სვანეთის მუზეუმი: ხატები, რომლებიც მონღოლებსა და ბოლშევიკებს დაემალა

მესტიის ზემოთ, გორაკზე, თანამედროვე შენობაში მდებარეობს სვანეთის ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი — კავკასიის ერთ-ერთი ყველაზე საგულისხმო კოლექციის მფლობელი. აქ ინახება X-XIV საუკუნეების ოქროსა და ვერცხლის ხატები, ჩახატული სახარებები, სატანდელო ჯვრები, ჭედური ნაკეთობები — ის ყველაფერი, რაც ნებისმიერი ქვეყნის ეროვნულ მუზეუმში მინის ქვეშ იქნებოდა გამოფენილი. თითქმის არაფერია სვანეთში დამზადებული. ყველაფერი აქ არის დამალული.

სეიფი, რომელსაც გეოგრაფია ქმნიდა

სვანეთის ბუნებრივმა მდებარეობამ ეს მხარე ფარულ საგანძურად აქცია. ერთადერთი გზა ხეობაში შედიოდა, რომლის დაცვაც რამდენიმე კაცსაც კი შეეძლო; ყველა სხვა მხრიდან — მთები; მოსახლეობა კი შეიარაღებული ოჯახებისგან შედგებოდა, რომლებსაც საკუთარი კოშკები ჰქონდათ და არავის ემორჩილებოდნენ. როდესაც 1230-იან წლებში მონღოლები შემოვიდნენ, როდესაც XIV საუკუნის ბოლოს თემურ-ლენგი გამოჩნდა, როდესაც XVI საუკუნეში სპარსელებმა და ოსმალებმა საქართველოს დაბლობები გაინაწილეს, ქართულმა ეკლესია-მონასტრებმა ყველაზე ძვირფასი სიწმინდეები სვანეთში გაგზავნეს შესანახად, სოფლის ეკლესიებსა და თემების მფარველობაში. დამპყრობლები ხეობაში ვერასოდეს ავიდნენ. საგანძურიც იქ დარჩა.

ბევრ შემთხვევაში ეს ნივთები ექვსასი წლის განმავლობაში იმყოფებოდა სვანეთში. მცირე, ფრესკებით მოხატული, ჩაკეტილი სოფლის ეკლესიები, რომლებზეც პასუხისმგებელი ოჯახი ინახავდა გასაღებს, დღემდე ფლობენ ხატებს, რომლებიც შუა საუკუნეებში ქუთაისიდან ან ქართლიდან იყო გამოგზავნილი და არასდროს დაბრუნებულა. თემი ამ სიწმინდეებს საკუთრად მიიჩნევდა და არაფერს ყიდდა — სვანური ანდაზა ამბობს, რომ ვინც ხატს გაყიდის, იმ წელს სიცოცხლეს ვერ გაასრულებსო.

მუზეუმი

საბჭოთა ხელისუფლებამ, რომელსაც ცრურწმენები არ აწუხებდა, საგანძურის შეგროვება 1930-იან წლებში დაიწყო, და მუზეუმი 1936 წელს დაარსდა — ნაწილობრივ ქურდობისგან დასაცავად, ნაწილობრივ კი კონტროლის მიზნით. დღეს კოლექცია მოიცავს იფრარისა და ლაგურკის ხატებს, 897 წლის ჩახატულ ადიშის ოთხთავს — ერთ-ერთ უძველეს ქართულ ხელნაწერს — და ჭედური ტექნიკით შესრულებულ წმინდა გიორგის ხატებს, რომლებიც სვანეთის ვიზიტბარათადაა ქცეული: ცხენზე ამხედრებული წმინდანი, რომელიც ურჩხულის ნაცვლად რომის იმპერატორ დიოკლეტიანეს გმირავს შუბით, ვერცხლში, ოქროთი მოჭედილი, სხვადასხვა საუკუნისა და სახელოსნოს ნამუშევრებში არაერთგზის განმეორებული. ეთნოგრაფიული დარბაზები აჩვენებს კოშკური სახლების ინტერიერს, ხის ნაკვეთ სავარძლებს, სპილენძის ჭურჭელსა და სვანურ ნაბდის ქუდებს.

- Advertisement -

შენობა 2013 წელს განახლდა და ექსპოზიცია საუცხოოდაა მოწყობილი. დასათვალიერებლად ერთი საათნახევარი დაგჭირდებათ — ძირითადი დრო ხატების დარბაზებს დაუთმეთ.

ეკლესიები

მუზეუმი თავმოყრილი საგანძურია, ეკლესიები კი მისი წყარო. უშგულის ლამარია, მესტიის ზემოთ მდებარე თარინგზელი, კალის თემის ლაგურკის ეკლესია თავისი XII საუკუნის ფრესკებით — თითოეული თავისას ინახავს, გასაღების მფლობელების მცოდნე გიდს კი შეუძლია იქ გახსნას კარი, სადაც სხვისთვის დახურულია. შიგნით ფოტოგადაღება ჩვეულებრივ აკრძალულია, და სიჩუმეც სწორედ ამისთვისაა.

GTour-თან ერთად

მუზეუმის დათვალიერება მესტია-უშგულის ტურის მესამე დღის დილით არის დაგეგმილი, ხოლო გიდი მეორე დღეს, უშგულისკენ მიმავალ გზაზე, ეკლესიების მონახულებასაც აწყობს.

ხშირად დასმული კითხვები

• რა არის სვანეთის ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი? მუზეუმი მდებარეობს მესტიის ზემოთ გორაკზე, თანამედროვე შენობაში, და ინახავს კავკასიის ერთ-ერთ ყველაზე საგულისხმო კოლექციას — X-XIV საუკუნეების ოქროსა და ვერცხლის ხატებს, ჩახატულ სახარებებს, სატანდელო ჯვრებს და ჭედურ ნაკეთობებს.
• რატომ ინახავს სვანეთი იმდენ საგანძურს, რაც იქ არ შექმნილა? სვანეთის გეოგრაფიამ ის ბუნებრივ სეიფად აქცია — ერთადერთი დასაცავი გზა და ყველა მხრიდან მთები, კოშკებში მცხოვრები შეიარაღებული ოჯახების დაცვის ქვეშ. როცა მონღოლები 1230-იან წლებში, შემდეგ თემურ-ლენგი, მოგვიანებით კი სპარსელები და ოსმალები საქართველოს დაემუქრნენ, ეკლესია-მონასტრებმა ყველაზე ძვირფასი სიწმინდეები სვანეთში გაგზავნეს, სადაც დამპყრობლებს ვერასოდეს მიუღწევიათ.
• რამდენ ხანს დარჩა ეს საგანძური სვანეთში? ბევრ შემთხვევაში ხატები და საგანძური ექვსასი წლის განმავლობაში იმყოფებოდა სვანეთის სოფლის ეკლესიებში, ქუთაისიდან ან ქართლიდან შუა საუკუნეებში გამოგზავნილი და არასდროს დაბრუნებული. თემები მათ საკუთარად მიიჩნევდნენ და არ ყიდდნენ — სვანური ანდაზის თანახმად, ვინც ხატს გაყიდის, იმ წელს სიცოცხლეს ვერ გაასრულებსო.
• როდის დაარსდა მუზეუმი და რატომ? მუზეუმი 1936 წელს დაარსდა საბჭოთა ხელისუფლების მიერ, რომელმაც საგანძურის შეგროვება 1930-იან წლებში დაიწყო — ნაწილობრივ ქურდობისგან დასაცავად, ნაწილობრივ კონტროლის მიზნით.
• რა არის კოლექციის მთავარი გამორჩეული ექსპონატები? კოლექცია მოიცავს იფრარისა და ლაგურკის ხატებს, 897 წლის ადიშის ოთხთავს — ერთ-ერთ უძველეს ქართულ ხელნაწერს — და ვერცხლში ჭედურ წმინდა გიორგის ხატებს, სვანეთის ვიზიტბარათას, სადაც წმინდანი ცხენზე ამხედრებული გმირავს რომის იმპერატორ დიოკლეტიანეს. ეთნოგრაფიულ დარბაზებში ასევე ნაჩვენებია კოშკური სახლების ინტერიერი, ხის ნაკვეთი სავარძლები, სპილენძის ჭურჭელი და სვანური ნაბდის ქუდები.
• არსებობს თუ არა სვანეთის რელიგიური საგანძურის სანახავად სხვა ადგილები მუზეუმის გარდა? დიახ, სოფლის ეკლესიები, როგორიცაა უშგულის ლამარია, მესტიის ზემოთ მდებარე თარინგზელი და კალის ლაგურკის ეკლესია თავისი XII საუკუნის ფრესკებით, დღემდე ინახავენ საკუთარ საგანძურს. გასაღების მფლობელების მცოდნე გიდს შეუძლია ჩვეულებრივ დახურული კარები გააღოს, თუმცა შიგნით ფოტოგადაღება ჩვეულებრივ აკრძალულია.
• როგორ შეიძლება მუზეუმისა და ეკლესიების მონახულება GTour-თან ერთად? სვანეთის მუზეუმი შედის GTour-ის მესტია-უშგულის ტურის მესამე დღის პროგრამაში, სადაც ერთი საათნახევარია რეკომენდებული, ძირითადად ხატების დარბაზებისთვის. გიდი ასევე აწყობს გაჩერებებს ეკლესიებთან ტურის მეორე დღეს, უშგულისკენ მიმავალ გზაზე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — The Svaneti museum: icons hidden from Mongols and Bolsheviks