ქვემო ქართლის გზამკვლევი: ბოლნისის სიონი, დმანისი, ბირთვისი, დაშბაში, წალკა

ქვემო ქართლი თბილისის სამხრეთით მდებარე წყნარი რეგიონია, სადაც საქართველომ შემოინახა თავისი ყველაზე ძველი ისტორიების ნაწილი: დმანისში გორაკიდან ამოღებული 1,8 მილიონი წლის ადამიანის თავის ქალა, ბოლნისში V საუკუნის ეკლესია უძველესი დათარიღებული ქართული წარწერით, კლდეზე აგებული შუასაუკუნეების ციხე ბირთვისში, ბაზალტის კანიონი დაშბაშში ახალი შუშის ხიდით და წალკის ნახევრად დაცარიელებული ბერძნული სოფლები. ამ ყველაფრამდე მანძილი დედაქალაქიდან ორ-სამ საათს არ აღემატება და თითქმის მთელი მარშრუტის გავლა ერთ გრძელ დღეში, მძღოლთან ერთად, შესაძლებელია.

წინამდებარე გზამკვლევი აღწერს, რას ნახავთ თითოეულ ადგილას, როგორ მიხვალთ იქამდე, რა ჯდება ეს ლიცენზირებული ტუროპერატორის მეშვეობით და სად შეამოწმოთ სამუშაო საათები და გადასახადები გამგზავრებამდე, რადგან ამ რეგიონში პატარა მუზეუმები და სოფლის გზები უფრო ხშირად იცვლის პირობებს, ვიდრე ქალაქის ღირსშესანიშნაობები.

დმანისი: უძველესი ჰომინიდები აფრიკის ფარგლებს გარეთ

დმანისი თბილისიდან დაახლოებით 85 კილომეტრში, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე პატარა გორაკზე გაშენებული ქალაქია, აშენებული შუასაუკუნეების ციხე-ქალაქის ნანგრევებზე. ამ ციხის ქვეშ საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ხელმძღვანელობით 1991 წელს დაწყებულმა გათხრებმა აღმოაჩინა ქვის იარაღები, ხოლო 1999 წლიდან მოყოლებული — ჰომინიდების თავის ქალებისა და ყბების სერია, რომელთა ასაკი დღეს დაახლოებით 1,8 მილიონ წლად არის დათარიღებული. ეს არის აფრიკის გარეთ დადასტურებული ყველაზე ძველი ჰომინიდის ნამარხები, რომლებიც აზიასა და ევროპაში ნაპოვნ ანალოგიურ აღმოჩენებს რამდენიმე ასეული ათასი წლით უსწრებენ წინ. 2013 წელს გამოქვეყნებულმა, თითქმის სრულყოფილად შემორჩენილმა თავის ქალამ, ცნობილმა როგორც „ქალა №5“, ხელახლა გახსნა დისკუსია იმის შესახებ, რამდენი ადრეული ადამიანის სახეობა არსებობდა რეალურად, ვინაიდან დმანისელი ინდივიდები ერთი ადგილისთვის მოსალოდნელზე მეტ ფიზიკურ მრავალფეროვნებას ავლენენ. აღმოჩენას იმ დროს ფართო გამოხმაურება მოჰყვა, მათ შორის BBC-ის მხრიდან, და დღემდე წარმოადგენს ადამიანის ევოლუციის კვლევის მნიშვნელოვან საცნობარო წერტილს.

გათხრები საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფილიალის სახით იმართება, ადგილზე არის მუზეუმის შენობა აქტიური გათხრების ზემოთ და ციხე-ქალაქის რეკონსტრუქცია. ექსპონირებული ნამარხები ჩვეულებრივ ასლებია, ხოლო ორიგინალები კვლევისა და კონსერვაციისთვის თბილისში ინახება, ამიტომ ვიზიტამდე დარწმუნდით მიმდინარე ექსპოზიციაში. შესასვლელის გადასახადები, სამუშაო დღეები და მისასვლელი გზის მდგომარეობა წლიდან წლამდე იცვლება, ამიტომ მუზეუმის განახლებულ ინფორმაციას გადაამოწმეთ და ძველ გზამკვლევებს ნუ ენდობით.

- Advertisement -

ბოლნისის სიონი: საქართველოს უძველესი დათარიღებული წარწერები

ბოლნისის სიონი, სამნავიანი ბაზილიკა თბილისიდან დაახლოებით 65 კილომეტრში, სამხრეთ-დასავლეთით, ერთ-ერთი უძველესი ეკლესიაა საქართველოში, რომელმაც თითქმის თავდაპირველი სახე შეინარჩუნა. ფასადზე არსებული წარწერა მშენებლობას 478-493 წლებით ათარიღებს, მეფე ვახტანგ გორგასლის მეფობის დროინდელს, და ეს იგივე წარწერა, ასომთავრული შრიფტით შესრულებული, ქართული ენის ყველაზე ადრეულ დათარიღებულ, თავდაპირველ ადგილზე აღმოჩენილ ტექსტად ითვლება. ქართული ანბანის ისტორიით დაინტერესებულთათვის ბოლნისის სიონი ნებისმიერ ხელნაწერზე უფრო პირდაპირ მტკიცებულებას წარმოადგენს, რადგან თარიღი უშუალოდ ქვაშია ამოკვეთილი.

ეკლესია ბოლნისის ქალაქთან ახლოს, წყნარ სოფლურ გარემოშია განთავსებული — თავად ბოლნისი ისტორიულად მნიშვნელოვანი გერმანელი კოლონისტების თემის სამშობლო იყო (ქალაქი 1940-იან წლებამდე კატარინენფელდის სახელით იყო ცნობილი), რაც ამ ერთი მოკლე მოგზაურობისთვის ისტორიის მეორე, უფრო მცირე ფენას მატებს. ბოლნისის სიონი დღესაც მოქმედი ტაძარია, ამიტომ ჩაცმულობა უნდა იყოს ზომიერი, ხოლო ვიზიტებს წირვა-ლოცვა ხშირად წინ უსწრებს.

ბირთვისის ციხე: ლაშქრობა კირქვულ კანიონში

ბირთვისის ციხე თბილისიდან დაახლოებით 60 კილომეტრში, სამხრეთ-დასავლეთით, ვიწრო კირქვულ კანიონში დგას, კედლები პირდაპირ კლდეზეა აგებული ისე, რომ თავად მთიანეთი თავდაცვის ძირითად ნაწილს ქმნის. ციხე შუასაუკუნეებში სიმაგრის როლს ასრულებდა და ქართული ისტორიული გადმოცემის თანახმად, 1795 წელს სპარსეთის შემოსევისას თავშესაფარი მისცა მეფე ერეკლე II-ის ოჯახს. დღეისთვის ციხიდან ცოტა რამ არის შემორჩენილი — კედლების ფრაგმენტები და თავად ეს დრამატული გარემო, რომელიც თავისთავად ვიზიტის მთავარი მიზანია.

ციხემდე მისასვლელად საჭიროა სამ-ოთხსაათიანი ლაშქრობა კანიონში, წასვლა-დაბრუნების გათვალისწინებით, ადგილ-ადგილ კლდეზე ცოცვითაც კი, ბილიკის ნიშნების გარეშე, ამიტომ მოსახერხებელი ფეხსაცმელი და მარშრუტის მცოდნე გიდი ფასდაუდებელია. GTour ამ ლაშქრობას სთავაზობს ტურის ფარგლებში „ბირთვისის ციხის ლაშქრობა და დაშბაშის კანიონი“, რომელშიც ეს ლაშქრობა ქვემოთ აღწერილ კანიონთანაა შეხამებული.

დაშბაშის კანიონი და შუშის ხიდი

დაშბაშის კანიონი, წალკის ქალაქის მახლობლად, ხრამის მდინარის მიერ ჩამოჭრილი ბაზალტის ხეობაა სვეტისებრი კლდოვანი წარმონაქმნებით, ჩანჩქერებით და სიღრმით, რომელიც ყველაზე დრამატულ წერტილებში დაახლოებით 80 მეტრს აღწევს. ბოლო წლებში ხეობაზე გაიჭიმა ქვეითთა ხიდი შუშის სათვალთვალო მონაკვეთით, საიდანაც პირდაპირ კანიონის სიღრმეში იხედება; ადგილობრივად მას რამდენიმე სახელით მოიხსენიებენ, მათ შორის შუშის ხიდად და ზოგ ტურისტულ მასალაში — ალმასის ხიდადაც. ხიდსა და სათვალთვალო პლატფორმებზე მოსალოდნელია მცირე შესასვლელი ან პარკინგის გადასახადი, ვიზიტამდე კი აუცილებლად გადაამოწმეთ პირობები, რადგან კონსტრუქცია და მიმდებარე ბილიკები გახსნის შემდეგ არაერთხელ შეიცვალა.

- Advertisement -

კანიონი ბუნებრივად ერწყმის წალკას, რომელიც რამდენიმე კილომეტრშია — GTour-ის „დაშბაშის კანიონი, წალკა და ალმასის ხიდი“ სწორედ ამ კომბინაციას მოიცავს, ხოლო ხანგრძლივი „ბირთვისის ციხის ლაშქრობა და დაშბაშის კანიონი“ ტურით შეგიძლიათ ორივე — ლაშქრობაც და კანიონიც — ერთ დღეში ნახოთ.

წალკა და მისი ბერძნული მემკვიდრეობა

წალკა, 1500 მეტრზე მაღლა მდებარე პლატოზე გაშენებული მთის ქალაქი, XIX საუკუნის დასაწყისიდან დასახლდა ოსმალეთიდან გადმოსახლებული პონტოელი ბერძნებით, მათთან ერთად — სხვა უმცირესობის თემებითაც, მათ შორის რუს დუხობორებით. საბჭოთა პერიოდის დიდი ნაწილის მანძილზე წალკის რაიონი საქართველოში ბერძნული მოსახლეობით ყველაზე მჭიდროდ დასახლებულ ტერიტორიებს შორის იყო, საკუთარი სკოლებით, ეკლესიებითა და დიალექტით. 1991 წლის შემდეგ ეკონომიკურმა კრიზისმა და ემიგრაციის გზების გახსნამ ბერძენი მოსახლეობის დიდი ნაწილი საბერძნეთსა და რუსეთში გადასახლებისკენ უბიძგა, ხოლო ბევრი მიმდებარე სოფელი დღეს ნაწილობრივ ან მთლიანად დაცარიელებულია, თუმცა ქვითკირის სახლები და პატარა მართლმადიდებლური ეკლესიები ადგილზევე დგას.

დარჩენილი სურათი ქვემო ქართლის დანარჩენი ნაწილისგან განსხვავებულად იკითხება: სოფლის დაგეგმარება, ეკლესიის არქიტექტურა და გვარები, რომლებიც ოსმალეთ-ბერძნული მიგრაციიდან იღებს სათავეს და არა ქართული ან სომხურიდან. წალკასა და მის მიმდებარედ დღესაც ცხოვრობს მცირერიცხოვანი ბერძნული ოჯახები, ხოლო წყალსაცავი და პლატოს ხედები თავად ქალაქის გარშემო ამ გზას ისტორიული ფენის გარეშეც ღირებულს ხდის.

რუსთავი: ინდუსტრიული ქალაქი მტკვარზე

რუსთავი თბილისიდან დაახლოებით 25 კილომეტრში, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მტკვარზე მდებარეობს და სრულიად სხვაგვარ ისტორიას გვთავაზობს: დაგეგმილი საბჭოთა ინდუსტრიული ქალაქი, აშენებული 1940-იანი წლების შუა პერიოდიდან დიდი მეტალურგიული ქარხნის გარშემო, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში მთელ საბჭოთა კავშირს აწვდიდა ფოლადს. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, რუსთავი დღემდე ქვეყნის ერთ-ერთი დიდი ქალაქია მოსახლეობის რაოდენობით, ხოლო მისი ფართო საბჭოთა პერიოდის გამზირები, სანაპირო პარკი და მოდერნისტული საზოგადოებრივი შენობები საინტერესოა ყველასთვის, ვისაც საქართველოს მე-20 საუკუნის ქალაქთმშენებლობა იზიდავს ძველი ეკლესიების ნაცვლად. ამავე ადგილას შუა საუკუნეებში არსებობდა იმავე სახელწოდების დასახლება, რომელსაც კლასიკური ქართული ლიტერატურაც იხსენიებს, თუმცა დღევანდელ ქალაქს მისი ფიზიკური კვალი თითქმის არ შემორჩენია.

რუსთავი ჩვეულებრივ დამოუკიდებელი, მთელი დღის დანიშნულების ადგილი არ არის, თუმცა კარგად ერგება მოკლე გაჩერებას ან ბაზას იმ შემთხვევაში, თუ თბილისსა და ზემოთ აღწერილ ქვემო ქართლის ღირსშესანიშნაობებს შორის მოგზაურობთ, რადგან ის დაახლოებით ამ სამხრეთის მარშრუტზევე მდებარეობს.

ქვემო ქართლის ერთდღიანი მოგზაურობის დაგეგმვა თბილისიდან

მანძილები ამ რეგიონში ქართული სტანდარტებით მოკლეა, ამიტომაც ქვემო ქართლს ვიზიტორთა უმეტესობა თბილისიდან ერთ გრძელ დღედ აღიქვამს და არა ღამისთევით მოგზაურობად. რეალისტური მარშრუტი ერთად მოიცავს ბოლნისის სიონსა და დმანისს, ან ბირთვისსა და დაშბაშს, დაახლოებით რვა-ათ საათში, გზისა და სიარულის დროის ჩათვლით; ყველა ხუთი ადგილის ერთ დღეში შეერთება შესაძლებელია მხოლოდ ადრეული გასვლით და თითოეულ ადგილას შეზღუდული დროის გატარებით. ბირთვისისკენ მიმავალი გზები და წალკის რაიონის ნაწილი სოფლურია და წვიმის შემდეგ შეიძლება გაუარესდეს, ამიტომ ჯობს დაქირავდეს მანქანა საკმარისი გაწმენდილობით და მძღოლი, რომელმაც კარგად იცის ადგილები, ვიდრე ჩვეულებრივი სედანით დამოუკიდებლად მგზავრობა.

მოგზაურებისთვის, ვისაც საკუთარი ტემპით გადაადგილება ურჩევნია, ცალკე შეგიძლიათ დაჯავშნოთ „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში“ ან „ლიცენზირებული პირადი გიდი დღის განმავლობაში“ და ისინი ზემოთ ჩამოთვლილ ნებისმიერ მარშრუტთან შეაერთოთ; განახლებული ფასები და ტურების სრული ჩამონათვალი იხილეთ ფასების ცხრილისა და ტურების გვერდებზე. ნებისმიერი სოფლის მარშრუტის მსგავსად, გამგზავრების თარიღთან ახლოს გადაამოწმეთ მუზეუმების სამუშაო საათები და გადასახადები, რადგან რეგიონის პატარა ობიექტები ამ დეტალებს თბილისისა და მცხეთის მთავარ ღირსშესანიშნაობებზე უფრო ხშირად ცვლის.

ხშირად დასმული კითხვები

• რამდენი წლისაა დმანისის ჰომინიდების ნამარხები? დაახლოებით 1,8 მილიონი წლის, რაც მათ აფრიკის ფარგლებს გარეთ დადასტურებულ ყველაზე ძველ ჰომინიდის ნამარხებად აქცევს.
• რატომ არის ბოლნისის სიონი მნიშვნელოვანი? ის აშენდა 478-493 წლებში და ატარებს ქართული ენის ყველაზე ადრეულ, თავდაპირველ ადგილზე აღმოჩენილ დათარიღებულ წარწერას.
• რამდენ ხანს სჭირდება ბირთვისის ციხემდე მისვლას? სამ-ოთხსაათიანი წასვლა-დაბრუნების ლაშქრობა კირქვულ კანიონში, ზოგან კლდეზე ცოცვითაც კი — გიდის თანხლებით მოგზაურობაა რეკომენდებული.
• რა არის დაშბაშის შუშის ხიდი? ბაზალტის კანიონზე გადებული ქვეითთა ხიდი შუშის სათვალთვალო მონაკვეთით, რომელსაც ზოგჯერ ალმასის ხიდსაც უწოდებენ.
• რატომ არის წალკა ბერძნებთან დაკავშირებული? XIX საუკუნის დასაწყისიდან იქ დასახლდნენ პონტოელი ბერძნები, თუმცა 1991 წლის შემდეგ ემიგრაციამ ბევრი მიმდებარე სოფელი დაცარიელებული დატოვა.
• შესაძლებელია თუ არა ყველა ამ ადგილის ერთ დღეში მონახულება? რთულია, მაგრამ ორი-ორი ობიექტის კომბინირება (მაგ. ბოლნისი და დმანისი, ან ბირთვისი და დაშბაში) რვა-ათსაათიან ერთდღიან მარშრუტად მოსახერხებელია.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Kvemo Kartli travel guide: Bolnisi Sioni, Dmanisi's 1.8-million-year hominins, Birtvisi, Dashbashi canyon, Tsalka