ქვემო ქართლი: დმანისიდან დავით გარეჯამდე ერთი დღის მარშრუტები

მიმოხილვა

ქვემო ქართლი თბილისის პირდაპირ სამხრეთით მდებარეობს და სომხეთისა და აზერბაიჯანის საზღვრებამდე აღწევს. რეგიონის რელიეფი მრავალფეროვანია — რუსთავის, მისი უმსხვილესი ქალაქის, ირგვლივ გაშლილი ინდუსტრიული ვაკიდან იწყება, გრძელდება მშრალი, დანაოჭებული გორაკებითა და მდინარეთა ღრმა ხეობებით და აზერბაიჯანის საზღვართან ნახევარუდაბნომდე მიდის. მოსახლეობა, დაახლოებით 423 986 ადამიანი, საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე ეთნიკურად ჭრელია — ქართველების გვერდით აქ დიდი აზერბაიჯანული და სომხური თემები ცხოვრობს, ხოლო მეცხრამეტე საუკუნის გერმანული და ბერძნული დასახლების კვალი დღემდე შეინიშნება სოფლების სახელებსა და არქიტექტურაში.

რეგიონის მნიშვნელობა მის მოკრძალებულ, 6 528 კვადრატულ კილომეტრ ფართობს აშკარად აღემატება. დმანისში აღმოჩენილმა 1,8 მილიონი წლის ნამარხმა ადრეულმა ჰომინიდებმა, აფრიკის ფარგლებს გარეთ ნაპოვნი უძველესმა ასეთმა ნაშთებმა, გადააფასებინა მეცნიერებს ადამიანის პირველი მიგრაციის შესახებ არსებული წარმოდგენები. ბოლნისი ინახავს საქართველოში ყველაზე ზუსტად დათარიღებულ ეკლესიას, რომლის ფასადზე ქართული ანბანის ერთ-ერთი უძველესი წარწერა შემორჩენილია. დაამატეთ აზერბაიჯანის სტეპის პირას მდებარე დავით გარეჯის კლდეში ნაკვეთი მონასტრები, ბირთვისის ხეობაში დამალული ციხე-სიმაგრე და წალკასთან, დაშბაშის ხეობის ჩანჩქერები — და მივიღებთ დედაქალაქიდან ერთდღიანი მოგზაურობებისთვის კონცენტრირებულ შეთავაზებებს.

ისტორია

ქვემო ქართლის ყველაზე შორეული ისტორია თვით საქართველოს სახელმწიფოებრიობაზე ადრეულია. დმანისში ქართველმა და საერთაშორისო არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს თავის ქალები და იარაღები, დათარიღებული დაახლოებით 1,8 მილიონი წლით, რომლებიც Homo erectus georgicus-ად იქნა იდენტიფიცირებული — აფრიკის გარეთ ნაპოვნი ყველაზე ძველი ჰომინიდის ნაშთები. სამუშაოები ადგილზე 1980-იანი წლებიდან მიმდინარეობს საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ხელმძღვანელობით. ანტიკურ ხანაში ეს ტერიტორია იბერიის სამეფოს ნაწილს წარმოადგენდა, ხოლო IV საუკუნის დასაწყისში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ რეგიონი ადრეული საეკლესიო მშენებლობის ცენტრად იქცა. ბოლნისის სიონი, აშენებული დაახლოებით 478-493 წლებში მეფე ვახტანგ გორგასლის დროს, საქართველოში ყველაზე ზუსტად დათარიღებულ შემორჩენილ ეკლესიად ითვლება; მისი ფასადი ატარებს ქართული ასომთავრული დამწერლობის ერთ-ერთ უძველეს ცნობილ წარწერას.

გადმოცემით, VI საუკუნეში ცამეტი ასურელი მამიდან ერთ-ერთმა, დავით გარეჯელმა, რომელიც საქართველოში მონაზვნური ცხოვრების განსამტკიცებლად ჩამოვიდა, დააარსა განდეგილის სავანე მშრალ გორაკებში, დღევანდელ აზერბაიჯანის საზღვართან. საუკუნეების განმავლობაში ეს ადგილი გაიზარდა და დავით გარეჯის სახელით ცნობილ მონასტრულ კომპლექსად ჩამოყალიბდა. XIII-XVIII საუკუნეებში რეგიონი არაერთგზის აღმოჩნდა მონღოლთა, სპარსელთა და ოსმალთა შემოსევების ასპარეზზე, რამაც დატოვა ისეთი სიმაგრეები, როგორიცაა ბირთვისი — თავშესაფარი ხალხისთვის ომიანობის დროს. 1818 წელს შვაბიიდან ჩამოსულმა გერმანელმა კოლონისტებმა დააარსეს დასახლება კატარინენფელდი, რომელსაც საბჭოთა პერიოდში ბოლნისი ეწოდა; მათი მარნები, ეკლესიის შენობები და ქალაქგეგმარება დღემდეა შემორჩენილი. მეოცე საუკუნემ რეგიონს ინდუსტრიალიზაცია მოუტანა, უპირველესად რუსთავის, როგორც საბჭოთა მეტალურგიული ქალაქის დაარსების სახით, და ჩამოყალიბდა აზერბაიჯანული და სომხური თემების დასახლების ის ნიმუშები, რომლებიც დღესაც განსაზღვრავს რეგიონის დემოგრაფიას.

- Advertisement -

რა ნახოთ

დმანისის მუზეუმ-ნაკრძალი
ადგილი, სადაც 1,8 მილიონი წლის ჰომინიდის ნაშთები აღმოაჩინეს, დღეს ღია ცის ქვეშ მუზეუმად და აქტიურ სამუშაო არქეოლოგიურ უბნად ფუნქციონირებს საქართველოს ეროვნული მუზეუმის მართვით. სტუმრებს შეუძლიათ ნახონ პალეოლითური აღმოჩენების თავზე ფენილი დმანისის შუასაუკუნეების ქალაქის ნანგრევები, ასევე პატარა საგამოფენო შენობა ასლებითა და განმარტებითი მასალით. ადგილი თბილისიდან დაახლოებით ერთ საათსა და ოცდაათ წუთშია.

ბოლნისის სიონის საკათედრო ტაძარი
V საუკუნის ბოლოს აშენებული ეს ბაზილიკა საქართველოში ყველაზე ზუსტად დათარიღებული შემორჩენილი ეკლესიაა და ატარებს წარწერებს, რომლებიც ქართული დამწერლობის ყველაზე ადრეულ ნიმუშებად ითვლება. ქალაქ ბოლნისში დღემდეა შემორჩენილი ქუჩები და მარნები კატარინენფელდის, მისი გერმანული წარსულის, დროიდან. ცალკე მდგომი სამრეკლო ეკლესიის თავდაპირველ მშენებლობასთან შედარებით საუკუნეების შემდეგ დაემატა.

დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსი
საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვარზე გადაჭიმული, ნახევარუდაბნოს კლდეებში ნაკვეთი მონასტრების გროვა, დაარსებული VI საუკუნეში და შემდგომ შუა საუკუნეებში გაფართოებული ფრესკებით მოხატული სამლოცველოებითა და სატრაპეზოებით. უდაბნოს მონასტრის ფრესკები შუა საუკუნეების ქართული სამონასტრო ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შემორჩენილი ნიმუშია. ეს ადგილი იუნესკოს საქართველოს წინასწარი ნუსხაში შედის.

ბირთვისის ციხესიმაგრე
შუასაუკუნეების სიმაგრე, ნაშენი ვიწრო კირქვულ ხეობაში, რომელიც ისტორიულად თავშესაფრის ფუნქციას ასრულებდა თავისი ბუნებრივად დაცული მდებარეობის წყალობით. ნანგრევებად ძირითადად კედლებისა და კოშკების ფრაგმენტები შემორჩა, თუმცა მომხიბვლელობას თავად ხეობის გავლით მისასვლელი ქმნის, რაც ხეობის ფსკერზე სიარულს მოითხოვს.

დაშბაშის ხეობა
ქალაქ წალკასთან ახლოს მდინარე ხრამმა გაჭრა ღრმა ბაზალტური ხეობა, ჩანჩქერებით შემკული, რომელზეც შემინული იატაკის მქონე სათვალთვალო ხიდი მიდის. ხეობა და მისი მაღალმთიანი შემოგარენი, ისტორიულად ბერძნული თემების მიერ დასახლებული, სასეირნო მარშრუტებსა და სათვალთვალო პუნქტებს სთავაზობს სტუმრებს, განსხვავებულს რეგიონის სხვაგან გავრცელებული მშრალი ვაკისაგან.

- Advertisement -

როგორ მივიდეთ

თბილისიდან ქვემო ქართლამდე მანქანით დაახლოებით ერთი საათი და ათი წუთი სჭირდება — რუსთავსა და ბოლნისამდე ასფალტირებული გზები ყველა ტიპის ავტომობილისთვისაა გამოსადეგი; დმანისამდე და დავით გარეჯამდე მეორადი გზებით დაახლოებით ერთი საათ-ნახევარიდან ორ საათამდეა საჭირო, ხოლო დავით გარეჯისკენ მიმავალი ბოლო მონაკვეთი ასფალტირებული არ არის. რუსთავში, ბოლნისსა და მარნეულში მარშრუტკები თბილისის სამგორისა და ორთაჭალის ავტოსადგურებიდან რეგულარულად გადის; დავით გარეჯამდე საზოგადოებრივი ტრანსპორტით მისვლა არაპრაქტიკულია და უმეტესობა ორგანიზებულ ტურს ანდა კერძო ტრანსფერს ირჩევს. ქუთაისიდან გზა თბილისის გავლით დაახლოებით ოთხ საათსა და ოცდაათ წუთს წაიღებს, ბათუმიდან კი — დაახლოებით ექვს საათსა და ოცდაათ წუთს. რეგიონის შიდა ნაწილში სამგზავრო სარკინიგზო მიმოსვლა არ არის. ასფალტის გარეშე მონაკვეთების მდგომარეობა წინასწარ შეამოწმეთ, ხოლო გიდიანი ერთდღიანი მოგზაურობისთვის მიმართეთ ინგლისურენოვანი მძღოლ-გიდის მომსახურებას.

როდის წავიდეთ

საუკეთესო სეზონია გაზაფხული და შემოდგომა, როცა დავით გარეჯის სტეპი მწვანეა ან ოქროსფერი და ტემპერატურა სასიარულოდ კომფორტულია; ზაფხულში ნახევარუდაბნოს ბილიკებზე სიცხე ანელებს ხოლმე მოგზაურობას, ხოლო ჩრდილი თითქმის არ არის. წალკა და დაშბაში მაღალმთიან ზონაშია და ზაფხულშიც კი გრილია, გვიან შემოდგომიდან ადრეულ გაზაფხულამდე თოვლის მოსვლაც კი შესაძლებელია. ბოლნისი და ვაკის სხვა ძეგლები წლის ნებისმიერ დროს ხელმისაწვდომია, თუმცა ზამთარში ვაკეზე ხშირია ნისლი.

სად დავრჩეთ და რა ვჭამოთ

ქვემო ქართლის მეღვინეობის ტრადიცია ძირითადად ბოლნისსა და მის მიმდებარე სოფლებშია კონცენტრირებული, სადაც რამდენიმე პატარა მარანი სტუმრებს დეგუსტაციასა და ტრადიციულ კერძებს სთავაზობს. აღსანიშნავია: Winery Awino, ბოლნისის ძველი მარანი, კობულაძის მარანი, Lukas Marani, ვილა კელასური, ხმელოს ღვინის მარანი და ჯაფარიძის მარანი. ღამის გასათევად საკათედრო ტაძართან ახლოს განთავსებულია სასტუმრო Bolnisi Prime House. მეტი შემოწმებული მარანი, სასტუმრო და სარესტორნო დაწესებულება მთელ რეგიონში იხილეთ GTour-ის დადასტურებულ ჩამონათვალში.

პრაქტიკული რჩევები

დავით გარეჯა საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვარზეა გადაჭიმული, ამიტომ სტუმრებს პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტის ტარება ურჩევნიათ; ქართულ მხარეს სპეციალური ნებართვა არ სჭირდება, თუმცა საზღვრისპირა ზონაში ზოგჯერ შეზღუდვები შეიძლება მოქმედებდეს, ამიტომ გიდთან ერთად მოგზაურობა უფრო სასურველია. დმანისის, ბირთვისისა და დავით გარეჯის რელიეფი ღია და მშრალია, ჩრდილისა და წყლის წყაროების გარეშე, ამიტომ მოსახერხებელი ფეხსაცმელი, მზისგან დამცავი საშუალებები და წყალი აუცილებელია. ნახევარუდაბნოსა და ხეობების ტერიტორიებზე მობილური კავშირი არასტაბილურია. მოქმედ მონასტრებში, როგორიცაა დავით გარეჯა, შესაბამისი, თავშელესილი და მუხლებდაფარული ჩაცმულობაა მოსალოდნელი.

ხშირად დასმული კითხვები

• რა მანძილზეა დმანისი თბილისიდან? თბილისიდან მანქანით დაახლოებით ერთი საათი და ოცდაათი წუთია საჭირო, გზის დიდი ნაწილი ასფალტირებულია. პირდაპირი მარშრუტკა არ არის, ამიტომ სტუმრების უმრავლესობა კერძო მანქანით ან ორგანიზებული ტურით ჩადის.
• შესაძლებელია თუ არა დავით გარეჯას ერთდღიანი ვიზიტი თბილისიდან? დიახ, ეს სტანდარტული ერთდღიანი მოგზაურობაა თბილისიდან — დაახლოებით ორსაათიანი გზა თითოეული მიმართულებით და რამდენიმე საათი მონასტრების გამოქვაბულებს შორის სეირნობისთვის. ზაფხულში სიცხისა და ჩრდილის სიმცირის გამო ადრეული გამოსვლაა რეკომენდებული.
• სჭირდება თუ არა სპეციალური ნებართვა დავით გარეჯას ვიზიტისთვის საზღვართან სიახლოვის გამო? ქართველი მოქალაქეებისთვისაც და უცხოელი სტუმრებისთვისაც ქართულ მხარეს სპეციალური ნებართვა არ არის საჭირო, თუმცა პირადობის მოწმობის ტარება ურჩევია. საზღვრისპირა მდგომარეობა შეიძლება შეიცვალოს, ამიტომ ვიზიტამდე მდგომარეობის შემოწმება ან გიდთან ერთად მგზავრობა გონივრულია.
• რით არის ისტორიულად მნიშვნელოვანი ბოლნისის სიონი? ბოლნისის სიონი, აშენებული V საუკუნის ბოლოს, საქართველოში ყველაზე ზუსტად დოკუმენტირებული მშენებლობის თარიღის მქონე უძველეს შემორჩენილ ეკლესიად ითვლება. მისი ფასადის ადრეული ქართულენოვანი წარწერა მნიშვნელოვანია როგორც ქართული ანბანის, ისე არქიტექტურის შესწავლისთვის.
• რა აღმოაჩინეს დმანისში და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი? დმანისში არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ჰომინიდის თავის ქალები და ქვის იარაღები, დათარიღებული დაახლოებით 1,8 მილიონი წლით — აფრიკის გარეთ ნაპოვნი ასეთი ნაშთებიდან უძველესი. აღმოჩენამ გადააფასებინა მეცნიერებს წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ როდის და როგორ დატოვეს ადრეულმა ადამიანებმა აფრიკის კონტინენტი.
• არის თუ არა ქვემო ქართლი ღვინის რეგიონი? დიახ, განსაკუთრებით ბოლნისის მიდამოებში, სადაც პატარა საოჯახო მარნები ადგილობრივი და ტრადიციული ჯიშის ყურძნისგან აწარმოებენ ღვინოს, რომელთაგან რამდენიმე სტუმრებს დეგუსტაციასა და კერძებს სთავაზობს.
• რა შემორჩა ბოლნისში გერმანული კოლონიური მემკვიდრეობიდან? ბოლნისი 1818 წელს გერმანული კოლონია კატარინენფელდის სახელით დაარსდა; დასახლებულთა მიერ აშენებული ქუჩები, ქვითკირის სახლები და ღვინის მარნები დღემდეა შემორჩენილი ქალაქში, გაცილებით უფრო ძველ სიონის ტაძართან ერთად.
• შესაფერისია თუ არა დაშბაშის შემინული ხიდი ოჯახებისთვის? დაშბაშის ხეობაზე გადებული სათვალთვალო ხიდი წალკასთან ახლოს მოკლე და მარტივად გასავლელია უმეტესი სტუმრისთვის და ჩანჩქერების ხედს სთავაზობს ზემოდან. ხეობაში შემავალი ბილიკები უფრო ციცაბოა და საშუალო ფიზიკური მომზადების მქონე ადამიანებისთვისაა გამოსადეგი.
• როგორ მივიდეთ ბირთვისის ციხესიმაგრემდე? ბირთვისამდე მისასვლელად თბილისიდან მანქანით გზა გასდის, რასაც მოჰყვება სიარული ვიწრო ხეობის ფსკერზე, რადგან ნანგრევებამდე პირდაპირი გზა არ არის. სეირნობას, ტემპის მიხედვით, დაახლოებით ოცდაათიდან ორმოც წუთამდე სჭირდება და მოსახერხებელ ფეხსაცმელს მოითხოვს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Kvemo Kartli