ჯვარი: ხედი, რომელმაც საქართველო რუკაზე დატანა

სიტყვა „ჯვარი“ ქართულად ჯვარცმულ ჯვარს ნიშნავს. ეკლესია იმ გორაზეა აღმართული, სადაც IV საუკუნეში წმინდა ნინომ ხის ჯვარი აღმართა წარმართული მცხეთის, მაშინდელი დედაქალაქის, თავზე. ორი საუკუნის შემდეგ სწორედ ამ ადგილას ააშენეს ეკლესია, რომელიც დღემდე თითქმის უცვლელი შემორჩა. ეს არის საქართველოში შემორჩენილი ამ ტიპის ყველაზე ძველი ნაგებობა და პროტოტიპი ათასობით შემდგომი ეკლესიისთვის — და იგი ქვეყნის ყველაზე ხშირად გადაღებულ ხედს გვთავაზობს.

ნაგებობა

ჯვრის ტაძარი დაახლოებით 605 წელს დასრულდა. იგი თეტრაკონქის ტიპისაა — ოთხი აფსიდა ცენტრალური გუმბათის გარშემო. ეს გეგმარება ქართველმა ხუროთმოძღვრებმა საუკუნის განმავლობაში ხვეწდნენ და აქ იგი ისეთ სრულყოფილ ფორმას მიაღწია, რომ დღემდე თანამედროვედ გამოიყურება. ქვა თბილი, რუხ-ოქროსფერია, ხოლო ფასადზე გამოსახულია რელიეფები მთავრებისა, ვინც ეკლესიის მშენებლობა დააფინანსა — ისინი მუხლმოყრილები არიან ქრისტესა და ჯვრის წინაშე, და ეს ქართული ხელოვნების უძველესი პორტრეტებია. შიგნით ერთადერთი, ცარიელი და მშვიდი სივრცეა გუმბათის ქვეშ, ცენტრში კი თავდაპირველი ჯვრის ფუძეა დარჩენილი. შემდგომ არაფერი დამატებულა, რადგან საჭირო არც ყოფილა.

მისი მდებარეობა არჩეული იყო ხილვადობის, და არა თავშესაფრის გამო: ჯვარი ქედის კიდეზე დგას, ღიად ქარისთვის, რომელიც მტკვრის ხეობიდან ადის, და ეკლესია თოთხმეტი საუკუნეა ამ ქარს ქვებს უმსხვრევს. რესტავრატორები მასზე მუდმივად მუშაობენ. საკმარისია ტერასაზე დადგეთ, რომ გაიგოთ, რატომაც ღირს ეს ძალისხმევა.

ხედი

ქვემოთ, ჩრდილოეთიდან მოდის არაგვი, ნაცრისფერ-მწვანე, ხოლო დასავლეთიდან — მტკვარი, ყავისფერი, და ისინი ერთი წამით გვერდიგვერდ მიედინებიან, სანამ შეერთდებიან. ამ ორი მდინარის ენაზე მდებარეობს მცხეთა, ცენტრში სვეტიცხოვლის გუმბათითა და კონუსისებრი სახურავით. უკან — გორები, შორს, ნათელ დღეს — კავკასიონი. ლერმონტოვმა სწორედ აქედან დაიწყო თავისი პოემა „მწირი“ — „სადაც მდინარეები ორ დასთა მსგავსად ეხვევიან ერთმანეთს“ — და ეს სტრიქონები ყველა ქართველმა მოსწავლემ იცის. შუადღის შემდეგ ხეობაში სინათლე გადადის და ტაძარი ოქროსფრად იფერება. სწორედ ეს არის ის ცნობილი ფოტო.

- Advertisement -

ორი ეკლესია

ჯვარი და სვეტიცხოველი ერთმანეთისთვის და ერთმანეთისგან სანახავად იყო აშენებული. ჯვრიდან ქვემოთ ტაძარს უყურებ, ტაძრის ეზოდან კი — გორაზე ამართულ ჯვარს. ზემოთ — ნინოს ჯვარი, ქვემოთ — ცხოველმყოფელი სვეტი: მთელი მოქცევის ისტორია ორ ნაგებობასა და ერთ ხედშია თავმოყრილი. მცხეთის ძეგლები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია შეტანილი 1994 წლიდან.

პრაქტიკული ინფორმაცია

ჯვართან მიმავალი გზა საავტომობილო მაგისტრალს მდინარის აღმოსავლეთ ნაპირზე სცილდება და ათი წუთის განმავლობაში ადის; ბოლო მონაკვეთი საავტომობილო პარკინგიდან მოკლე ფეხით სავალია. ქარი აქ ნამდვილია — ზაფხულშიც კი ჩაიცვით დამატებითი ტანსაცმელი. ეკლესიის დასათვალიერებლად ოცი წუთი საკმარისია, ტერასას კი მეტი დრო სჭირდება. არ გამოტოვოთ ხედი ქედის შორეული ბოლოდან, ეკლესიის იქით, სადაც მდინარეები პირდაპირ თქვენს ქვემოთაა.

ეს ადგილი GTour-თან ერთად

ჯვარი თბილისისა და მცხეთის პირველი დღის ტურის ბოლო გაჩერებაა და გორისა და უფლისციხის დღის პირველი გაჩერება; ყველა მარშრუტი, რომელიც საქართველოს სამხედრო გზით ჩრდილოეთისკენ მიემართება, სწორედ ამ ეკლესიის ძირას გადის.

ხშირად დასმული კითხვები

• რას ნიშნავს სახელი „ჯვარი“ და რატომ აშენდა ეკლესია სწორედ აქ? სიტყვა „ჯვარი“ ქართულად ჯვარცმულ ჯვარს ნიშნავს. იგი აშენდა იმ გორაზე, სადაც IV საუკუნეში წმინდა ნინომ ხის ჯვარი აღმართა წარმართული მცხეთის თავზე, ხოლო დღევანდელი ეკლესია სწორედ ამ ადგილას ორი საუკუნის შემდეგ აშენდა.
• როდის დასრულდა ჯვრის ეკლესიის მშენებლობა და რა ხუროთმოძღვრული სტილისაა? ჯვარი დაახლოებით 605 წელს დასრულდა, როგორც თეტრაკონქი — ოთხი აფსიდა ცენტრალური გუმბათის გარშემო. ეს გეგმარება საუკუნოვანი ქართული ხუროთმოძღვრული განვითარების კულმინაცია იყო და შემდგომ ათასობით ეკლესიის პროტოტიპი გახდა.
• რისი ნახვაა შესაძლებელი ჯვრის ფასადზე და შიგნით? ფასადზე, თბილ რუხ-ოქროსფერ ქვაზე, გამოსახულია რელიეფები მთავართა, ვინც ეკლესია დააფინანსეს — ისინი ქრისტესა და ჯვრის წინაშე მუხლმოყრილები არიან, და ეს ქართული ხელოვნების უძველესი პორტრეტია. შიგნით ცარიელი, მშვიდი სივრცეა გუმბათის ქვეშ, ცენტრში კი თავდაპირველი ჯვრის ფუძეა.
• რატომაა ჯვრიდან გადაშლილი ხედი ასე ცნობილი? ჯვარი ქედზე დგას, საიდანაც ჩანს არაგვისა და მტკვრის შესართავი, ქვემოთ მცხეთა და სვეტიცხოვლის გუმბათი, შორს კი — კავკასიონის მთები. XIX საუკუნის პოეტმა ლერმონტოვმა სწორედ ამ ხედით დაიწყო თავისი პოემა „მწირი“, სიტყვებით „სადაც მდინარეები ორ დასთა მსგავსად ეხვევიან ერთმანეთს“ — ეს სტრიქონები დღემდე ყველა ქართველმა მოსწავლემ იცის.
• როგორ არის დაკავშირებული ჯვარი და სვეტიცხოვლის ტაძარი? ჯვარი და სვეტიცხოველი აშენდა ისე, რომ ერთმანეთისთვის ჩანდეს — ზემოთ წმინდა ნინოს ჯვარია, ქვემოთ ცხოველმყოფელი სვეტი. ერთად ისინი განასახიერებენ საქართველოს გაქრისტიანების ისტორიას, და ორივე მცხეთის ძეგლების შემადგენლობაშია, რომლებიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაშია 1994 წლიდან.
• რა უნდა იცოდნენ მნახველებმა ჯვარში წასვლამდე? ჯვართან მიმავალი გზა მაგისტრალს მდინარის აღმოსავლეთ ნაპირზე სცილდება და დაახლოებით ათი წუთი ადის, პარკინგიდან ეკლესიამდე კი მოკლე ფეხით სავალია. ადგილი ძალიან ქარიანია ზაფხულშიც კი, ამიტომ დამატებითი ტანსაცმელი გირჩევთ; ეკლესიისთვის ოცი წუთი საკმარისია, მაგრამ ტერასასა და ქედის შორეული ბოლოდან ხედს მეტი დრო ღირს დაუთმოთ.
• როგორ ერგება ჯვარი GTour-ის მარშრუტში? სტატიის თანახმად, ჯვარი თბილისისა და მცხეთის პირველი დღის ტურის ბოლო გაჩერებაა და გორისა და უფლისციხის დღის პირველი გაჩერება. ასევე, იგი ყოველ ჩრდილოეთისკენ მიმავალ მოგზაურობას სამხედრო გზით გადაჰყურებს, რადგან მოგზაურები მის ძირას გაივლიან.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Jvari: the view that put Georgia on the map, literally