სვანეთის გზამკვლევი: მესტია, უშგული, კოშკები, მუზეუმები და ყორულდის ტბები

სვანეთი — საქართველოს მაღალმთიანი მხარე

სვანეთი საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე მაღალმთიანი მხარეა, სადაც მისვლა შესაძლებელია ან ზუგდიდიდან გრძელი, მაგრამ თანდათან გამართული გზით, ან ნატახტარის აეროდრომიდან ხანმოკლე, ამინდზე დამოკიდებული ფრენით. მესტია მოგზაურობის ბუნებრივი ბაზაა — ქალაქი, რომელიც ცნობილია ქვის კოშკებით, ორი პატარა, მაგრამ შინაარსიანი მუზეუმით და ლაშქრობის მარშრუტებით ხაცვალზე, ჭალაადის მყინვარსა და ყორულდის ტბებზე. უშგულის ოთხი, იუნესკოს მიერ დაცული სოფელი კი მესტიიდან ნახევარი დღის სავალზეა მანქანით ან რამდენიმედღიანი ფეხით მოსავლელი გზით ხეობის სიღრმეში. მესტია-უშგულის სათანადოდ დასათვალიერებლად მინიმუმ სამი სრული დღეა საჭირო, ხოლო თუ ხეობაში ფეხით გადასვლას გეგმავთ — ხუთიდან შვიდ დღემდე.

სვანეთი საქართველოს სხვა რეგიონებზე მეტად მოითხოვს წინასწარ დაგეგმვას, რადგან ამინდი, გზის მდგომარეობა და ფრენების განრიგი რეალურად განსაზღვრავს მოგზაურობის მიმდინარეობას. ეს გზამკვლევი აღწერს იმას, რაც სტაბილურია — ისტორია, მუზეუმები, საფეხმავლო მარშრუტები — და გამოყოფს იმას, რისი გადამოწმებაც გამგზავრების წინ ღირს: გზის სტატუსი, ფრენების მუშაობა, სამუშაო საათები.

სვანები და მათი კოშკები

კავკასიონის ქედს იქით, იზოლაციაში მცხოვრებმა სვანებმა შეინარჩუნეს საკუთარი ენა, ქრისტიანულ ტრადიციასთან შერწყმული წინაქრისტიანული რწმენის ფენა და თავდაცვაზე აგებული დასახლების წესი. ქვის კოშკები, რომლებიც მესტიისა და უშგულისა და მათ შორის არსებული სოფლების სახეს ქმნის, საგვარეულო ციხე-სიმაგრეებად აგებული იყო ძირითადად მეცხრე-მეცამეტე საუკუნეებში, თუმცა ზოგი მეთვრამეტე საუკუნემდეც კი დაემატა — გამოიყენებოდა გარეშე თავდამსხმელების წინააღმდეგ და სოფლის ყოფაში მეოცე საუკუნემდე არსებული სისხლის აღების ჩვეულებასთან დაკავშირებითაც. კოშკი, როგორც წესი, საცხოვრებელ სახლთან ერთად იდგა — ოთხ-ექვსსართულიანი, მშრალი წყობის ნაგებობა ერთი დაბალი შესასვლელით, ვიწრო სათოფურებით და თავზე გადმოშვერილი ხის გალერეით თავდაცვისთვის. ზემო სვანეთში ასეული კოშკია შემორჩენილი, რამაც 1996 წელს საფუძველი გახდა მესტიისა და უშგულის სოფლების იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად აღიარებისთვის — სწორედ კოშკების, საცხოვრებელი სახლების, მინდვრებისა და ბილიკების ერთიანობის გამო.

სვანური მრავალხმიანი სიმღერა, რომელიც მჭიდროდ უკავშირდება ქართულ პოლიფონიას, იუნესკოს არამატერიალური მემკვიდრეობის ჩამონათვალშიც შესულს, დღემდე ცოცხალია სოფლის ყოფაში — ისმის ქორწილებზე, ჭირისუფლობასა და სუფრაზე, ტურისტებისთვის სპეციალურად ნაჩვენები კი არა, თუმცა მესტიის ზოგიერთი რესტორანი საღამოობით წარმოდგენებსაც მართავს.

- Advertisement -

როგორ მიხვიდეთ: გზა ზუგდიდიდან და ფრენა ნატახტარიდან

სვანეთში უმეტესობა ზუგდიდიდან ავტომობილით მიდის — ზუგდიდი თავად თბილისიდან სამ-ოთხსაათიანი მანძილია მანქანით ან მატარებლით. ზუგდიდი-მესტიის გზა დაახლოებით 140 კილომეტრია ენგურის ხეობაში, ენგურის კაშხლისა და წყალსაცავის გასწვრივ, თანდათან ადის მაღლა; კერძო მანქანით კარგ პირობებში სამ-ოთხ საათში გაივლის, ხოლო წვიმის ან თოვლის შემდეგ მეტი დრო სჭირდება, რადგან ზოგი მონაკვეთი ვიწროა და განათების გარეშეა. ამ მარშრუტით ასევე დადის მარშრუტკები ზუგდიდის ავტოსადგურიდან, ჩვეულებრივ თბილისის ღამის მატარებლის ჩამოსვლაზე მორგებული განრიგით. მესტიიდან უშგულამდე გზა, დაახლოებით 45 კილომეტრი, ზოგან მოუასფალტებელია და დიდი თოვლის ან მეწყერის შემდეგ შეიძლება დაიკეტოს — ამიტომ ერთდღიანი მოგზაურობის დაგეგმვამდე აუცილებლად გადაამოწმეთ გზის მდგომარეობა, ან პირდაპირ ღამისთევა დაგეგმეთ.

სწრაფი ალტერნატივაა შიდა ფრენა ნატახტარის აეროდრომიდან, თბილისის ჩრდილოეთით, მესტიის პატარა აეროპორტამდე — მსუბუქი თვითმფრინავებით, რომლებიც ცუდ ამინდში, უღელტეხილებზე ღრუბლიანობის დროს ან მოთხოვნის სიმცირისას შეიძლება გაუქმდეს. ეს ვარიანტი უფრო მოქნილი თარიღების მქონე მოგზაურებს შეეფერება, ვიდრე მკაცრი გეგმის მქონეებს. ფასები, განრიგი და ავიაგადამზიდველი ბოლო წლებში არაერთხელ შეიცვალა, ამიტომ მოგზაურობის დაგეგმვამდე აუცილებლად გადაამოწმეთ არსებული განრიგი და საიმედოობა, და ყოველთვის გქონდეთ სახმელეთო გადაყვანის სარეზერვო გეგმა. საერთაშორისო ჩამოსვლებისთვის უფრო საიმედო ჰაბია ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი, საიდანაც GTour.ge კერძო ტრანსფერს სთავაზობს პირდაპირ მესტიამდე.

მესტია: ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი და მარგიანების კოშკი

მესტია თავად პირველი გაჩერებაა სვანეთის გასაცნობად, სანამ ხეობის სიღრმეში გადაინაცვლებთ. სვანეთის ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფილიალი, ინახავს რეგიონის ხატებს, ჩუქურთმიან ხელნაწერებს, ჭედურ ნივთებსა და სამღვდელო ჯვრებს, რომელთა დიდი ნაწილი საუკუნეების განმავლობაში სოფლის ეკლესიებიდან დაცვის მიზნით იქნა გადმოტანილი — ეს არის საუკეთესო ასახსნელი იმისა, თუ რატომ გადარჩა სვანეთის საეკლესიო ხელოვნება თითქმის ხელუხლებელი მაშინ, როცა დაბლობი საქართველოს დიდი ნაწილისა არა. მუზეუმის სამუშაო საათები და ბილეთების ღირებულება სეზონურად იცვლება, ამიტომ წინასწარ გადამოწმება ღირს.

ცენტრიდან მოკლე სავალზე, ლანჩვალის უბანში, მარგიანების კოშკი-სახლი საცხოვრებელი ოჯახის ყოფილი კოშკია, ახლა მცირე მუზეუმად გადაქცეული — ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი ადგილი იმის სანახავად, თუ როგორ იყენებდა რეალურად სვანური ოჯახი თავის კოშკს: პირველი სართული ზამთარში პირუტყვისთვის, ზემოთ საცხოვრებელი ოთახები, თავად კოშკი კი თავშესაფრად და ბეღლად, ცალკე მდგომი ძეგლის მაგივრად. მას ჩვეულებრივ ოჯახის წევრი ხსნის მოთხოვნის შემთხვევაში, ფიქსირებული საათების გარეშე, ამიტომ წინასწარ, სასტუმროს ან გიდის მეშვეობით შეთანხმება უკეთესია, ვიდრე წინასწარი გაფრთხილების გარეშე მისვლა.

მოკლე ლაშქრობები მესტიიდან: ხაცვალი, ჭალაადი და ყორულდი

მესტიაში ხანმოკლე ყოფნის დროს სამი მარშრუტია ძირითადი — მარტივიდან რთულამდე:

- Advertisement -

• ხაცვალი მესტიის ადგილობრივი სათხილამურო და საფეხმავლო გორაკია, საბაგიროთი რამდენიმე წუთში მისაწვდომი; ზაფხულში მცირე ძალისხმევით ფართო ხედებს სთავაზობს მესტიასა და სვანეთის ქედზე, ზამთარში კი თეთნულდის მაღალ სათხილამურო ზონასთან ერთად ზომიერი, კარგად მოვლილი ფერდობია.
• ჭალაადის მყინვარი ნახევარდღიანი მოგზაურობაა — ტყის ბილიკითა და მერყევი ხიდით, დაახლოებით ორ-სამ საათში ცალმხრივად, მყინვარის ბოლომდე, უშბას ძირში; სპეციალური უნარი არ არის საჭირო, მხოლოდ მოხერხებული ფეხსაცმელი, რადგან ბოლო მონაკვეთი სუსხიან მორენაზე გადის.
• ყორულდის ტბები გაცილებით მაღლა მდებარეობს, ტყის ზღვარს ზემოთ, საიდანაც საუკეთესო ხედი იშლება უშბას ორ მწვერვალზე; ფეხით მესტიიდან მისვლა გრძელი და ციცაბო, სრული დღის სავალია (ზოგი ნახევარ გზას ჯიპით ამოდის მოკლედ ასაღებად), ტბები კი ივნისამდე თოვლით დაფარული რჩება.

უშგული — ევროპის ყველაზე მაღალმთიანი მუდმივად დასახლებული კუთხე და მისი იუნესკოს სტატუსი

უშგული სინამდვილეში ოთხი სოფლის კრებული — ჟიბიანი, ჩვიბიანი, ჩაჟაში და მურყმელი — ენგურის ზემო დინების გასწვრივ, საქართველოს უმაღლესი მწვერვალის, შხარას, ძირში. მას ხშირად მოიხსენიებენ როგორც ევროპის ყველაზე მაღლა, დაახლოებით 2100 მეტრზე, მუდმივად დასახლებულ ადგილს, თუმცა ეს არ არის რამე, რასაც თავად იუნესკო ადასტურებს; იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ჩამონათვალი ადასტურებს უშგულის, მესტიასთან ერთად, ჩართვას ზემო სვანეთის კულტურულ ლანდშაფტში, რომელიც იცავს კოშკებს, ჩაჟაშის თამარის კოშკსა და მეთორმეტე საუკუნის ლამარიას ეკლესიას, მინდვრებისა და ბილიკების ერთად. ჩაჟაში განსაკუთრებით გამოირჩევა რეგიონში შემორჩენილი კოშკების ყველაზე მჭიდრო გროვით.

უშგულამდე მისვლა შესაძლებელია მესტიიდან გრძელი, მაგრამ შესაძლებელი ერთდღიანი მოგზაურობით ჯიპით, დაახლოებით ორი საათი ცალმხრივად მოუასფალტებელ ზედა გზაზე, ან როგორც მრავალდღიანი ლაშქრობის ფინალური ეტაპი ისეთი სოფლების გავლით, როგორიცაა ადიში.

სეზონები: როდის წახვიდეთ

სვანეთს აქვს მოკლე საიმედო სეზონი და გრძელი გარდამავალი პერიოდი, როცა პირობები ორივე მხარეს შეიძლება გადაიხაროს. ქვემოთ მოცემული ინფორმაცია ზოგადი ორიენტირია — ფიქსირებული, დაუბრუნებელი თარიღების დაჯავშნამდე ყოველთვის გადაამოწმეთ გზის სტატუსი და ფრენების შემთხვევაში ავიაკომპანიის მიმდინარე ინფორმაცია.

• მაისის ბოლო – ივნისი: თოვლი თანდათან ნადნობი მაღალ უღელტეხილებსა და ყორულდზე, მდინარეები მაღალწყლიანი; მესტია და ჭალაადი ჩვეულებრივ ღიაა, უშგულის გზა ივნისის შუა რიცხვებისთვის გასუფთავდება, ყორულდი შეიძლება ნაწილობრივ თოვლიანი დარჩეს.
• ივლისი – აგვისტო: ყველაზე თბილი და სტაბილური ამინდი, ამავე დროს ყველაზე ხალხმრავალი და წინასწარ დასაჯავშნი პერიოდი; საუკეთესო დროა ყორულდისა და მრავალდღიანი ლაშქრობებისთვის.
• სექტემბერი – ოქტომბრის დასაწყისი: სუფთა ნათება, ნაკლები ხალხი, გრილი ღამეები — ბევრისთვის საუკეთესო სეზონი ფოტოგრაფიისთვის; დღეები მოკლდება, ამიტომ ლაშქრობა ადრე დაიწყეთ.
• ოქტომბრის ბოლო – აპრილი: თოვლი ხშირად კეტავს ან ართულებს უშგულის გზას, მესტია კი ზუგდიდის გზით მისაწვდომი რჩება; ეს პერიოდი ხაცვალსა და თეთნულდზე სათხილამურო გასართობად და მესტიაზე ორიენტირებული ხანმოკლე ყოფნისთვის ვარგისია, უშგულში ერთდღიანი მოგზაურობისთვის — ნაკლებად.

პრაქტიკული შეჯამება

• დაბანაკდით მესტიაში; მინიმუმ 3 დღე დაგჭირდებათ, 5-დან 7-მდე თუ უშგულამდე ფეხით გადასვლას გეგმავთ.
• გზა: ზუგდიდი–მესტია, დაახლოებით 140 კმ, 3-4 საათი კერძო მანქანით — გამგზავრებამდე გადაამოწმეთ გზის მდგომარეობა.
• ფრენა: ნატახტარი–მესტია დამოკიდებულია ამინდზე და განრიგზე, თარიღთან ახლოს გადაამოწმეთ და სახმელეთო გეგმა ყოველთვის გქონდეთ სარეზერვოდ.
• ნახეთ ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი და სასტუმროს ან გიდის მეშვეობით შეათანხმეთ მარგიანების კოშკის ნახვა.
• მარტივი დღე — ჭალაადის მყინვარი; საშუალო — ხაცვალი საბაგიროთი; რთული — ყორულდის ტბები.
• უშგული (იუნესკოს ზემო სვანეთის სიაში შემავალი) მესტიიდან ორსაათიანი სავალია ჯიპით ცალმხრივად, ან მრავალდღიანი ლაშქრობის ბოლო წერტილი.
• საუკეთესო სეზონი: ივლისი-სექტემბერი საიმედოობისთვის, სექტემბრის ბოლო — განათებისა და სიმშვიდისთვის; ზამთარი ხაცვალსა და თეთნულდზე სათხილამურო გასართობად მეტად ერგება, ვიდრე უშგულის მონახულებას.
• გამგზავრებამდე ყოველთვის გადაამოწმეთ გზისა და ფრენების მიმდინარე სტატუსი, მხოლოდ ამ გზამკვლევზე დაყრდნობის მაგივრად.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Svaneti travel guide: Mestia, Ushguli, the towers, museums, Koruldi lakes, Chalaadi glacier and the road in