უშგული — ევროპის ერთ-ერთი უმაღლესი დასახლება სვანეთში

მიმოხილვა

უშგული ოთხი სოფლის — ჟიბიანის, ჩვიბიანის, ჩაჟაშისა და მურყმელის — გაერთიანებით შექმნილი თემია მესტიის მუნიციპალიტეტში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონში, საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთ მაღალმთიან ნაწილში. ზღვის დონიდან დაახლოებით 2100 მეტრ სიმაღლეზე, საქართველოს უმაღლესი მწვერვალის, შხარის ძირას მდებარე უშგული ითვლება ევროპის ერთ-ერთ უმაღლეს უწყვეტად დასახლებულ ადგილად. თემის ქვის საცავი კოშკები, ვიწრო ქუჩები და შუა საუკუნეების ეკლესიები შედის ზემო სვანეთის იმ ნაწილში, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია შეტანილი, და მესტიიდან დაწყებული სვანეთის მარშრუტის ხშირად ყველაზე შორეული წერტილია.

უშგული მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ის ერთ კომპაქტურ სოფელთა გროვაში ინარჩუნებს შუასაუკუნოვან სვანურ გარემოს, რომელიც კავკასიის სხვა კუთხეებში დიდწილად აღარ არსებობს — თავდაცვისა და სტატუსისთვის აგებულ კოშკსახლებს, იზოლაციისთვის მორგებულ საარსებო ეკონომიკას და ლამარიას სამლოცველოსთან დაკავშირებულ რიტუალურ კალენდარს ჩაჟაშის ზემოთ. დღეს თემში მოსახლეობა მცირეა — ოფიციალური მონაცემებით დაახლოებით 228 ადამიანი — ხოლო ზამთარში სოფლები კვირების განმავლობაში შეიძლება მოწყვეტილი დარჩეს გარე სამყაროსგან. სწორედ ეს იზოლაცია შეუწყო ხელი ნაგებობათა თითქმის ხელუხლებელ შენარჩუნებას, თუმცა იგივე მიზეზი უშგულს საქართველოში ერთ-ერთ ყველაზე რთულად მისაღწევ მიმართულებად აქცევს.

ისტორია

სვანეთის იზოლირებულობა დიდი კავკასიონის ქედის მიღმა იმის მიზეზი გახდა, რომ ეს მხარე იშვიათად დამორჩილებულა მთლიანად და ხშირად სამაგალითო თავშესაფარი იყო ბარის ქართველებისთვის და მათი განძეულობისთვის შემოსევების დროს. მათ შორის, უშგულის შემადგენელი სოფლები უკავშირდება შუა საუკუნეების სვანურ თავადურ გვარებს, ხოლო დამახასიათებელი ქვის კოშკები ძირითადად მე-9-მე-13 საუკუნეებში აშენდა, როგორც საცხოვრებელი და თავდაცვითი ნაგებობები სისხლის აღების, ზვავების და თარეშების წინააღმდეგ — ამას ადასტურებს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ცენტრი, რომელმაც ზემო სვანეთი 1996 წელს შეიყვანა ნუსხაში მთის ლანდშაფტისა და შუა საუკუნეების სოფლის არქიტექტურის ერთობლიობის გამო.

მურყმელი, ჩაჟაში, ჩვიბიანი და ჟიბიანი განვითარდნენ მეურნეობისა და მესაქონლეობის საფუძველზე, შხარას ძირას ვიწრო ტერასებზე, სადაც ენგურმა და მისმა შენაკადებმა წლის დიდი ნაწილის განმავლობაში ერთადერთ პრაქტიკულ გზად ითამაშეს როლი. ლამარიას ეკლესიის კომპლექსი ჩაჟაშის ზემოთ, ღვთისმშობლისადმი მიძღვნილი, მაგრამ უფრო ძველ სვანურ რწმენებში ფესვგადგმული სახელის მატარებელი, ფუნქციონირებდა როგორც რელიგიურ, ისე საზოგადოებრივ ცენტრად. უშგულის არეალი ტრადიციულად უკავშირდება ხატებსა და ხელნაწერებს, რომლებიც არეულობის პერიოდებში ბარის საქართველოდან აქ შენახვისთვის მოჰქონდათ — ეს პრაქტიკა დოკუმენტირებულია სვანეთის ეკლესიების მთელ ქსელში.

- Advertisement -

საბჭოთა პერიოდის ადმინისტრირებამ მოიტანა გზები, ელექტრობა ხეობის ნაწილებში და ახალი ეკონომიკური ზეწოლა, რამაც ბევრი სვანი მესტიისკენ, ქუთაისის ვაკისკენ და მის იქითაც კი წააქეზა. ზოგიერთი სვანური ოჯახი ამ არეალიდან მე-20 საუკუნის შუა პერიოდში ბარის საქართველოში იქნა გადასახლებული, რაც რეგიონის ისტორიებშია აღწერილი. დეპოპულაცია გაგრძელდა 1991 წლის შემდეგაც, როდესაც საქართველოს დამოუკიდებლობის შემდგომმა ეკონომიკურმა კრიზისმა მკაცრი ზამთრები და მომსახურების ნაკლებობა კიდევ უფრო გაართულა, თუმცა ძირითადი თემი ადგილზე დარჩა. 2000-იანი წლებიდან ლაშქრობის და მემკვიდრეობითი ტურიზმის ზრდამ, მესტია-უშგულის გზის გაუმჯობესებამ და იუნესკოს სტატუსმა ხელი შეუწყო სტუმრებისთვის განკუთვნილი სახლებისა და მცირე ბიზნესის აღორძინებას — ეს პროცესი ნაწილობრივ კონტროლდება კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს მიერ და ხელს უწყობს საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია.

რას ნახავთ

ჩაჟაში და სვანური კოშკები. ჩაჟაში ინარჩუნებს უშგულის ყველაზე მჭიდროდ განლაგებულ შუა საუკუნეების კოშკსახლთა გროვას, რომელთაგან რამდენიმე თავდაპირველი სიმაღლით არის შემორჩენილი. ქვის კოშკები, ჩვეულებრივ სამ-ხუთსართულიანი, აერთიანებდა საცხოვრებელ ფართს და თავდაცვით ზედა სართულს, რომელსაც ასახსნელი კიბეებით აღწევდნენ. სოფლის ეს ნაწილი იუნესკოს ნუსხაში შეტანილი ანსამბლის ბირთვს წარმოადგენს და ყველაზე ხშირად ფოტოგრაფირებადი წერტილია შხარას ფონზე.

ლამარიას ეკლესიის კომპლექსი. ჩაჟაშის ზემოთ, გორაკზე მდგარი ლამარიას ეკლესია და მისი შემოღობილი ეზო ოთხივე სოფლის რელიგიურ ცენტრს წარმოადგენდა. კომპლექსი დაკავშირებულია სვანურ უფრო ძველ რწმენასთან, რომელსაც ქართული მართლმადიდებლობა დაემატა, ხოლო მისი პატარა მუზეუმის ოთახი, როცა ღიაა, ინახავს სვანური ეკლესიებისთვის დამახასიათებელ ხატებს და საღვთისმსახურო ნივთებს.

ეთნოგრაფიული კოლექციები უშგულში. სოფლებში არსებული მცირე, თემის მიერ მართული მუზეუმის ოთახები აჩვენებს სვანურ საოჯახო ხელსაწყოებს, ქსოვილებს, საჭურველსა და ფოტოებს, რომლებიც საბჭოთამდელ ცხოვრებას ასახავს. ეს კოლექციები, თუმცა მოკრძალებულია ეროვნულ მუზეუმებთან შედარებით, სტუმარს პირდაპირ წარმოდგენას აძლევს, თუ როგორ ცხოვრობდნენ ოჯახები კოშკსახლებში თანამედროვე გათბობისა და ელექტრობის გარეშე.

შხარა და ენგურის მყინვარისკენ მიმავალი გზა. მთა შხარა, 5193 მეტრის სიმაღლით საქართველოს უმაღლესი წერტილი, სოფლების სამხრეთით დომინირებს, ხოლო მონიშნული ბილიკი ენგურის გასწვრივ შხარას მყინვარისკენ მიემართება იმ მოგზაურებისთვის, რომლებსაც მთელი დღე და შესაბამისი ფეხსაცმელი აქვთ. ეს სეირნობა საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ხელმისაწვდომი მაღალმთიანი მარშრუტია, რომელიც პირდაპირ უშგულიდან იწყება ალპინისტური მომზადების გარეშე.

- Advertisement -

ჟიბიანი, ჩვიბიანი და მურყმელი. უშგულის დანარჩენი სამი სოფელი ინარჩუნებს საკუთარ კოშკთა გროვებს, პატარა სამლოცველოებს და მოქმედ ფერმებს, ხოლო მათ შორის სეირნობისას ჩანს ტერასული ყანები, თივის ზვინები და თავისუფლად მოძრავი პირუტყვი — სურათი, რომელიც ადრინდელი საუკუნეებისგან დიდად არ შეცვლილა.

როგორ მივაღწიოთ

თბილისიდან უშგულამდე საგზაო მოგზაურობა დაახლოებით რვა საათს მოითხოვს ქუთაისისა და ზუგდიდის გავლით მესტიამდე, შემდეგ კი მესტია-უშგულის გზის გაგრძელებით, რომელიც ენგურის ხეობაში მაღლა ადის და ზოგან ნელი შეიძლება იყოს. გზის მდგომარეობის განახლებებს აქვეყნებს საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტი. ქუთაისიდან მგზავრობა დაახლოებით ოთხი საათი და ოცი წუთია, რაც მას დღის და მესტიაში ღამისთევის კომბინაციისთვის უფრო პრაქტიკულ ამოსავალ წერტილად აქცევს. ბათუმიდან საჭიროა დაახლოებით ექვსი საათი და ორმოცდაათი წუთი იმავე შიდა მარშრუტით, ზუგდიდისა და მესტიის გავლით.

მესტიასა და უშგულამდე სარკინიგზო მიმოსვლა არ არსებობს; უახლოესი სადგური ზუგდიდშია, სადაც ღამის მატარებლით თბილისიდან ჩასვლა შეიძლება, ხოლო შემდგომი გადაადგილება მესტიისა და უშგულისკენ ხდება მარშრუტკით, საზიარო ჯიპით ან კერძო ტრანსფერით. ზაფხულში მესტია-უშგულს შორის სეზონური მარშრუტკები მოძრაობენ, თუმცა მოძრაობის სიხშირე მცირეა და განრიგი გზის მდგომარეობის მიხედვით იცვლება, ამიტომ კერძო ტრანსფერი ან ორგანიზებული ტური უფრო სანდო ვარიანტია.

როდის წავიდეთ

მაისის ბოლოდან სექტემბრის ბოლომდე პერიოდი ყველაზე პრაქტიკულია მოგზაურთა უმრავლესობისთვის, ხოლო ივლის-აგვისტო ყველაზე სტაბილურ ამინდს სთავაზობს შხარას მყინვარისკენ სეირნობისას. გზა შეიძლება დაიხუროს ძლიერი თოვლის შემდეგ შემოდგომის ბოლოდან გაზაფხულამდე, ხოლო ზამთარში უშგულთან წვდომა შესაძლოა შეიზღუდოს სპეციალური 4×4 ტრანსპორტით ან, ყველაზე მძიმე პერიოდებში, სრულად შეწყდეს. შუალედურ სეზონში მოგზაურობის დაგეგმვისას რეკომენდებულია წინასწარ შემოწმდეს გზის მდგომარეობა.

სად დავრჩეთ და ვისადილოთ

უშგულში განთავსების შესაძლებლობები ძირითადად ოჯახურ სტუმრების სახლებშია თავმოყრილი, რომელთა შორისაა Family Hotel Twins და Guesthouse Luka — ორივე სთავაზობს მარტივ ოთახებს და სახლში მომზადებულ სვანურ საჭმელს. დღის განმავლობაში კვებისთვის Café Agra გთავაზობთ რეგიონულ კერძებს, მათ შორის კუბდარს და ხაჭაპურს.

პრაქტიკული ინფორმაცია

• მობილური ქსელის დაფარვა არასტაბილურია მესტიის იქით, ამიტომ ტრანსპორტი და ღამისთევა წინასწარ უნდა დაიგეგმოს.
• ნაღდი ფული სასურველია, რადგან ბარათით გადახდა სოფლებში სტუმრების სახლებსა და მაღაზიებში ყოველთვის არ არის ხელმისაწვდომი.
• თბილი ტანსაცმელი აუცილებელია ზაფხულშიც კი, ამ სიმაღლეზე საღამოები გრილია და ამინდი სწრაფად იცვლება.
• მტკიცე ფეხსაცმელი რეკომენდებულია მყინვარისკენ ან სოფლებს შორის სეირნობისთვის.

ხშირად დასმული კითხვები

უშგული იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის ნაწილია?
დიახ. უშგულის კოშკსახლები და მიმდებარე სოფლები ზემო სვანეთის იმ ქონებაში შედის, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია შეტანილი 1996 წლიდან, შუა საუკუნეების არქიტექტურისა და მთის პეიზაჟის გამო.

რამდენი სოფლისგან შედგება უშგული?
უშგული ოთხი სოფლისგან — ჟიბიანი, ჩვიბიანი, ჩაჟაში და მურყმელი — შემდგარი თემია, რომლებიც ერთმანეთთან ახლოს, ენგურის ხეობის თავში, შხარას ძირას მდებარეობენ.

შესაძლებელია თუ არა უშგულის მესტიიდან ერთდღიანი ვიზიტით მონახულება?
დიახ, და ეს ყველაზე გავრცელებული ვარიანტია; გზა ერთი მხრიდან დაახლოებით ორ-სამ საათს მოითხოვს, გზის მდგომარეობის მიხედვით, რაც დარჩენილ რამდენიმე საათს სოფლებში და შხარასკენ მიმავალ ბილიკზე ტოვებს.

გზა მესტიიდან უშგულამდე ასფალტირებულია?
გზა შერეულია — ასფალტირებული და არაასფალტირებული მონაკვეთებისგან შედგება ენგურის ხეობაში, ხოლო მდგომარეობა სეზონის მიხედვით იცვლება; რეკომენდებულია წინასწარ შემოწმდეს მდგომარეობა, განსაკუთრებით ზაფხულის მიღმა.

რა სიმაღლეზეა უშგული?
უშგული ზღვის დონიდან დაახლოებით 2100 მეტრზეა, რაც მას ევროპის ერთ-ერთ უმაღლეს მუდმივად დასახლებულ ადგილად აქცევს.

ღიაა თუ არა უშგული ზამთარში?
ძლიერი თოვლის შემდეგ წვდომა რთული ან შეუძლებელი ხდება, და თემი ხანგრძლივი პერიოდით შეიძლება მოწყვეტილი დარჩეს; მოგზაურთა უმრავლესობა სტუმრობს გვიან გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე.

კოშკების გარდა კიდევ რა ღირს მონახულება?
ლამარიას ეკლესიის კომპლექსი ჩაჟაშის ზემოთ, შხარას მყინვარისკენ მიმავალი სალაშქრო ბილიკი და სოფლებში არსებული მცირე ეთნოგრაფიული კოლექციები ძირითადი ღირსშესანიშნაობებია კოშკების გარდა.

საჭიროა თუ არა გიდი უშგულის მოსანახულებლად?
სოფლის თავად მოსანახულებლად გიდი აუცილებელი არ არის, თუმცა გზის მდგომარეობის, შეზღუდული საზოგადოებრივი ტრანსპორტისა და არასტაბილური მობილური კავშირის გამო რეკომენდებულია კერძო ტრანსფერი ან ორგანიზებული ტური.

რამდენი ადამიანი ცხოვრობს დღეს უშგულში?
მუდმივი მოსახლეობა მცირეა, დაახლოებით 228 ადამიანი ბოლო მონაცემებით, ხოლო რიცხვი სეზონურად იცვლება, რადგან ტურიზმთან დაკავშირებული სამუშაო ზაფხულში ნაწილ მცხოვრებლებს უკან აბრუნებს.

შესაფერისია თუ არა უშგული შეზღუდული მოძრაობის მქონე მოგზაურებისთვის?
სოფლებში გადაადგილება არათანაბარ ქვის ბილიკებსა და ფერდობებზეა დაკავშირებული, ხოლო მგზავრობა თავად რამდენიმე საათიან მთის გზას მოითხოვს, ამიტომ უშგული უფრო შესაფერისია იმ მოგზაურებისთვის, ვისთვისაც მოუხერხებელი რელიეფი და ხანგრძლივი გზა პრობლემას არ წარმოადგენს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Ushguli