სვანეთი — კოშკების ქვეყანა კავკასიონის ძირას

მიმოხილვა

ზემო სვანეთი საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე მაღალმთიანი მხარეა, რომლის ცენტრებია ქალაქი მესტია და უშგულის თემი, სამეგრელო-ზემო სვანეთის რეგიონში. ის მოიცავს ენგურის ზემო ხეობებს დიდი კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფის ძირას, საიდანაც საზღვარი რუსეთთან ქედის გასწვრივ გადის. მხარე ცნობილია შუა საუკუნეების ქვითკირის თავდაცვითი კოშკებით, საუკუნეების განმავლობაში უცვლელი სახით შემორჩენილი სოფლებით და საქართველოს ყველაზე მაღალი მწვერვალებით — შხარითა და უშბათი.

სვანეთის მნიშვნელობა იმაშია, რომ მან შეინარჩუნა ჯერ კიდევ დასახლებულ ლანდშაფტში სამშენებლო ტრადიცია და სოციალური წყობა, რომელიც კავკასიის სხვა კუთხეებში დიდი ხანია აღარ არსებობს. იუნესკომ ზემო სვანეთი მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში 1996 წელს შეიტანა, შუა საუკუნეების კოშკებიან სახლებისა და სოფლების გამორჩეული ანსამბლის გამო. ტურისტებისთვის სვანეთი დასავლეთ საქართველოში სავალკეო ტურიზმისა და სულ უფრო მეტად — სათხილამურო დასვენების მთავარი ცენტრია, მესტია-უშგულის მარშრუტით თეთნულდისა და შხარის მყინვარების ძირას.

ისტორია

ანტიკური ხანის გეოგრაფები სვანების წინაპრებს ძველი კოლხეთის ტომებს შორის ასახელებდნენ, ხოლო მაღალი უღელტეხილების მიღმა მდებარეობის გამო მხარე იშვიათად ექვემდებარებოდა გარეშე ძალებს სრულად. სვანეთი ერთიანი საქართველოს სამეფოს ნაწილი გახდა ბაგრატიონთა დინასტიის დროს, ხოლო დედოფალ თამარის მეფობამ (XII საუკუნის მიწურული — XIII საუკუნის დასაწყისი) განსაკუთარი კვალი დატოვა — ამ პერიოდში აშენებული ან შემოწირული ეკლესიები დღემდე დგას მესტიასა და უშგულის სოფლებში. სვანურ თემებს მიეწერებათ დაბლობი საქართველოდან შემოსევების დროს გადატანილი ხატებისა და ხელნაწერების შენახვაც — ეს ისტორია იუნესკოს საკუთარ აღწერილობაშიცაა ასახული ზემო სვანეთის ნუსხაში შეტანის თაობაზე.

სვანური სოფლებისთვის დამახასიათებელი თავდაცვითი კოშკები ძირითადად IX-XIII საუკუნეებით თარიღდება — ისინი ადგილობრივმა გვარებმა აუშენეს შემოსევისაგან, ხოლო მოგვიანებით — საგვარეულოთაშორისი კონფლიქტებისგან დასაცავად. განსაკუთრებით მკვრივი კოშკების გროვაა ჭაჟაშში, უშგულის თემის ერთ-ერთ სოფელში, რომელიც პირდაპირ არის ნახსენები იუნესკოს ნუსხაში. რუსეთის იმპერიული ხელისუფლება საქართველოზე 1801 წლიდან გავრცელდა, თუმცა სვანეთის მიუვალობის გამო რეალური ადმინისტრაციული კონტროლი მხოლოდ XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დამყარდა. საბჭოთა პერიოდში ზოგიერთი მაღალმთიანი სოფელი დაბლობში გადასახლების პროგრამების გამო ნაწილობრივ დაცარიელდა — ეს პროცესი განსაკუთრებით გააქტიურდა 1987 წლის ენგურის ხეობაში ზვავების შემდეგ. 1996 წლის იუნესკოს ნუსხაში შეტანამ აღიარა შემორჩენილი კოშკოვანი სოფლები, როგორც მთიანი დასახლებისა და შუა საუკუნეების სამშენებლო ტექნიკის გამორჩეული ნიმუში. 2000-იანი წლებიდან სახელმწიფოს ინვესტიციებმა გზებში, მესტიის „დედოფალ თამარის“ აეროპორტსა და ხაცვალისა და თეთნულდის სათხილამურო ინფრასტრუქტურაში სვანეთი კვლავ გახსნა რეგულარული ტურიზმისთვის, თანაც ისტორიული სოფლის ცენტრები დღემდე უცვლელი რჩება.

- Advertisement -

რა ნახოთ

უშგული და ჭაჟაში

უშგული არის ოთხი სოფლისგან შემდგარი თემი, დაახლოებით 2100 მეტრ სიმაღლეზე — ეს ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი უწყვეტად დასახლებული ადგილია და შედის იუნესკოს ნუსხაში. ჭაჟაში, უშგულის ყველაზე კარგად შემორჩენილი სოფელი, ინარჩუნებს რეგიონში ყველაზე მკვრივ შუასაუკუნეების სვანური კოშკების გროვას. მესტიიდან მისასვლელ გზაზე მუდმივად ჩანს შხარა — საქართველოს ყველაზე მაღალი მწვერვალი, რომელიც პირდაპირ სოფლის უკან აღმართულა.

მესტიის სვანური კოშკები

მესტიაში დღემდე დგას ათობით კოშკისებური სახლი, ჩაწნული ქალაქის თანამედროვე ქუჩებში, რომელთაგან ზოგი ჯერ კიდევ იმ ოჯახებს ეკუთვნის, ვინც ისინი ააშენა. ზოგიერთი სეზონურად მოქმედებს პატარა სახლ-მუზეუმად, სადაც შეგიძლიათ ნახოთ პირველი სართულის სადგომი საქონლისთვის და ზედა თავდაცვითი სართულები, რაც სვანური საცხოვრებელი არქიტექტურისთვისაა დამახასიათებელი.

სვანეთის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი

მესტიის მთავარი მუზეუმი, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფილიალი, ინახავს სვანურ ხატებს, ხელნაწერებსა და ლითონის ნივთებს, რომელთა დიდი ნაწილი შუა საუკუნეებში დაბლობ საქართველოზე შემოსევების დროს უსაფრთხოების მიზნით მთებში იქნა გადატანილი. ეს არის რეგიონის რელიგიურ და მატერიალურ კულტურაში შესაცნობად საუკეთესო ადგილი, სანამ ხეობებში გაემგზავრებით.

შხარა და უშბა

შხარა, რომელიც უშგულის ხეობის თავშია, საქართველოს უმაღლესი წერტილია, ხოლო ორთავიანი უშბა მესტიის თავზე კავკასიონის ყველაზე ხშირად დაფოტოებული მწვერვალია როგორც ალპინისტების, ისე ფოტოგრაფების მიერ. ორივეს დანახვა ტექნიკურ აღჭურვილობას არ საჭიროებს — ორივე ჩანს სოფლის ბილიკებიდან და მესტია-უშგულის გზიდან.

ჭალაადის მყინვარი

მესტიიდან ფიჭვნარში ნახევარდღიანი გასეირნება მიგიყვანთ ჭალაადის მყინვარის ბოლომდე, რომელიც უშბის მასივიდან ეშვება. ბილიკი კარგად აღნიშნულია და ზაფხულში გიდის გარეშეც ადვილად გასავლელია, რაც მას რეგიონში ყველაზე ხელმისაწვდომ მყინვარამდე მისასვლელ გზად აქცევს.

- Advertisement -

კორულდის ტბები

მესტიის თავზე ციცაბო ფეხით ბილიკი ან ჯიპით სავალი გზა მიგიყვანთ კორულდის ტბებამდე — პატარა მაღალმთიან ტბორებამდე, საიდანაც უშბა ჩანს; ადგილი განსაკუთრებით პოპულარულია მზის ჩასვლის ფოტოებისთვის. ლაშქრობისას ბევრი სიმაღლე უნდა აიღოთ, ამიტომ საჭიროა მოყვანილი ფეხსაცმელი და ადრეული დაწყება.

ხაცვალი და თეთნულდი

ხაცვალი, მესტიასთან ახლოს, და თეთნულდი, უფრო შორს ხეობაში, იმავე სახელწოდების მყინვარის ძირას, სვანეთის ორი განვითარებული სათხილამურო კურორტია, რომლებიც ზამთარში საბაგიროებით მუშაობენ, ზაფხულში კი გონდოლებით პანორამულ ხედებს სთავაზობენ ტურისტებს. ორივედან კარგად ჩანს ენგურის ხეობა და მიმდებარე 4000-5000 მეტრიანი მწვერვალები.

როგორ მივიდეთ

თბილისიდან მესტიამდე მანძილი დაახლოებით 470 კილომეტრია, ჩვეულებრივ ზუგდიდის გავლით; მანქანით გზა 8-9 საათს მოითხოვს, ან გზის დაყოფა შესაძლებელია საქართველოს რკინიგზის ღამის ან დღის მატარებლით თბილისი-ზუგდიდის მონაკვეთზე, შემდეგ კი მარშრუტკით ან ტაქსით მთის გზაზე მესტიამდე, დაახლოებით 3 საათი. ქუთაისიდან მანძილი დაახლოებით 240 კილომეტრია, გზაზე 5-6 საათი, ასევე ზუგდიდის გავლით. ბათუმიდან დაახლოებით 330 კილომეტრია, 6-7 საათი, ასევე ზუგდიდის გავლით. მესტიის „დედოფალ თამარის“ აეროპორტში სეზონურად მოდის რეისები თბილისიდან და ქუთაისიდან, თუმცა ისინი დამოკიდებულია ამინდზე და ხშირად იცვლება, ამიტომ მოგზაურებმა საჭიროა წინასწარ გადაამოწმონ განრიგი. მესტიიდან უშგულამდე გზა დაახლოებით 2 საათს მოითხოვს, ნაწილობრივ არის დაუფარავი და დროდადრო დაკეტილია თოვლის ან მეწყრის გამო.

როდის წავიდეთ

ივნისის ბოლოდან სექტემბრამდე მთავარი სეზონია სავალკეო ტურიზმისთვის და მესტია-უშგულის გზის სტაბილურად ღია ყოფნისთვის, გრძელი დღის სინათლითა და მთების ყველაზე ნათელი ხედებით. ზაფხულის დასაწყისი და ბოლო პერიოდი უფრო მეტ წყალს ნიშნავს მდინარეებში და სავსე ჩანჩქერებს, მაგრამ ასევე შეიძლება ტალახიანი ბილიკები მაღალ წერტილებში. ზამთარი, დეკემბრიდან მარტამდე, შესაფერისია ხაცვალისა და თეთნულდის სათხილამურო კურორტებისთვის, თუმცა უშგულის გზა ხშირად გაუვალია ძლიერი თოვლის შემდეგ, და ზოგიერთი სტუმართმოყვარე სახლი მთავარი სეზონის მიღმა იხურება.

სად დავრჩეთ და რა ვჭამოთ

მესტიას აქვს ყველაზე ფართო არჩევანი საცხოვრებლის მხრივ რეგიონში, მარტივი სასტუმრო სახლებიდან პატარა სასტუმროებამდე. რეგისტრირებულ ვარიანტებს შორისაა:

• Mestia Panorama
• Hotel Lahili
• Guesthouse Ushba
• Hotel Ushba
• Galash-R
• Hostel Paliani
• Hotel Paliani

კვების კუთხით, რესტორან „დარბაზში“ მოამზადებენ სვანურ სპეციალობებს, მათ შორის კუბდარს — ხორცით ნაყენ პურს, რომელიც დაბლობის ქართული გამოცხობისგან განსხვავდება.

პრაქტიკული ინფორმაცია

მობილური კავშირი მესტიაში ჩვეულებრივად მუშაობს, მაგრამ უშგულსა და სავალკეო ბილიკებზე არასტაბილურია. ნაღდი ფული სასურველია ყოველთვის იქონიოთ, ვინაიდან ბარათით გადახდა და ბანკომატები მესტიის ცენტრის გარეთ შეზღუდულია. მესტია-უშგულის გზა და მთის უღელტეხილები შეიძლება მოულოდნელად დაიკეტოს თოვლის ან ძლიერი წვიმის გამო, ამიტომ შემდგომი მგზავრობის გეგმებში მოქნილობა უნდა იყოს გათვალისწინებული, განსაკუთრებით ივლის-აგვისტოს მიღმა. მესტიისა და უშგულისთვის სპეციალური ნებართვა არ არის საჭირო, თუმცა მათ, ვინც საერთაშორისო სასაზღვრო ქედისკენ ან უფრო შორეულ ხეობებში მიემგზავრება, ადგილზე უნდა გადაამოწმონ მოთხოვნები. სიმაღლე უშგულში და კორულდისა და მყინვარისკენ მიმავალ ბილიკებზე საკმარისია, რომ არააკლიმატიზებულ მოგზაურზე იმოქმედოს, ამიტომ რეკომენდებულია ზომიერი ტემპი და საკმარისი წყლის მარაგი.

ხშირად დასმული კითხვები

სვანეთი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია?
დიახ. ზემო სვანეთი, რომელიც მოიცავს მესტიისა და უშგულის ისტორიულ კოშკოვან სოფლებს, იუნესკომ 1996 წელს შეიტანა ნუსხაში, ხოლო ჭაჟაშის სოფელი უშგულის თემში ცალკე არის აღიარებული შუა საუკუნეების კოშკების კონცენტრაციის გამო.

რამდენი დღე სჭირდება მესტია-უშგულის ლაშქრობას?
კლასიკური მარშრუტი მესტიასა და უშგულს შორის ფეხით ჩვეულებრივ სამ-ოთხ დღეს მოითხოვს, ღამისთევით სოფლის სტუმართმოყვარე სახლებში, თუმცა დროის ნაკლებობის შემთხვევაში იგივე გზა მანქანით დაახლოებით 2 საათში შეიძლება გაიარო.

შეიძლება მესტიამდე პირდაპირ ფრენა?
მესტიის „დედოფალ თამარის“ აეროპორტს სეზონურად აკავშირებს რეისები თბილისთან და ქუთაისთან, თუმცა რეისები შეზღუდულია, დამოკიდებულია ამინდზე და ხშირად უქმდება, ამიტომ უმეტესობა მოგზაურისთვის ზუგდიდის გავლით გზა ან მატარებელი კვლავ საიმედო სარეზერვო ვარიანტია.

მესტია-უშგულის გზა ასფალტირებულია?
დიდი ნაწილი ასფალტირებულია, თუმცა ზოგი მონაკვეთი, განსაკუთრებით უშგულთან ახლოს, ხრეშიანი ან უხეში გზაა, რომელიც წვიმის ან თოვლის შემდეგ სეზონურად გართულდება; ზაფხულის შუა პერიოდის მიღმა რეკომენდებულია მედეგი ავტომობილი.

რა ენაზე საუბრობენ სვანეთში?
ქართული სახელმწიფო ენაა და გამოიყენება სკოლებსა და ინფორმაციულ წარწერებზე, მაგრამ ბევრი მკვიდრი ასევე საუბრობს სვანურად — ეს არის დაუწერელი ქართველური ენა, რომელიც სტანდარტული ქართულისგან განსხვავდება და ძირითადად ოჯახსა და თემში გამოიყენება.

ღიაა თუ არა სვანური კოშკები ვიზიტორებისთვის?
მესტიასა და უშგულში რამდენიმე კოშკი სეზონურად მუშაობს პატარა სახლ-მუზეუმად, ჩვეულებრივ მცირე საფასურით, თუმცა დარჩენილი კოშკების უმეტესობა ოჯახური საკუთრებაა და საზოგადოებისთვის დახურული.

რა სიმაღლეზეა უშგული?
უშგულის თემი მდებარეობს ზღვის დონიდან დაახლოებით 2100 მეტრზე, რაც მას ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე მაღალმთიან მუდმივად დასახლებულ ადგილად აქცევს.

უსაფრთხოა თუ არა სვანეთში მოგზაურობა ზამთარში?
მესტია და მისი სათხილამურო კურორტები ზამთარშიც მუშაობენ და ზოგადად უსაფრთხოა ვიზიტორებისთვის, მაგრამ გზა უშგულამდე ხშირად დაკეტილია თოვლის გამო, ამიტომ მესტიის მიღმა დამოუკიდებელი მოგზაურობა ზამთარში ადგილობრივი რჩევებით უნდა დაიგეგმოს.

საჭიროა თუ არა ნებართვა უშგულის ან კავკასიონის სასაზღვრო ზონის სანახავად?
მესტია და უშგული სტანდარტული ტურისტული ვიზიტისთვის სპეციალურ ნებართვას არ საჭიროებს, თუმცა საერთაშორისო სასაზღვრო ქედისკენ ან შეზღუდულ სასაზღვრო ხეობებში მიმავალმა მარშრუტებმა შეიძლება ნებართვა მოითხოვონ, რაც ადგილზე უნდა გადამოწმდეს გამგზავრებამდე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Svaneti