ჭიათურა — საბჭოთა საბაგიროების და მანგანუმის ქალაქი დასავლეთ საქართველოში

მიმოხილვა

ჭიათურა, დაახლოებით 12 803 მცხოვნებით, განლაგებულია ქვირილას მდინარის ვიწრო და ციცაბოფერდობიან ხეობაში, დასავლეთ საქართველოში. ადმინისტრაციულად ის რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის რეგიონში შედის და თბილისიდან მანქანით დაახლოებით 2 საათი 40 წუთი, ქუთაისიდან — 1 საათი 35 წუთი, ბათუმიდან კი — 3 საათი 45 წუთია დაშორებული. ქალაქი ჩამოყალიბდა მსოფლიოში ერთ-ერთი უმსხვილესი მანგანუმის საბადოს ირგვლივ, და მის სილუეტს დღემდე განსაზღვრავს საბჭოთა ეპოქის ჟანგიანი ანძები და საბაგირო ხაზები, რომლებიც ოდესღაც მეშახტეებსა და მადანს ხეობის ძირსა და ზემოთ არსებულ პლატოებს შორის ატარებდა.

ჭიათურა მოგზაურისთვის საინტერესოა იმით, რასაც საქართველოს ცოტა ქალაქი სთავაზობს — ცოცხალი, დღემდე ნახმარი საბჭოთა ინდუსტრიული მემკვიდრეობა კლდეების, გამოქვაბულებისა და კლდოვანი მონასტრის თვალწარმტაც ლანდშაფტზე. ეს არ არის გაპრიალებული, ინფორმაციული დაფებით აღჭურვილი ძეგლი — ეს არის მოქმედი ქალაქი, სადაც ისტორია, გეოლოგია და ყოველდღიური ცხოვრება ერთმანეთში ერწყმის, რაც სწორედ ფოტოგრაფებს, ინდუსტრიული მემკვიდრეობის მოყვარულებსა და ქუთაისს, რაჭასა და სვანეთს შორის მოგზაურებს იზიდავს. GTour ჭიათურას კერძო მარშრუტებში მოთხოვნის შემთხვევაში ათავსებს, სხვა გადამოწმებულ ადგილებთან და მიმართულებებთან ერთად.

ისტორია

მანგანუმი ჭიათურის მიმდებარე მთებში მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში აღმოაჩინეს, ხოლო სამრეწველო მოპოვება 1870-იან და 1880-იან წლებში დაიწყო — ეს პროცესი უცხოურ კაპიტალს იზიდავდა და მცირე დასახლებას თითქმის ერთ ღამეში სწრაფად მზარდ ქალაქად აქცევდა. მეოცე საუკუნის დასაწყისისთვის ჭიათურის აუზი მანგანუმის მადნის ერთ-ერთ მთავარ მსოფლიო წყაროდ იქცა, საიდანაც პროდუქცია ბათუმის ზღვისპირა პორტის გავლით ევროპის ლითონმწარმოებელ საწარმოებში იგზავნებოდა.

მოპოვების ბუმმა ჭიათურა რუსეთის იმპერიაში შრომითი გამოსვლების ცენტრადაც აქცია. 1905 წელს მანგანუმის მაღაროელებმა გაფიცვები მოაწყვეს და მუშათა საბჭო შექმნეს — იმ პერიოდში, როდესაც ახალგაზრდა ბოლშევიკი ორგანიზატორი, შემდგომში ცნობილი იოსებ სტალინის სახელით, იმერეთ-რაჭის რევოლუციური მოძრაობის ფარგლებში აქტიურობდა, რასაც რეგიონისა და თავად ჭიათურის ზოგადი ისტორია ადასტურებს.

- Advertisement -

მოპოვებისა და ქალაქის ზრდა საბჭოთა ხელისუფლების დროს კიდევ უფრო გაფართოვდა, როცა მანგანუმის გამოშვებას სტრატეგიული რესურსის სტატუსი მიენიჭა. ხეობის ძირზე მდებარე ქალაქის ცენტრსა და მიმდებარე პლატოებზე გაბნეულ სამთო დასახლებებს შორის მუშების სწრაფად გადასაადგილებლად საბჭოთა დამგეგმარებლებმა 1950-იანი წლებიდან საჰაერო საბაგიროების ვრცელი ქსელი ააგეს — ზოგიერთი შეფასებით, ათეულზე მეტი ხაზი ოდესღაც ფუნქციონირებდა, რაც მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მჭიდრო ურბანული საბაგირო სისტემა იყო. ამ კაბინების დიდი ნაწილი, დამონტაჟებიდან თითქმის უცვლელად, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგაც აგრძელებდა მუშაობას, მაშინაც კი, როცა 1990-იან წლებში მოპოვების ეკონომიკა მკვეთრად შემცირდა.

2010-იანი წლებიდან საქართველოს მთავრობამ რამდენიმე საბაგირო ხაზის ეტაპობრივი რეკონსტრუქცია დაიწყო, ავსტრიულ კომპანია Doppelmayr-თან თანამშრომლობით, რათა ძველი კაბინები და ბაგირები შეცვლილიყო ისტორიული ანძებისა და ტრასების შენარჩუნებით. რამდენიმე განახლებული ხაზი უკვე ხელახლა გაიხსნა მკვიდრი მოსახლეობისა და სტუმრებისთვის, რაც ქალაქის გარდაქმნის შესახებ მიმდინარე გამოშვებებში დოკუმენტირებულია. დღეს ჭიათურა რჩება მოქმედ სამთო ცენტრად, თუმცა სულ უფრო მეტ ყურადღებას იპყრობს როგორც საბჭოთა ინდუსტრიული მემკვიდრეობის ძეგლი.

რა ნახოთ

ჭიათურის საბაგიროები

ქალაქის მთავარი სანახაობაა საჰაერო საბაგიროების ქსელი, რომელიც ქვირილას ხეობასა და მიმდებარე პლატოებზე არის გაბმული. რამდენიმე ხაზს ორიგინალურ ანძებზე ახალი კაბინები მოეწყო, ზოგიერთ ძველ, ხმაურიან საბჭოთა კაბინაში კი ადგილობრივები დღემდე ყოველდღიურად მგზავრობენ. მგზავრებს ეშლებათ ხედები ხეობაზე, მდინარესა და ქვემოთ არსებულ სამთო ინფრასტრუქტურაზე — ზოგი ხაზი ერთადერთი პრაქტიკული საშუალებაცაა შორეულ უბნებში მისასვლელად.

კაცხის სვეტი

ჭიათურიდან დაახლოებით 10 კილომეტრში აღმართულია კაცხის სვეტი — ბუნებრივი კირქვის მონოლითი, დაახლოებით 40 მეტრის სიმაღლის, რომლის თავზე შუა საუკუნეების ერმიტაჟის ნანგრევები და პატარა საბერნული კელია ინახება, სადაც დღეს ერთადერთი ბერი, მაქსიმე ყავთარაძე ცხოვრობს. ვიზიტორებს სვეტზე ასვლა არ შეუძლიათ, თუმცა ძირი, პატარა ეკლესია და ცის ფონზე გამოკვეთილი დრამატული სილუეტი რეგიონის ერთ-ერთ ყველაზე ფოტოგენურ ადგილად აქცევს.

მღვიმევის მონასტერი

ქვირილას შენაკადის ზემოთ, კლდეში ნაშენი ეს გამოქვაბულთა მონასტერი კლდეში ნაკვეთ სენაკებს ნაშენ ეკლესიასთან აერთიანებს და დღემდე მოქმედი სამლოცველოა. მისი მდებარეობა, კლდეში ჩამჯდარი, ახლომდებარე ჩანჩქერთან ერთად, ქალაქის ცენტრის ინდუსტრიული ხასიათისგან განსხვავებულ, წყნარ კონტრასტს სთავაზობს მოგზაურს.

- Advertisement -

ჭიათურის ცენტრი და სამთო არქიტექტურა

ხეობის ძირში დღემდე შემორჩენილია საბჭოთა ადმინისტრაციული და საცხოვრებელი შენობების ბლოკები, ცენტრალური მოედანი და საბაგირო ხაზების ქვედა სადგურები, რაც გასაგებს ხდის, თუ როგორ იგეგმებოდა ქალაქი მანგანუმის მრეწველობის გარშემო. ქალაქგარეთ მიტოვებული გადამამუშავებელი შენობები და რკინიგზის ჩიხები მეოცე საუკუნის მოპოვების მასშტაბებს ასახავს, თუმცა მათი დათვალიერება მხოლოდ ხელმისაწვდომი საჯარო ადგილებიდან უნდა მოხდეს, შიგნით შესვლის გარეშე.

ჭიათურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი

ქალაქის ცენტრში მდებარე მცირე მუნიციპალური მუზეუმი ასახავს მანგანუმის აღმოჩენას, სამთო მრეწველობის ზრდას და ჭიათურის სოციალურ ისტორიას, საბაგიროების მშენებლობისა და 1905 წლის გაფიცვების ფოტოებთან ერთად. ის ქალაქის დათვალიერებამდე სასარგებლო კონტექსტს სთავაზობს მოგზაურს.

როგორ მივიდეთ

თბილისიდან ჭიათურამდე მისასვლელად საჭიროა მოძრაობა მთავარი ავტომაგისტრალით ქუთაისის მიმართულებით და გადახვევა ზესტაფონთან; გზა დაახლოებით 2 საათი 40 წუთი სჭირდება. ქუთაისიდან მარშრუტი ზესტაფონის გავლით გადის და დაახლოებით 1 საათი 35 წუთი გრძელდება, რაც ჭიათურას ქუთაისზე დაფუძნებული მარშრუტისთვის მოსახერხებელ ნახევარდღიან ან მთელდღიან დამატებად აქცევს. ბათუმიდან, დაახლოებით 3 საათი 45 წუთის გზა ქუთაისის ავტომაგისტრალს მიჰყვება შიდა ქვეყანაში გადასახვევამდე. პირდაპირი მარშრუტკები დადის თბილისის დიდუბის სადგურიდან და ქუთაისიდან; ჭიათურას რეგულარული სარკინიგზო მიმოსვლა არ გააჩნია, ასე რომ, ავტომანქანით ან მარშრუტკით მოგზაურობა პრაქტიკული ვარიანტია. ზამთარში გამგზავრებამდე სასურველია შეამოწმოთ გზის მდგომარეობა, ვინაიდან ზესტაფონის მახლობლად მთიანი მონაკვეთები ყინულით შეიძლება დაიფაროს. GTour სთავაზობს კერძო ტრანსფერებსა და ინგლისურენოვანი გიდით გასვლებს.

როდის ჩავიდეთ

გაზაფხულის ბოლო (მაისი-ივნისი) და შემოდგომის დასაწყისი (სექტემბერი-ოქტომბერი) ზომიერ ტემპერატურას და საბაგიროებისა და კაცხის სვეტის გადასაღებად უფრო ნათელ განათებას გვთავაზობს. ზაფხულის შუა პერიოდი ხეობაში ცხელი და ნისლიანია, ხოლო ზამთარი ინდუსტრიულ ლანდშაფტს მკაცრ, ატმოსფერულ ელფერს სძენს, თუმცა შეიძლება ხელი შეუშალოს გზასა და საბაგიროების მუშაობის გრაფიკს. კვირის დღეებში დილით ჩასვლა საუკეთესო შანსს იძლევა, საბაგიროები ადგილობრივების, და არა მხოლოდ ტურისტების, გამოსაყენებლად დავინახოთ.

სად დავრჩეთ და ვივახშმოთ

ჭიათურას საკუთარი სასტუმრო ინფრასტრუქტურა შეზღუდულია და მოგზაურთა უმეტესობა ბაზად ქუთაისს, დაახლოებით 1 საათი 35 წუთის მანძილზე, ირჩევს, ან ქალაქს რაჭა-ლეჩხუმის უფრო გრძელ მარშრუტთან აერთიანებს. GTour-ის გადამოწმებული სასტუმროების, სტუმართმოყვარე სახლებისა და რესტორნების სია მოიცავს ვარიანტებს ჭიათურის ახლოს და დამაკავშირებელი გზების გასწვრივ — იხილეთ რეგიონის რეკომენდებული ადგილები “საქართველოს საუკეთესოებში” და გაეცანით GTour-ის გზამკვლევებს განახლებული რეკომენდაციებისთვის.

პრაქტიკული ინფორმაცია

• რამდენიმე საბაგირო ხაზი რეალურ სატრანსპორტო საშუალებას წარმოადგენს ადგილობრივებისთვის, ასე რომ კაბინები საათობრივ პიკზე გადატვირთული შეიძლება იყოს, ხოლო განრიგი ყოველთვის არ არის ფიქსირებული ან ინგლისურ ენაზე მითითებული — სასარგებლოა ადგილობრივი გიდი ან მძღოლი, რომელმაც იცის, რომელი ხაზები მუშაობს.
• ზოგიერთი ძველი კაბინა და სადგური განახლებული არ არის და სიფრთხილეა საჭირო; მიჰყევით ხაზებს, რომლებიც აშკარად შენახულია და საჯარო სარგებლობაშია.
• მობილური კავშირი ქალაქის ცენტრში ზოგადად საიმედოა, თუმცა კაცხის სვეტთან და მღვიმევთან სუსტდება.
• რეკომენდებულია მოხერხებული ფეხსაცმელი სვეტისა და მონასტრის მიმდებარე არათანაბარი რელიეფისთვის, ასევე ნაღდი ფული მცირე კაფეებისა და ადგილობრივი მუზეუმისთვის.

ხშირად დასმული კითხვები

რით არის ცნობილი ჭიათურა?
ჭიათურა ცნობილია მანგანუმის მაღაროებით, რომლებიც მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს აღმოაჩინეს, და საბჭოთა ეპოქის ვრცელი საჰაერო საბაგირო ქსელით, რომელიც 1950-იანი წლებიდან იქმნებოდა მუშების ციცაბო ხეობაში გადასაადგილებლად.

შეუძლიათ თუ არა ტურისტებს ჭიათურის საბაგიროებით სარგებლობა?
დიახ. რამდენიმე ხაზი განახლებული კაბინებით ხსნილია როგორც მკვიდრი მოსახლეობისთვის, ისე სტუმრებისთვის, ზოგიერთი ძველი კაბინა კი ყოველდღიურ ადგილობრივ გამოყენებაშია; რეკომენდებულია წინასწარ გაარკვიოთ, რომელი ხაზები მუშაობს კონკრეტულ დღეს.

რამდენად შორსაა კაცხის სვეტი ჭიათურიდან?
კაცხის სვეტი ჭიათურიდან დაახლოებით 10 კილომეტრშია, დაახლოებით 20-წუთიანი სავალით, რაც ქალაქთან ერთად მარტივ, გაერთიანებულ ვიზიტს იძლევა.

შეუძლიათ თუ არა ვიზიტორებს კაცხის სვეტზე ასვლა?
არა. თავზე ასასვლელად წვდომა მხოლოდ იქ მცხოვრებ ბერს აქვს; ვიზიტორები სვეტსა და მის პატარა ეკლესიას ძირიდან და მიმდებარე ბილიკებიდან ათვალიერებენ.

არსებობს თუ არა მატარებელი ჭიათურამდე?
ჭიათურას რეგულარული სამგზავრო სარკინიგზო მიმოსვლა არ გააჩნია; ქალაქში მისვლა შესაძლებელია კერძო მანქანით ან მარშრუტკით თბილისიდან, ქუთაისიდან ან ბათუმიდან.

რა კავშირშია ჭიათურა სტალინთან?
იოსებ სტალინი აქტიურობდა ბოლშევიკურ მოძრაობაში იმერეთ-რაჭის ფართო რეგიონში 1905 წლის შრომითი გამოსვლების დროს, ჭიათურის მანგანუმის მაღაროელებს შორის — ეს მისი ადრეული ორგანიზატორული საქმიანობის ნაწილი იყო რუსეთის იმპერიის რევოლუციურ მოძრაობაში.

რამდენ ხანს სჭირდება ჭიათურის დათვალიერებას?
ნახევარი დღე საკმარისია საბაგიროებისა და ქალაქის ცენტრის სანახავად; მთელი დღე საშუალებას იძლევა, დაამატოთ კაცხის სვეტი და მღვიმევის მონასტერი, უჩქარებლად.

უსაფრთხოა თუ არა ჭიათურაში მოგზაურობა?
ქალაქი ზოგადად უსაფრთხოა იმ ვიზიტორებისთვის, ვინც საჯარო ადგილებსა და შენარჩუნებულ ინფრასტრუქტურას მისდევს; გამოუყენებელი სამრეწველო შენობები და არარეკონსტრუირებული საბაგირო სადგურები უნდა აიცილოთ ან მხოლოდ მანძილიდან დაათვალიეროთ.

სად დავრჩეთ, თუ ჭიათურას ვსტუმრობთ?
მოგზაურთა უმეტესობა ბაზად ქუთაისს ირჩევს, დაახლოებით 1 საათი 35 წუთის მანძილზე, და ჭიათურას ერთდღიანი გასვლით სტუმრობს; GTour-ის გადამოწმებული სია დამატებით ვარიანტებს სთავაზობს რაჭა-ლეჩხუმის ფართო რეგიონში.

რა უნდა იცოდნენ ფოტოგრაფებმა ვიზიტამდე?
დილისა და საღამოს მზის სხივები საუკეთესოდ გამოკვეთს საბაგიროებსა და ხეობის ხედებს, ზამთრის თოვლი კი ინდუსტრიულ პეიზაჟს დრამატულ კონტრასტს სძენს, თუმცა ცუდ ამინდში წვდომა და მუშაობის საათები შეზღუდული შეიძლება იყოს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Chiatura