ბაგრათი და გელათი: ოქროს ხანის ორი საკათედრო ტაძარი

ქუთაისი მსოფლიოში ერთ-ერთი უძველესი, განუწყვეტლივ დასახლებული ქალაქია — კოლხეთის დედაქალაქი იყო მაშინ, როცა იასონი ოქროს საწმისისთვის გაცურდა. მაგრამ ქალაქის ორი დიდი ტაძარი ერთ საუკუნეს, მეთერთმეტეს, და ორ მეფეს ეკუთვნის.

ბაგრათი: მეფე, რომელმაც საქართველო გააერთიანა

ბაგრატ III იყო პირველი მმართველი, რომელმაც ქართული სამთავროები ერთ გვირგვინქვეშ გააერთიანა, 1008 წელს. მისი საკათედრო ტაძარი რიონზე, უკიმერიონის გორაზე, 1003 წელს დასრულდა — გაერთიანების დასრულებამდეც კი — როგორც გამოცხადება იმისა, რაც მალე მოსდევდა: ტაძარი ისეთი მასშტაბით, რაც ქართველს აქამდე არ უცდია, გუმბათით სვეტიცხოვლისაზე უფრო მაღლით და ნაკვეთი ქვით, რომელიც დღესაც აკვირვებს მნახველს. ექვსი საუკუნის განმავლობაში დასავლეთ საქართველოს მეფეების კორონაციის ტაძარი იყო.

1692 წელს ოსმალთა ჯარმა ააფეთქა. სამი საუკუნის განმავლობაში უსახურავო ნანგრევად იდგა — კავკასიაში ერთ-ერთი ყველაზე ლამაზი ნანგრევი, ზეცისკენ გახსნილი თაღებით, და სწორედ ამ სახით იყო იუნესკოს მემკვიდრეობის ნუსხაში. შემდეგ, 2009-დან 2012 წლამდე, საქართველოს მთავრობამ ტაძარი აღადგინა: ახალი გუმბათი, ახალი სახურავი, შუშისა და ლითონის ლიფტი ერთ მხარეს. არქიტექტორები კამათობდნენ, იუნესკომ ტაძარი ნუსხიდან ამოიღო. ქართველების უმრავლესობა კი კმაყოფილი დარჩა, რომ საკათედრო ტაძარი დაუბრუნდათ. ღია გონებით წახვედით — ინტერიერი ვრცელი და ღია ფერისაა, გორაკზე მდებარეობა საუცხოოა, ხოლო ავთენტურობაზე კამათი თავისთავად ძალიან ქართული საუბარია, რომელიც ვიზიტის შემდეგ ტერასაზე გაგრძელდება.

გელათი: მეფე, რომელმაც საქართველო დიდებული გახადა

დავით IV, დავით აღმაშენებელი, ტახტზე 1089 წელს, თექვსმეტი წლის ასაკში ავიდა, სელჩუკები განდევნა, დიდგორის ბრძოლაში იმგვარი ძალების წინააღმდეგ გაიმარჯვა, რომლის ჩვენებაც დღესაც წარმოუდგენლად ჟღერს, და საქართველო ძალაუფლების მწვერვალზე დატოვა. 1106 წელს მან ქალაქის აღმოსავლეთით მდებარე გორებში გელათი დააარსა — მონასტერი და აკადემია ერთად, ქართული პასუხი კონსტანტინოპოლის სკოლებისთვის, სადაც შემდეგი ოთხი საუკუნის განმავლობაში ფილოსოფიას, თეოლოგიასა და თარგმანს ასწავლიდნენ.

- Advertisement -

მთავარი ტაძარი თავად არის მთავარი მიზეზი ვიზიტისთვის. მისი აფსიდა იტევს ღვთისმშობლისა და ყრმა ქრისტეს მოზაიკას, 1120-იანი წლებიდან, ოქროსა და ლურჯი ფერებით შესრულებულს — საქართველოში შემორჩენილ შუასაუკუნეების საუკეთესო მოზაიკას. კედლები იატაკიდან გუმბათამდე შემკულია წმინდანების, მეფეებისა და ნიკეის კრების ფრესკებით, შექმნილი XII-დან XVII საუკუნემდე პერიოდში — ერთ შენობაზე შეგიძლიათ წაიკითხოთ ქართული მხატვრობის მთელი ისტორია. თავად დავითი დაკრძალულია სამხრეთის კარიბჭის ქვეშ, საკუთარი ანდერძის თანახმად, რათა ყველამ, ვინც შემოვიდოდა, მის საფლავზე გადაედგა ნაბიჯი. წარწერა თითქმის ასე ჟღერს: ეს არის ჩემი განსასვენებელი, და ეს საკმარისია.

გელათი, ბაგრათისგან განსხვავებით, თავისთავად რჩება იუნესკოს მემკვიდრეობის ნუსხაში. აკადემიის შენობა, პატარა ეკლესიები და დავითის საფლავის მქონე კარიბჭე ყველა ორიგინალია.

ორივე ერთად

ბაგრათი დრამაა — გორა, მასშტაბი, ნანგრევისა და დაბრუნების ისტორია. გელათი სიღრმეა — მოზაიკა, ფრესკები, მოქმედი მონასტრის სიჩუმე. ბაგრათს ჯერ ქალაქიდან ნახეთ, ხოლო გელათს — შუადღის შემდეგ, როცა აფსიდაში ოქრო ანათებს. მათ შორის მოთავსებულია მოწამეთა — პატარა მონასტერი კლდეზე, მდინარის მოხვევაზე, საკურთხეველქვეშ გვირაბით, რომელშიც, გადმოცემის თანახმად, სამჯერ გატარება სურვილის აღსრულებას ნიშნავს.

იხილეთ GTour-თან ერთად

ორივე საკათედრო ტაძარი, მოწამეთა, პრომეთეს მღვიმე და კანიონები შედის ჩვენს სამდღიან ტურში ქუთაისსა და დასავლეთ საქართველოში; გელათი ასევე მეექვსე დღეა ტურში „საქართველო 7 დღეში“. ქუთაისის აეროპორტი ამ მარშრუტს ნებისმიერი მოგზაურობის მოსახერხებელ პირველ ან ბოლო თავად აქცევს.

ხშირად დასმული კითხვები

• ვინ და როდის ააშენა ბაგრათის საკათედრო ტაძარი? ბაგრათის ტაძარი ააგო მეფე ბაგრატ III-მ, რომელმაც პირველმა გააერთიანა ქართული სამთავროები ერთ გვირგვინქვეშ 1008 წელს. თავად ტაძარი დასრულდა 1003 წელს, გაერთიანების დასრულებამდეც კი, და დგას ქუთაისში, რიონის ზემოთ, უკიმერიონის გორაზე.
• რა მოუვიდა ბაგრათის ტაძარს და რატომ ამოიღო იუნესკომ ნუსხიდან? 1692 წელს ოსმალთა ჯარმა ააფეთქა ტაძარი, რომელიც სამი საუკუნის განმავლობაში უსახურავო ნანგრევად დარჩა. 2009-დან 2012 წლამდე საქართველოს მთავრობამ იგი აღადგინა ახალი გუმბათით, სახურავითა და შუშა-ლითონის ლიფტით, რის გამოც იუნესკომ ტაძარი მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხიდან ამოიღო.
• ვინ და რატომ დააარსა გელათის მონასტერი? გელათი 1106 წელს დააარსა დავით IV-მ, დავით აღმაშენებელმა, რომელიც ტახტზე 1089 წელს თექვსმეტი წლისამ ავიდა და სელჩუკებზე დიდგორის ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ საქართველო ძალაუფლების მწვერვალზე აიყვანა. მან გელათი დააარსა როგორც მონასტერი და აკადემია ერთად — ქართული პასუხი კონსტანტინოპოლის სკოლებისთვის, სადაც ოთხი საუკუნის განმავლობაში ასწავლიდნენ ფილოსოფიას, თეოლოგიასა და თარგმანს.
• რა არის ყველაზე ცნობილი ნამუშევარი გელათის მთავარ ტაძარში? გელათის მთავარი ტაძრის აფსიდაში დგას ღვთისმშობლისა და ყრმა ქრისტეს მოზაიკა 1120-იან წლებიდან, ოქროსა და ლურჯი ფერებით, საქართველოში შემორჩენილი შუასაუკუნეების საუკეთესო მოზაიკა. კედლები ასევე სავსეა იატაკიდან გუმბათამდე წმინდანების, მეფეებისა და ნიკეის კრების ფრესკებით, შექმნილი XII-დან XVII საუკუნემდე.
• სად არის დაკრძალული მეფე დავით IV? დავით IV დაკრძალულია გელათის მონასტრის სამხრეთის კარიბჭის ქვეშ, საკუთარი ანდერძის თანახმად, რათა ყველა შემომსვლელს მის საფლავზე გადაედგა ნაბიჯი. მისი საფლავის წარწერა არსებითად ამბობს, რომ ეს არის მისი განსასვენებელი და ეს საკმარისია.
• რჩება თუ არა გელათი იუნესკოს მემკვიდრეობის ნუსხაში? დიახ, ბაგრათისგან განსხვავებით, გელათი თავისთავად რჩება იუნესკოს ნუსხაში. აკადემიის შენობა, პატარა ეკლესიები და დავითის საფლავის მქონე კარიბჭე ყველა ორიგინალია და უცვლელად შემორჩენილია.
• რა არის კიდევ საინტერესო ბაგრათისა და გელათის მახლობლად? ამ ორ ტაძარს შორის მდებარეობს მოწამეთა — პატარა მონასტერი, რომელიც კლდეზეა აღმართული მდინარის მოხვევის თავზე. მას გააჩნია გვირაბი საკურთხეველქვეშ, რომელშიც, გადმოცემის თანახმად, სამჯერ გატარება სურვილის ასრულებას ნიშნავს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Bagrati and Gelati: the two cathedrals of the Golden Age

- Advertisement -