ქართული მრავალხმიანობა და ცეკვა: რას დავუგდოთ ყური და სად მოვუსმინოთ ცოცხლად

ქართული მრავალხმიანი სიმღერა რამდენიმე ხმის ერთდროული, ხშირად საიმპროვიზაციო თანხმოვანებაა, ინსტრუმენტების გარეშე, ბანზე აგებული და ისეთი მჭიდრო, ზოგჯერ დისონანსური ინტერვალებით, რომელსაც უცხოელი იშვიათად შეხვდება სადმე სხვაგან. საუკეთესოდ ის იქ ისმის, სადაც დღემდე რეალურ ფუნქციას ასრულებს — ეკლესიის გუნდში ლიტურგიის დროს, ოჯახურ სუფრაზე, სადაც სადღეგრძელოც კი სიმღერით ითქმის და არა მხოლოდ სიტყვით, ან სოფლის დარბაზში, სადაც სამი თაობა ნახევარტონში დგას და არც ერთი არ ერიდება. ფასიანი სცენური შოუებიდან ბილეთის ფასად ნამდვილად ღირს ორი ანსამბლი — სუხიშვილები (ქართული ეროვნული ბალეტი) ცეკვისთვის და ერისიონი სიმღერისა და ცეკვის კომბინაციისთვის, სრული გუნდური მრავალხმიანობით. ორივე პროფესიული კოლექტივია ათწლეულების საერთაშორისო გამოცდილებით და არა ავტობუსებისთვის გათვლილი კოსტუმირებული სანახაობა.

თავიდან უნდა აიცილოთ „ფოლკლორული ვახშმის” ხაფანგი, სადაც ოთხი შემსრულებელი ნაქირავები ჩოხით ფონოგრამაზე ასახავს ჰარმონიას, სანამ ასობით ტურისტი წინასწარ შეფუთულ ხინკალს ჭამს. ეს სრულად მოტყუება არ არის, უბრალოდ, ეს სრულებით არ არის ის, რაც იუნესკომ 2001 წელს აღიარა და ის არ გეტყვით, რატომ ჟღერს გურული კრიმანჭული ან სვანური საგალობელი ისე, როგორც ჟღერს. ეს სტატია გეტყვით, რას დავუგდოთ ყური, სად შემორჩა ნამდვილი ტრადიცია, რომელი ფასიანი შოუ ღირს ნახვად და როგორ გავარჩიოთ ეს ორი ერთმანეთისგან, სანამ ბილეთს შეიძენთ.

რა განსაზღვრავს მრავალხმიანობას და რას დავუგდოთ ყური

ქართული ტრადიციული სიმღერა განისაზღვრება დამოუკიდებელი, ერთდროულად მიმდინარე ხმოვანი ხაზებით და არა მელოდიით თანხმლებით. რეგიონული სტილების უმეტესობაში გაიგონებთ ხანგრძლივ ბანს, რომელსაც ერთი ან ორი ხმა იჭერს, მეორე ხაზს, რომელიც პარალელურად ან საწინააღმდეგოდ მოძრაობს, და ზედა ხაზს, რომელიც ტექსტს ატარებს და ხშირად იმ ინტერვალებზე გადადის — წამწამები, გაუთავისებული შეჯახებები — რომლის გადაწყვეტასაც დასავლური ყური ელის, მაგრამ ვერ იღებს. კონკრეტულად დაუგდეთ ყური:

• ბანი — დაბალი, ხანგრძლივად დაჭერილი ხმა, ზოგჯერ ერთი მარცვალი, რომელიც ქმნილებას ამაგრებს და შეიძლება წუთებით გაგრძელდეს სუნთქვის შეჩერების გარეშე, რადგან მომღერლები მორიგეობით სუნთქავენ.
• კრიმანჭული — მაღალი, თითქმის ფალცეტური გარღვევა, ძირითადად გურულ სიმღერებში გამოყენებული, რომელიც სხვა ხმებთან ერწყმის და არა მათზე მაღლა დგას.
• სუფრის სიმღერები — ნაწარმოებები, რომლებიც კონკრეტულად სადღეგრძელოებს შორის მღერის სუფრაზე, სადაც თამადის სიტყვა და სიმღერა ერთი რიტუალის ნაწილია და არა ცალკე გართობა.
• ცეკვის ნაბიჯები — ქართულში მამაკაცის მოლივლივე, თითქოს წვალების გარეშე ნაბიჯი განზრახ ადვილი ჩანს, მაშინ როცა ქალის ტანი უძრავად რჩება; ხევსურულსა და აჭარულში სწრაფი მხრის მოძრაობები და სიმულირებული ბრძოლა ცვლის ამ მოლივლივეობას.

იუნესკოს აღიარება და კავშირი ვოიჯერთან

ქართული მრავალხმიანი სიმღერა იუნესკომ 2001 წელს აღიარა კაცობრიობის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად, შემდეგ კი ჩაწერილ იქნა არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის რეპრეზენტაციულ ნუსხაში; ოფიციალური ჩანაწერი, ტრადიციისა და მის შემნახველ რეგიონების შესახებ ინფორმაციით, ხელმისაწვდომია იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის საიტზე. ეს აღიარება მხოლოდ ბრენდირების ლეიბლი არ არის — ის ასახავს ათწლეულების ეთნომუსიკოლოგიურ კვლევას, რომელმაც აჩვენა, რომ ეს ჰარმონიული სისტემა კავკასიაში წერილობითი ისტორიის დაწყებამდე არსებობდა და დღემდე სოფლიდან სოფლამდე გადაეცემა და არა მხოლოდ კონსერვატორიებში ისწავლება.

- Advertisement -

ამ ტრადიციის ყველაზე ცნობილი „ექსპორტი” სიტყვასიტყვითაა გასაგები: კახური სუფრის სიმღერა „ჭაკრულო” ერთ-ერთია იმ ნაწარმოებთაგან, რომლებიც ვოიჯერის ოქროს ფირფიტაზეა ჩაწერილი — ნასამ 1977 წელს გაუშვა ის, როგორც კაცობრიობის კულტურის წარმომადგენლობითი ნიმუში ნებისმიერი ცივილიზაციისთვის, რომელმაც შეიძლება ოდესმე იპოვოს ეს აპარატი. ეს ერთადერთი ქართული ჩანაწერია და ერთ-ერთი იმ ცოტათაგანი მრავალხმიანი ვოკალური ნაწარმოებებიდან, რომლებიც ამ ფირფიტაზეა — საკმაოდ დამაჯერებელი არგუმენტია, რომ „ჭაკრულოს” ყურადღებით მოუსმინოთ, სანამ გადაწყვეტთ, რომ „ქართული სიმღერა” ერთი რესტორნის პროგრამიდან უკვე გაგიგონიათ.

რეგიონული სტილები მოკლედ

• კახეთი (აღმოსავლეთი) — ხანგრძლივი სუფრის სიმღერები, აგებული მყარ ბანზე, ხშირად სამხმიანი, მჭიდროდ დაკავშირებული ღვინოსა და სუფრასთან. გასაცნობი სიმღერა: „ჭაკრულო”.
• გურია (დასავლეთი) — მკვრივი, სწრაფი კონტრაპუნქტი კრიმანჭულის გარღვევით; ითვლება ყველაზე რთულ ტექნიკურ სტილად. გასაცნობი სიმღერა: „შვიდკაცა”.
• სვანეთი (მთიანეთი) — უფრო ძველი, ვიწროდიაპაზონიანი საგალობლები და სამუშაო სიმღერები, ხშირად ორ-სამხმიანი, დაკავშირებული ეკლესიის დღესასწაულებთან და დატირებასთან. გასაცნობი სიმღერა: „ლილე”.
• აჭარა — ბარისა და მთიანეთის გავლენების ნაზავი, განსხვავებული საქორწილო და საცეკვაო სიმღერებით.
• რაჭა-ლეჩხუმი — უფრო რბილი, ლირიკული ჰარმონიები, ტონალურად ეკლესიის საგალობლებთან ახლოს.

რეგიონული სტილები ერთმანეთს არ ენაცვლება, და კარგი ფოლკლორული ანსამბლი, როგორც წესი, სიმღერის დაწყებამდე დაასახელებს, რომელი რეგიონიდან მოდის ის. თუ ადგილის პროგრამაში არსად ჩანს რეგიონის დასახელება, ეს ერთ-ერთი პირველი ნიშანია იმისა, რომ წინაშე გაქვთ ზოგადი ტურისტული ნაკრები და არა გააზრებული პროგრამა.

საეკლესიო გუნდები: სიონი და სამება

მართლმადიდებლური ლიტურგიკული გალობა საერო მრავალხმიანობასთან საერთო ფესვებს იზიარებს, მაგრამ საკუთარი რეპერტუარი აქვს, და მის მოსმენა მოქმედ საკათედრო ტაძარში, რეალური წირვის დროს, უფასოა, უსცენაროდ, და შესაძლოა ყველაზე ავთენტური ცოცხალი მრავალხმიანობა, რისი მოსმენაც თბილისში შეიძლება. სიონის საკათედრო ტაძარი, საქართველოს საპატრიარქოს ისტორიული ტახტი ძველ თბილისში, და გაცილებით დიდი სამების საკათედრო ტაძარი ყოველდღიურად მართავენ წირვას მუდმივი ან მოსული გუნდებით; ყველაზე სრული გუნდი კვირის ლიტურგიასა და დიდ დღესასწაულებზეა. გასვლამდე შეამოწმეთ წირვის განრიგი საქართველოს საპატრიარქოს საიტზე, ჩაცმულობა უნდა იყოს ზომიერი — ქალებს თავი და მხრები დაფარული უნდა ჰქონდეთ, ასევე ყველას, ჩუმად დადექით უკანა მხარეს და ნუ მოეპყრობით ამას როგორც წარმოდგენას — ტაშის დაკვრა, ფლეშით ფოტოგრაფირება და ხმამაღალი საუბარი მოქმედ ეკლესიაში შეუფერებელია. ჩვენი „ძველი თბილისის ფეხით ტური” და „წმინდა ნინოს გზის” ერთდღიანი მოგზაურობა ორივე გადის სიონთან და შეგვიძლია დავგეგმოთ წირვასთან დროში, თუ წინასწარ მოგვმართავთ.

სად კიდევ მოვუსმინოთ ნამდვილს

• სოფლური და ოჯახური გარემო — ყველაზე ნამდვილი მრავალხმიანობა სუფრებზე, ქორწილებზე და დღესასწაულებზე ისმის კახეთში, სვანეთსა და გურიაში, ჩვეულებრივ გაუფრთხილებლად და სცენის გარეშე. ლიცენზირებულმა გიდმა, რომელიც ოჯახს ან სოფლის გუნდს იცნობს, ზოგჯერ შეიძლება მოაწყოს მოწვევა — ეს გარანტირებული არ არის და არასდროს უნდა იქნას განხილული, როგორც მასპინძლის ანაზღაურებადი გამოსვლა.
• სახელმწიფო ფოლკლორული და კვლევითი ცენტრები — საქართველოს ფოლკლორის არქივი და კვლევითი ორგანიზაციები ზოგჯერ მართავენ ღია რეპეტიციებს ან კონცერტებს; გეგმვამდე შეამოწმეთ მიმდინარე ანონსები სახელმწიფო ფოლკლორული ცენტრის საიტზე.
• ფესტივალები — მრავალხმიანობა და ცეკვა წლის განმავლობაში რამდენიმე ეროვნულ კულტურულ ფესტივალზე ჩნდება; მიმდინარე თარიღები ჩვენს ღონისძიებების გვერდზეა, რომელსაც ოფიციალური კალენდრების დადასტურების კვალდაკვალ ვაახლებთ.
• სპეციალიზებული ფოლკლორული ანსამბლები — ჯგუფებმა, როგორებიცაა რუსთავი და ბასიანი, საერთაშორისო რეპუტაცია სამეცნიერო, რეგიონულად ზუსტი რეპერტუარით და არა ტურისტული მედლით მოიპოვეს; როცა ერთ-ერთი მათგანი თბილისში გამოდის, ამას წინასწარ აუწყებს Agenda.ge და Georgia Today, ორივე ღირს შემოწმებად მოგზაურობამდე.

ორი სცენური შოუ, რომელიც ფასადაა ღირსი

ორ კოლექტივს აქვს მასშტაბი, მომზადება და რეპერტუარი, რომელიც თეატრის ბილეთს ამართლებს:

• სუხიშვილები (ქართული ეროვნული ბალეტი) — 1945 წელს დაარსებული პროფესიული საცეკვაო კოლექტივი, აგებული ქართული რეგიონული ცეკვების სრულ სპექტრზე, შესრულებული ისეთი სისწრაფითა და სიზუსტით, რასაც სამოყვარულო ან რესტორნის ტრუპები ვერასდროს განმეორდებიან. ეს ძირითადად საცეკვაო კოლექტივია; სიმღერა, სადაც გვხვდება, ცეკვას ემსახურება და არა ცალკე დგას.
• ერისიონი — სახელმწიფო ანსამბლი, რომელიც გუნდურ მრავალხმიანობას ცეკვასთან აერთიანებს, უფრო ახლოს იმასთან, რასაც ვიზიტორთა უმეტესობა „ქართულ ფოლკლორულ შოუში” წარმოიდგენს, ნამდვილი გუნდით და არა ფონოგრამაზე მომღერალ რამდენიმე ადამიანით.

ორივე კოლექტივი საერთაშორისო ტურნეებზეა და თბილისში წლის განმავლობაში ცვალებადი გრაფიკით გამოდის, ამიტომ მიმდინარე თარიღები, დარბაზი და ბილეთის ფასი უშუალოდ თეატრის სალაროსთან ან georgia.travel-ზე თუ Agenda.ge-ზე მიმდინარე ანონსში დაადასტურეთ ყიდვამდე — ნუ დაეყრდნობით ძველ გზამკვლევებს ან გადაყიდვის საიტებს ფასებისთვის. თუ გსურთ საღამო უფრო მცირე, ახლობელი ვერსიის გარშემო ააწყოთ, ჩვენი „სუფრის საღამო — ქართული ვახშამი თამადითა და მრავალხმიანი სიმღერით” აერთიანებს ნამდვილ თამადისეულ სადღეგრძელოთა სტრუქტურას ცოცხალ მომღერლებთან კერძო გარემოში, ერთი ადამიანისთვის €232-დან დაწყებული, ოთხ-ექვსკაციან ჯგუფში €123 კაცზე ჩათვლით; ჯგუფებისა და კორპორატიული ღონისძიებებისთვის მისასალმებელი სუფრის ვახშამი ცოცხალი მრავალხმიანი მომღერლებით შეიძლება დაემატოს ნებისმიერ პროგრამას €65-დან კაცზე (მინიმუმ 15 კაცი), წინასწარ წერილობით შეთანხმებით ჩვენი ჯგუფური და MICE სერვისის მეშვეობით.

- Advertisement -

როგორ ავცილოთ თავი ტურისტულ ხაფანგს

სხვაობა ნამდვილ შესრულებასა და დადგმულ „შემავსებელ” ნომერს შორის ჩვეულებრივ მუსიკის დაწყებამდეც ჩანს. დააკვირდით ამ ნიშნებს:

• ფონოგრამა — თუ ბანი ან ინსტრუმენტული ფენა იდეალურად თანაბარი ხმით გრძელდება, სანამ მომღერლები ჩანს, რომ რეალურად ჩერდებიან და იწყებენ, ეს ცოცხალი მრავალხმიანობა არ არის.
• რეგიონის აღუნიშვნელობა — პროგრამა, რომელშიც არასდროს ჩანს, რომელი რეგიონის, სოფლის ან რეპერტუარისაა სიმღერა, ჩვეულებრივ ზოგადი ნაკრებია, შედგენილი ბრუნვისთვის და არა სიზუსტისთვის.
• კოსტუმი კონტექსტის გარეშე — ჩოხა და დეკორატიული ხანჯალი თეატრალური კონვენციაა ცეკვისთვის და არა თავისთავად მუსიკალური ავთენტურობის მტკიცებულება.
• ზუსტად გათვლილი დრო სრულ ვახშამში — ნამდვილი სუფრული სიმღერა სადღეგრძელოსა და მაგიდის განწყობას პასუხობს; შოუ, რომელიც კერძების ირგვლივ ზუსტ საათზეა გათვლილი, რაოდენობისთვისაა აგებული და არა ატმოსფეროსთვის.
• შეფასებები, რომლებიც საკვებს იხსენებენ და არა მუსიკას — თუ დამოუკიდებელი შეფასებები მოგზაურობის საიტებზე სრულად საჭმელზეა ორიენტირებული და იშვიათად ახსენებს სიმღერას, სიფრთხილით მოეკიდეთ „ფოლკლორის” ლეიბლს.

ხშირად დასმული კითხვები

რისი მოსმენა ღირს ყველაზე მეტად? ბანი, გურული კრიმანჭულის გარღვევა და დასახელებული რეგიონული რეპერტუარი, და არა უბრალოდ ზოგადი „ქართული ხალხური სიმღერები”.

როდის აღიარა იუნესკომ ეს ტრადიცია? 2001 წელს ქართული მრავალხმიანი სიმღერა კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად გამოცხადდა; დეტალები ich.unesco.org-ზეა.

რატომ არის მნიშვნელოვანი „ჭაკრულო”? ეს კახური სუფრის სიმღერა ვოიჯერის ოქროს ფირფიტაზეა ჩაწერილი და კარგი ეტალონია, სანამ ნებისმიერ ცოცხალ შოუს შეაფასებთ.

სად მოვუსმინო უფასო, ნამდვილ მრავალხმიანობას? კვირის ლიტურგიაზე სიონის ან სამების საკათედრო ტაძარში; წირვის დრო დაადასტურეთ patriarchate.ge-ზე და მოეპყარით ამას ლოცვას, არა წარმოდგენას.

რომელი ფასიანი შოუ ღირს ნახვად? სუხიშვილები (ცეკვა) და ერისიონი (სიმღერა და ცეკვა) — ორივე თანამედროვე თარიღებისა და ფასების დასადასტურებლად მიმართეთ უშუალოდ სალაროს ან georgia.travel-ს.

რა ვარიანტი არსებობს უფრო მცირე, ახლობელი ფორმატისთვის? ჩვენი სუფრის საღამო თამადითა და ცოცხალი მრავალხმიანი სიმღერით — ერთ ადამიანზე €232-დან ოთხ-ექვსკაციან ჯგუფში €123-მდე კაცზე.

რა ნიშნები მიანიშნებს ტურისტულ ხაფანგზე? ფონოგრამა, რეგიონის აღუნიშვნელობა, კონტექსტგარეშე კოსტუმი და შეფასებები, რომლებიც საკვებს აქებენ, მაგრამ სიმღერას არასდროს ახსენებენ.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgian polyphonic singing and dance: what to listen for, where to hear it live, and the shows worth paying for