სოფელი უფლისციხე: კლდეში გამოკვეთილი ქალაქი შიდა ქართლში

მიმოხილვა

სოფელი უფლისციხე მდებარეობს აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის რეგიონში, მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, რეგიონული ცენტრიდან, გორიდან, დაახლოებით 10 კილომეტრში. სოფელმა სახელი მიიღო მასზე აღმართული კლდეში ნაკვეთი ქალაქისგან — ერთ-ერთი უძველესი ქალაქური დასახლებისგან კავკასიაში, რომელიც ვულკანური ტუფის გრძელ კლდეში არის ამოჭრილი და მტკვრის ხეობას გადაჰყურებს. სტუმრების უმეტესობისთვის სოფელი ერთგვარი გასაჩერებელი პუნქტია — სახლები, ვენახები და პატარა ფერმები, რომლებიც უძველესი ნაშთის ძირას შეიკრიბა და შიდა ქართლის სოფლების დასათვალიერებლად მოსახერხებელ ბაზას წარმოადგენს.

სოფლის მნიშვნელობა სწორედ მასზე აღმართულ ნაგებობაშია. უფლისციხე, რაც სიტყვასიტყვით „ღმერთის ციხეს“ ნიშნავს, საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლია, რომელიც აღწერს უწყვეტ დასახლებას გვიანი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის ხანიდან შუა საუკუნეებამდე და ასახავს ქვეყნის გარდამავალ გზას წინაქრისტიანული კულტიდან ქრისტიანობამდე IV საუკუნის შემდეგ. ძეგლი შეტანილია საქართველოს წინასწარ ჩამონათვალში იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სტატუსისთვის. GTour სოფელსა და კლდეში ნაკვეთ ქალაქს ათვალიერებს შიდა ქართლის კერძო ტურების ფარგლებში, ხშირად გორთან და ქვემოთ ჩამოთვლილ მარნებთან ერთად.

ისტორია

არქეოლოგიური კვლევები მიუთითებს, რომ უფლისციხის პლატო პირველად ჩვენს წელთაღრიცხვამდე პირველი ათასწლეულის დასაწყისში დასახლდა, ხოლო კლდეში ნაკვეთმა ქალაქმა ძირითადი სახე ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI საუკუნიდან ჩვენი წელთაღრიცხვის პირველ საუკუნეებამდე მიიღო. მისი მდებარეობა მტკვრის ფონის თავზე, ჰავაიდან შუა აზიამდე მიმავალ სავაჭრო გზაზე, მას ქართლის გულში მოგზაური ქარავნების მნიშვნელოვან გაჩერებად აქცევდა.

IV საუკუნეში მეფე მირიან III-ის დროს ქართლის გაქრისტიანებამდე, უფლისციხე წარმართული თაყვანისცემის მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო — მზისა და ცეცხლის ღვთაებებისადმი მიძღვნილი ტაძრები პირდაპირ კლდეში იყო ამოკვეთილი; ზედა ტერასასთან ახლოს შემორჩენილია ღია დარბაზის ნაშთები, რომელსაც არქეოლოგები ცეცხლთან დაკავშირებული რიტუალის საკურთხევლად მიიჩნევენ. მირიან III-ის ისტორიებში აღწერილი სამეფოს გაქრისტიანების შემდეგ ქალაქი ახალ რელიგიურ რეალობას შეეგუა, და ზედა პლატოზე IX–X საუკუნეებში აშენდა სამნავიანი ბაზილიკა, ადგილობრივად „უფლისწულის ეკლესიის“ სახელით ცნობილი, რომელმაც საძირკვლად კლდის ტერასა გამოიყენა.

- Advertisement -

უფლისციხემ სტრატეგიული და ეკონომიკური მნიშვნელობა ადრეული შუა საუკუნეების ქართულ სამეფოებშიც შეინარჩუნა და ზოგჯერ სამეფო რეზიდენციისა თუ თავშესაფრის ფუნქციასაც ასრულებდა. ქართული ქრონიკები ძეგლს უკავშირებენ დედოფალ თამარის კარს XII საუკუნის მიწურულსა და XIII საუკუნის დასაწყისში, სამეფოს პოლიტიკური და სამხედრო ბრძოლების პერიოდში. ქალაქის დაცემა მონღოლთა შემოსევებს მოჰყვა XIII საუკუნეში, რამაც შიდა ქართლის დიდი ნაწილი გაანადგურა, შემდგომში კი სპარსელთა და ოსმალთა შემოსევებმაც მიაყენა ზიანი; ადრეული თანამედროვე პერიოდისთვის ძეგლი დასახლებად დიდწილად მიტოვებული იყო და მის ქვემოთ არსებული სოფელი რეგიონის დასახლებულ მემკვიდრედ დარჩა.

უფლისციხის სისტემატური არქეოლოგიური გათხრები საბჭოთა პერიოდში, 1950-იანი წლებიდან დაიწყო, ხოლო ძეგლი მას შემდეგ დაცულ კულტურულ ძეგლად იმართება და ნაწილობრივ აღდგენილია, კონსერვაციასა და სტუმართმიმღებ ინფრასტრუქტურას კი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოები ზედამხედველობენ.

რა დავათვალიეროთ

კლდეში ნაკვეთი ქალაქი უფლისციხე

ძეგლის მთავარ ნაწილს მტკვრის თავზე აღმართულ ქედში ამოკვეთილი რამდენიმე ასეული ნაგებობის კომპლექსი შეადგენს — საცხოვრებლები, დარბაზები, ღვინის საცავები და ქუჩები. სტუმრები ვიწრო გასასვლელებით სხვადასხვა ზომის სათავსებს შორის დაიარებიან, რომელთაგან ზოგს ხის კონსტრუქციის იმიტაციით შექმნილი ქანდაკებული ჭერი აქვს — ეს დეტალი ძველი დასახლების სიმჭიდროვეზე მეტყველებს.

თამარის დარბაზი

ძეგლზე შემორჩენილი ყველაზე დიდი შიდა სივრცე ტრადიციულად დედოფალ თამართან არის დაკავშირებული და მას ხის ძელებს ამსგავსებული, კვეთილი ჭერი აქვს. დარბაზის მასშტაბი მის საზეიმო ან სამეფო ფუნქციაზე მეტყველებს ძეგლის გვიანდელ ფაზებში.

უფლისწულის ეკლესია (ბაზილიკა)

ზედა პლატოზე IX–X საუკუნეებში აშენებული ქვის სამნავიანი ეკლესია იმ ადგილას დგას, სადაც ოდესღაც წარმართული ნაგებობები იდგა. ის ძეგლის გარდამავალ ეტაპს — წინაქრისტიანული რელიგიური ცენტრიდან ქრისტიანულზე გადასვლას — აღნიშნავს და დღესაც კლდეში ნაკვეთი სათავსების თავზე ყველაზე თვალსაჩინო ნაგებობად რჩება.

- Advertisement -

კლდეში ნაკვეთი „თეატრი“ და „აფთიაქის“ სათავსი

ძეგლის ცენტრთან ახლოს მდებარეობს ღია, მართკუთხა ფორმის ნაგებობა საფეხურებიანი კლდის სავარძლებით, რომელსაც ზოგი მკვლევარი საჯარო შეკრებისა თუ წარმოდგენის ადგილად მიიჩნევს. მის მახლობლად მდებარე პატარა სათავსს, რომელსაც კვეთილი ნიშები აქვს, ტრადიციულად „აფთიაქს“ უწოდებენ — ვარაუდობენ, რომ აქ სამკურნალო მასალებს ინახავდნენ.

მდინარისკენ მიმავალი გვირაბი

კლდეში ამოჭრილი ვიწრო გვირაბი ზედა ქალაქს მდინარის ნაპირთან აკავშირებს, რაც მოსახლეობას საშუალებას აძლევდა, გამაგრებული დასახლება დაუტოვებლად მტკვრიდან წყალი მოეტანა — დეტალი, რომელიც ძეგლის თავდაცვით დაგეგმარებაზე მეტყველებს.

გორი და მისი ციხე-დარბაზი

სოფლიდან მცირე მანძილზე მდებარე გორის ციხეს და მუზეუმებს აქვთ, და ტურისტები ხშირად ერთ დღეში უფლისციხესა და გორს ერთმანეთთან აერთიანებენ თბილისიდან მოგზაურობისას.

როგორ მივაღწიოთ

თბილისიდან სოფელ უფლისციხემდე მანქანით გზა დაახლოებით 1 საათ 50 წუთს სჭირდება — E60 ავტომაგისტრალით, მცხეთისა და გორის გავლით, შემდეგ კი მდინარისკენ გადახვევით. თბილისის დიდუბის ავტოსადგურიდან რეგულარულად დადის მარშრუტკები გორამდე, საიდანაც ტაქსით ან ადგილობრივი ტრანსპორტით ბოლო მონაკვეთის გავლა შეიძლება. თბილისსა და გორს ასევე აკავშირებს სამგზავრო მატარებელი, რომელსაც საქართველოს რკინიგზა მართავს, თუმცა სოფლამდე მაინც მოკლე ტაქსის მგზავრობაა საჭირო.

ქუთაისიდან მგზავრობა დაახლოებით 2 საათი 50 წუთია მთავარი აღმოსავლეთ-დასავლეთის ავტომაგისტრალით გორის მიმართულებით. ბათუმიდან გზას დაახლოებით 4 საათი 55 წუთი სჭირდება. გზის მდგომარეობის წინასწარ შემოწმება შესაძლებელია GTour-ის გზის სტატუსის გვერდზე. GTour სამივე ქალაქიდან გთავაზობთ კერძო ტრანსფერებსა და გიდირებულ ერთდღიან ტურებს ინგლისურენოვანი გიდით — ხელმისაწვდომი ვარიანტები იხილეთ შესაბამის გვერდზე.

როდის ჯობია ჩასვლა

გაზაფხული (აპრილი–ივნისი) და შემოდგომა (სექტემბერი–ოქტომბერი) ყველაზე კომფორტულ პირობებს სთავაზობენ, რადგან კლდეში ნაკვეთ ქალაქს პრაქტიკულად არ გააჩნია ბუნებრივი ჩრდილი და ზაფხულის შუადღის სიცხე ღია ტერასებზე საკმაოდ მძიმეა. ზაფხულში ადრეული, დილის ვიზიტი სიცხესაც და დიდი ჯგუფების ხალხმრავლობასაც გაურბის. ზამთარში ვიზიტიც შესაძლებელია, თუმცა ზოგი ბილიკი წვიმის ან ყინვის შემდეგ მოსრიალეა, ამიტომ მედეგი ფეხსაცმელი წლის ნებისმიერ დროს სასურველია.

სად გავჩერდეთ და ვისადილოთ

სოფელსა და შიდა ქართლის მიმდებარე სოფლებში მცირე, თუმცა მზარდი ქსელია — მარნები, სასტუმროები და სახელოსნოები. ღვინის დეგუსტაციისა და მარნის მონახულებისთვის GTour-ის ჩამონათვალში შედის Uplistsikhe Estate, გოგი დვალიშვილის ღვინის მარანი, ფერაძის ღვინის მარანი და AGIDELA. ადგილობრივი კერძებისთვის ძეგლთან ახლოს მდებარე Argo რესტორანი გამოდგება. ღამისთევის მსურველებს შეუძლიათ დაჯავშნონ The Quiet Courtyard სასტუმრო ან Astana Palace სასტუმრო. ტრადიციული ხელოსნობით დაინტერესებულებს შეუძლიათ ვიზიტი დაგეგმონ George Tatulashvili Ceramics-ში. GTour-ის გადამოწმებულ ჩამონათვალში სხვა ვარიანტებიც არის მოცემული, ხოლო მეტი ადგილობრივი არჩევანი ხელმისაწვდომია საუკეთესო ადგილების გზამკვლევებსა და დანიშნულების ადგილების გზამკვლევებში.

პრაქტიკული ინფორმაცია

უფლისციხე მართვადი არქეოლოგიური ძეგლია სალაროთი და მონიშნული ბილიკებით; შესასვლელი ფასიანია, ხოლო სამუშაო საათები ზაფხულში უფრო გრძელია, ვიდრე ზამთარში, ამიტომ მოგზაურობამდე მიმდინარე საათების შემოწმება სასურველია. ტერიტორია არათანაბარია, კლდოვანი, საფეხურებითა და ვიწრო გასასვლელებით, რაც ინვალიდის ეტლით მოსარგებლეთათვის ძეგლს მიუწვდომელს ხდის, ხოლო შეზღუდული მოძრაობის მქონე ვიზიტორებისთვის — რთულს. რეკომენდებულია მოხერხებული ფეხსაცმელი, მზისგან დაცვის საშუალებები და წყალი, განსაკუთრებით იმის გამო, რომ ჩრდილი შეზღუდულია. მობილური კავშირი სოფელში, როგორც წესი, საიმედოა, თუმცა ძეგლის ღია ზედა ტერასებზე შესაძლოა შესუსტდეს.

ხშირად დასმული კითხვები

უფლისციხე იგივე სოფელია, რასაც ამავე სახელით ვიცნობთ?
არა. უფლისციხე ერთდროულად აღნიშნავს როგორც უძველეს კლდეში ნაკვეთ ქალაქს, ისე მის ქვემოთ, მტკვრის პირას მდებარე თანამედროვე სოფელს. ისტორიული ძეგლია მთავარი მიმზიდველობა, სოფელი კი პატარა და ძირითადად სასოფლო-სამეურნეოა.

რამდენ ხანს სჭირდება ძეგლის დათვალიერებას?
ვიზიტორთა უმეტესობა ერთ-ორ საათს ატარებს კლდეში ნაკვეთ სათავსებში, ბაზილიკასა და გვირაბში სეირნობისას. ვისაც გორის ან ღვინის დეგუსტაციის ჩართვაც სურს, ჩვეულებრივ, ნახევარ დღეს ითმენენ.

არის თუ არა უფლისციხე იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი?
ჯერჯერობით არ არის შეტანილი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ჩამონათვალში, მაგრამ საქართველოს წინასწარ ჩამონათვალშია — ეს მომავალში შესაძლო ნომინაციისკენ გადადგმული წინასწარი ნაბიჯია.

შესაძლებელია თუ არა უფლისციხისა და გორის ერთ დღეში შეთავსება?
დიახ. გორი ძეგლიდან მცირე მანძილზეა და ხშირად თბილისიდან ერთდღიანი ტურების ფარგლებში უფლისციხესთან ერთად, ზოგჯერ ადგილობრივი მარნის ვიზიტთანაც ერთად, თავსდება.

ძეგლი ბავშვებისთვის შესაფერისია?
უფროსი ასაკის ბავშვები, ჩვეულებრივ, სიამოვნებით სეირნობენ კლდეში ნაკვეთ გასასვლელებსა და გვირაბში, თუმცა არათანაბარი რელიეფი, საფეხურები და დაუცველი ციცაბოები პატარა ბავშვების მკაცრ ზედამხედველობას მოითხოვს.

რა ფეხსაცმელი ჯობია?
რეკომენდებულია მედეგი, დახურული ფეხსაცმელი კარგი ჩაჭიდებით, რადგან კლდის ზედაპირი ხშირად გლუვი და დახრილია. ზაფხულში სასარგებლოა ქუდი და მზისგან დაცვის საშუალებები, რადგან ძეგლის დიდი ნაწილი ღიაა.

არის თუ არა პირდაპირი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ძეგლამდე?
პირდაპირი მარშრუტკა ძეგლამდე არ დადის; მოგზაურები, ჩვეულებრივ, გორამდე მიემგზავრებიან ტრანსპორტით და შემდეგ ტაქსით აგრძელებენ გზას, ან უერთდებიან ორგანიზებულ ტურს, რომელშიც ტრანსფერი უკვე შედის.

არის თუ არა ძეგლზე ინფრასტრუქტურა, მაგალითად, საკვები ან სველი წერტილები?
შესასვლელთან ახლოს ხელმისაწვდომია ძირითადი ინფრასტრუქტურა, მათ შორის სალარო და სველი წერტილები, თუმცა საკვების არჩევანი ძეგლზე შეზღუდულია, ამიტომ ვიზიტამდე ან მის შემდეგ ახლომდებარე რესტორნის ან მარნის მონახულება რეკომენდებულია.

რომელი დროა საუკეთესო ვიზიტისთვის?
დილის ადრეული საათები ან საღამოს მიწურული სთავაზობს უფრო რბილ განათებასა და გრილ ტემპერატურას, რაც განსაკუთრებით ზაფხულში ღირებულია, და ჩვეულებრივ, ნიშნავს ნაკლებ ვიზიტორს მთავარ ბილიკებზე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Village Uplistsikhe