საქართველოს გეოლოგია მოგზაურისთვის: ტალახის ვულკანები, კანიონები, მღვიმეები და მინერალური წყლები

საქართველოს გეოლოგიური სახე ერთი პროცესით აიხსნება: არაბეთის ფილა ჩრდილოეთისკენ მოძრაობს და ევრაზიის ფილას ეჯახება. სწორედ ეს შეჯახება ხსნის თითქმის ყველაფერს, რასაც ეს სტატია აღწერს — ჩრდილოეთში ახლად აზიდულ და დანაოჭებულ დიდ კავკასიონს, ყაზბეგთან მიძინებულ ვულკანს, სამხრეთში ბაზალტის კანიონებს, იმერეთის კარსტულ მღვიმეებს, დაახლოებით 2000 აღრიცხულ მინერალურ და თერმულ წყაროს და პერიოდულ, ჩვეულებრივ სუსტ, მაგრამ მაინც არსებულ მიწისძვრებს. ეს ყველაფერი არანაირად არ უნდა შეაშინოს მოგზაურს. ქვემოთ აღწერილი ტალახის ვულკანები, კანიონები, მღვიმეები და სპა-კურორტები ქვეყნის ერთ-ერთი ყველაზე სასიამოვნო ნახევარდღიანი და ერთდღიანი მარშრუტია, და მათი დიდი ნაწილის მონახულება სავსებით უსაფრთხოა ჩვეულებრივი ფიზიკური მომზადების მქონე ადამიანისთვის, თუ ადგილს კარგად მცოდნე გიდი გაჰყვება.

მოკლედ რომ ითქვას: საქართველოს გეოლოგიას პატივისცემით, არა შიშით უნდა მოეპყროთ. კარსტულ ზონებში მონიშნულ ბილიკებს არ გადაუხვიოთ, ბავშვები და ცხოველები ტალახის ვულკანების ხვრელებს დაშორებული ჰყავდეთ, კანიონებსა და მღვიმეებში ლიცენზირებული გიდით იმოგზაურეთ, მღვიმეებზე ორიენტირებული მარშრუტის წინ წვდომა წინასწარ გადაამოწმეთ (ზოგი ღამურების დასაცავად ან ძლიერი წვიმის შემდეგ სეზონურად იკეტება), და გაითვალისწინეთ, რომ საქართველო სეისმურად აქტიურია, თუმცა დამაზიანებელი მიწისძვრები იშვიათია და მონიტორინგდება. ქვემოთ თითოეული მოვლენა ცალ-ცალკეა განხილული, იმ უწყების მითითებით, რომელიც მას აკონტროლებს, რათა გამგზავრებამდე დეტალები თავად გადაამოწმოთ.

რატომ აქვს საქართველოს ასეთი გეოლოგია: ტექტონიკის მოკლე ისტორია

დიდი კავკასიონი ახალგაზრდა მთათა სისტემაა, რომელიც დღემდე იზრდება. ის წარმოიქმნა არაბეთის ფილის ევრაზიასთან შეჯახების შედეგად, რომელმაც სამხრეთ კავკასიის დანალექი აუზები შეკუმშა. იგივე პროცესი ზვდის კირქვის პლატოებს დასავლეთში, ჭმუხნის ბაზალტის ფენებს სამხრეთში და აქტიურ დარღვევებს ინარჩუნებს მთელ ქვეყანაში — სწორედ ამიტომ ხვდება ვულკანური მწვერვალები, კარსტული რელიეფი და სეისმური აქტივობა ერთმანეთისგან რამდენიმესაათიან მანძილზე. ეს სურათი სავსებით შეესაბამება კავკასიონის ფართო ოროგენეზს, რომელსაც გეოლოგები მთელი რეგიონისთვის აღწერენ.

თახთი-თეფა და საქართველოს ტალახის ვულკანები

აღმოსავლეთ საქართველოს მშრალ, ნახევრად უდაბნო ზონაში, დედოფლისწყაროსა და ვაშლოვანი-გარეჯის სტეპში, გაზი და წყალი დარღვეული დანალექი ქანებიდან ზედაპირზე ამოიწევს და მცირე, ცივ ტალახის ვულკანებს ქმნის — ნაცრისფერი ტალახის დაბალ კონუსებს, რომლებიც პერიოდულად ბუშტუკებს უშვებენ ან ასხურებენ, თუმცა კლასიკური ვულკანის მსგავსად არ ამოიფრქვევიან. თახთი-თეფა ერთ-ერთი ცნობილი ასეთი ადგილია ამ ზონაში; წვდომა, ამჟამინდელი მდგომარეობა და სეზონური შეზღუდვები ადგილზე ან შესაბამის დაცულ ტერიტორიათა ადმინისტრაციასთან უნდა გადაამოწმოთ, რადგან ეს ველები შორეული და უმონიშნოა, განსხვავებით დასავლეთ საქართველოს ტურისტული მღვიმეებისგან. უმეტესობისთვის ამ ლანდშაფტის ნახვის ყველაზე მარტივი გზა გარეჯის სტეპში ერთი დღის გატარებაა. აქტიურ ხვრელებს გონივრული მანძილით მოშორდით, რადგან მიმდებარე ნიადაგი მოულოდნელად რბილი შეიძლება აღმოჩნდეს.

- Advertisement -

დაშბაშის კანიონი და ბაზალტი, რომელმაც ის შექმნა

თბილისიდან სამხრეთ-დასავლეთით, წალკის მახლობლად, მდინარე ხრამმა ძველი ვულკანური ბაზალტის ფენები გაჭრა და დაშბაშის კანიონი შექმნა — ვიწრო ხეობა, დაახლოებით 70-80 მეტრი სიღრმის, რომლის კედლებზეც კარგად ჩანს სვეტისებრი ბაზალტი, თავში კი ჩანჩქერია. ხეობაზე გადადის ფეხით გადასასვლელი ხიდი, რომელსაც ადგილობრივად „ბრილიანტის ხიდს” ეძახიან. სვეტები იმავე პრინციპით ჩამოყალიბდა, როგორც ბაზალტის სვეტები მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში — სქელი ლავა ნელა გაცივდა და ჰექსაგონალურ ბზარებად შეიკუმშა. ეს მარტივი და ფოტოგენური კანიონია უმეტესი მოგზაურისთვის, ერთდღიანი მარშრუტით თბილისიდან, ხანდახან ახლომდებარე ბირთვისის ციხესთან ერთად. ნაპირთან ახლოს ბილიკები წვიმის შემდეგ სრიალიანი შეიძლება იყოს, ამიტომ მოსახერხებელი ფეხსაცმელი ღირს წაიღოთ.

იმერეთის კარსტი: მღვიმეები, კანიონები და მიწისქვეშა მდინარეები

დასავლეთ საქართველოს იმერეთის მხარე სქელ კირქვის ფენებზეა განლაგებული, ხოლო კირქვა ნელა იხსნება ოდნავ მჟავე მიწისქვეშა წყალში — ეს პროცესი ქმნის კარსტს: ჩაზნექილებს, მიწისქვეშა მდინარეებსა და ვრცელ მღვიმურ სისტემებს. სწორედ ამიტომ კონცენტრირდება ქუთაისის მახლობლად საქართველოს ყველაზე ცნობილი ბუნებრივი ღირსშესანიშნაობების უდიდესი ნაწილი: პრომეთეს მღვიმე (ყუმისთავი) განათებული დარბაზებითა და მიწისქვეშა ნავით სეირნობით, სატაფლია დინოზავრების ნაკვალევის ნაშთებითა და მინაფენილი ხედვის ბილიკით კარსტული კლდის თავზე, და მდინარეებით გამოკვეთილი მარტვილისა და ოყაცეს კანიონები თავიანთი ფირუზისფერი წყალსატევებითა და ხის ბილიკებით. ერთდღიანი ტურები ხშირად ამ ადგილებიდან ორ-სამს აერთიანებს ქუთაისიდან ან ბათუმიდან გასვლის მარშრუტში. მღვიმეებში ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში გრილია, ამიტომ ზაფხულშიც ღირს მსუბუქი ტანსაცმლის აღება, ხოლო ზამთარსა და ძლიერი წვიმის შემდეგ ღირს წინასწარ გადამოწმება, რადგან კანიონებში წყლის დონემ შეიძლება ხიდ-ბილიკებზე წვდომაზე იმოქმედოს.

რატომ აქვს საქართველოს დაახლოებით 2000 მინერალური წყარო

ციფრი — საქართველოში დაახლოებით 2000 მინერალური და თერმული წყაროს არსებობა — იმავე ტექტონიკურ სირთულეს ასახავს, რაც ზემოთ იყო აღწერილი: დანაოჭებული, დარღვეული, სხვადასხვა ასაკისა და შემადგენლობის ქანები, რომელსაც რამდენიმე რეგიონში ნარჩენი ვულკანური სითბოც ემატება, მიწისქვეშა წყალს საშუალებას აძლევს, ღრმა მიმოქცევის დროს მრავალფეროვანი მინერალები და გაზები აითვისოს ზედაპირზე ამოსვლამდე. ამით აიხსნება, რატომ განსხვავდება წყაროების ხასიათი ასე ბევრად მცირე მანძილზე — ბორჯომის ბუნებრივად გაზიანი ცივი წყლიდან წყალტუბოს თბილ რადონ-ჰიდროკარბონატულ აბანომდე და გოგირდოვან წყაროებამდე, რომლებმაც თბილისის ძველ საბანაო უბანს, აბანოთუბანს, სახელი დაარქვა. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ევროპაში, იცავს ბორჯომის წყაროების გარშემო ტყით დაფარულ წყალშემკრებ აუზის დიდ ნაწილს; წვდომისა და ბილიკების შესახებ განახლებულ ინფორმაციას პარკის ადმინისტრაცია ინახავს, დეტალებისთვის კი საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიმართავენ, რომელიც ქვეყნის დაცულ ტერიტორიებზე ზედამხედველობს. პირველი ვიზიტისთვის შესაფერისია ერთდღიანი მარშრუტი ბორჯომსა და ბაკურიანში ან უფრო ხანგრძლივი ბორჯომის სპა-კვირა, ხოლო წყალტუბოს აბანოებზე ფოკუსირებულია ჩვენი წყალტუბოს სამკურნალო პროგრამები. ვისაც კონკრეტული ჯანმრთელობის პრობლემის გამო ბალნეოთერაპიის გავლა სურს, ჯერ ექიმს უნდა მიმართოს, რადგან მინერალური აბანო სამედიცინო მკურნალობის შემცვლელი არ არის.

ყაზბეგი: მიძინებული ვულკანი, არა მითი

ყაზბეგი, რომლის სიმაღლეც 5000 მეტრს აღემატება და სტეფანწმინდის მახლობლად მდებარეობს, არის ჭეშმარიტი სტრატოვულკანი და არა მხოლოდ დანაოჭებული მწვერვალი — ის წარსულში მომხდარი ამოფრქვევების შედეგად წარმოიქმნა და დღეს მყინვარებით, მათ შორის გერგეტისა და დევდორაკის ყინულის ველებით, არის დაფარული. ის მიძინებულ ვულკანად ითვლება: ჩაწერილ ისტორიაში მისი ამოფრქვევის დადასტურებული შემთხვევა არ ყოფილა, თუმცა გეოლოგები მის ბოლო მნიშვნელოვან აქტივობას ანტიკურ ხანაში ათავსებენ, შეფასებები კი განსხვავდება, ამიტომ ვინც ზუსტ თარიღს ეძებს, სიფრთხილით უნდა მოეკიდოს ცალკეულ წყაროს. მოგზაურისთვის ეს ნიშნავს ერთს — თვალწარმტაც, მაგრამ არააქტიურ მთას, რომელიც პოპულარულია როგორც გერგეტის სამება ეკლესიისკენ მოკლე ასვლით, ისე მყინვარზე უფრო ხანგრძლივი ლაშქრობებით. შესაძლებელია ერთდღიანი ვიზიტი ეკლესიის ხედით, მყინვართან მიახლოება ბაზისურ ბანაკამდე, ან სრული ტექნიკური ასვლა მწვერვალზე, რაც მხოლოდ სერტიფიცირებულ მთის გიდთან და სათანადო აკლიმატიზაციით უნდა განხორციელდეს.

მიწისძვრები: რა უნდა იცოდეს მოგზაურმა

საქართველო საშუალოდან მაღალ სეისმურ ზონაში მდებარეობს კავკასიონის ამგები ფილების იმავე შეჯახების გამო, და მთელ ქვეყანაში რეგულარულად ფიქსირდება მცირე ბიძგები. მათი უმეტესობა ისე სუსტია, რომ ვერც კი იგრძნობა, ხოლო დამაზიანებელი მიწისძვრები იშვიათია, თუმცა რეგიონს დოკუმენტირებული ისტორია აქვს, მათ შორის 1991 წლის რაჭის მიწისძვრა, რომელიც ბოლო საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ მოვლენად ითვლება. სეისმურ მონიტორინგსა და საშიშროების შეფასებას საქართველოს გარემოს ეროვნული სააგენტო აწარმოებს, და მათ საიტზე ან ადგილობრივ სიახლეებში ღირს წინასწარ გადამოწმება, თუ მარშრუტი ისეთ რეგიონს გადის, სადაც ახლახან იყო აქტივობა. პრაქტიკაში ჩვეულებრივი წინდახედულობა საკმარისია: სასტუმროში გასასვლელები და მიწისძვრის ინსტრუქციები გაითვალისწინეთ, ისტორიულ ქალაქებში შეგრძნებადი ბიძგის შემდეგ მოერიდეთ არმაგრებული ძველი წყობის ქვეშ დგომას, და მიჰყევით გიდებისა და სასტუმროს პერსონალის მითითებებს, ნაცვლად დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებისა.

- Advertisement -

ხშირად დასმული კითხვები

• რატომ აქვს საქართველოს ასეთი მრავალფეროვანი გეოლოგია? ერთი მიზეზის გამო — არაბეთის ფილა ევრაზიას ეჯახება, რამაც ააშენა კავკასიონი, ყაზბეგის ვულკანური კონუსი, ბაზალტის კანიონები და აქტიური დარღვევები ერთად.
• სად ვნახო ტალახის ვულკანები? დედოფლისწყაროს მახლობლად, მათ შორის თახთი-თეფა, საუკეთესოა ადგილობრივ გიდთან ერთად, გარეჯის ან ვაშლოვანის ერთდღიანი ტურის ფარგლებში; წინასწარ გადაამოწმეთ წვდომა.
• რა არის დაშბაშის კანიონი? წალკის მახლობლად მდებარე კანიონი, სადაც კარგად ჩანს სვეტისებრი ბაზალტი — მარტივი და კარგად მონიშნული ერთდღიანი მარშრუტი თბილისიდან.
• რომელი მღვიმეები და კანიონები ღირს ნახვა იმერეთში? პრომეთეს მღვიმე, სატაფლია, მარტვილი და ოყაცე — ჩვეულებრივ ერთი დღის ფარგლებში ერთიანდება ქუთაისიდან.
• რატომ არის საქართველოში ამდენი მინერალური წყარო? დარღვეული ქანები და ნარჩენი ვულკანური სითბო წყალს საშუალებას აძლევს, მრავალფეროვანი მინერალები შეითვისოს; ყველაზე ცნობილია ბორჯომი და წყალტუბო, ხოლო სამკურნალო მიზნით გამოყენებამდე ექიმთან კონსულტაცია აუცილებელია.
• აქტიური ვულკანია ყაზბეგი? არა — ის მიძინებული სტრატოვულკანია, ისტორიაში დადასტურებული ამოფრქვევის გარეშე, და დღეს ლაშქრობისა და ასვლის პოპულარული მიმართულებაა.
• საშიშია საქართველოში მიწისძვრები? ისინი ხშირია, მაგრამ ძირითადად სუსტი; მიმდინარე საშიშროების შესახებ ინფორმაციისთვის გარემოს ეროვნულ სააგენტოს მიმართეთ და ძველ ნაგებობებში ჩვეულებრივი სიფრთხილე დაიცავით.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgia's geology for travellers: mud volcanoes, canyons, caves and mineral springs explained