საქართველოს საუკეთესო ციხე-სიმაგრეები: რაბათი, ანანური, ხერთვისი, გონიო და ნარიყალა

საქართველოს ციხე-სიმაგრეები ერთიან თავდაცვით ხაზს ქმნიან, რომელიც კავკასიონის მაღალმთიანი უღელტეხილებიდან შავი ზღვის სანაპიროზე ეშვება. ამ ხაზზე ყველაზე ეფექტური ადგილი მზის ჩასვლის სანახავად ნარიყალაა — თბილისის ძველი ქალაქის თავზე აღმართული ციხე-დარბაზი, საიდანაც ერთდროულად ჩანს „ქართლის დედის“ ძეგლი და აბანოთუბნის გუმბათები, რომლებიც დღის ბოლო შუქს იკავებენ. ნაკლები ხალხმრავლობის მოყვარულთათვის ისტორია ხერთვისში, თმოგვში, ბირთვისში, კლდეკარსა და ხორნაბუჯში უფრო საინტერესოდ იშლება, თუმცა ანანური, რაბათი და გონიო მაინც რჩება ყველაზე სრულყოფილად შემონახულ და ყველაზე მოთხოვნად სამ კომპლექსად — თითოეული განსხვავებული ხარისხით აღდგენილი და ქვეყნის კლდეზე მშენებლობის ხანგრძლივი ტრადიციის ცალკეულ თავს გვიყვება.

სტატია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ და სანაპიროდან მთისკენ მოძრაობს: ანანური და ხერთვისი — საქართველოს სამხედრო გზასა და ვარძიისკენ მიმავალ გზაზე; რაბათი ახალციხეში, ყველაზე საფუძვლიანად აღდგენილი ციხე-ქალაქი; გონიო და პეტრა — აჭარის სანაპიროზე; ნარიყალა — დედაქალაქში; და წყნარი ძეგლები — თმოგვი, ბირთვისი, კლდეკარი, ხორნაბუჯი და შატილი — სადაც ვიზიტორთა რაოდენობა მცირეა, მაგრამ ავთენტურობა არანაკლებია. სახელმწიფო ობიექტებზე ფასები და სამუშაო საათები სეზონის მიხედვით იცვლება, ამიტომ ქვემოთ მოცემული მონაცემები ზოგადი ორიენტირია — გამგზავრებამდე ოფიციალურ გვერდზე გადამოწმება სასურველია.

ანანური და ხერთვისი: ციხეები გზაზე

ანანური არაგვის ნაპირზეა, ახლა უკვე ჟინვალის წყალსაცავის კიდეზე, თბილისიდან საქართველოს სამხედრო გზით დაახლოებით ერთი საათის სავალზე. ის არაგვის ერისთავთა რეზიდენცია იყო — დინასტია, რომელიც XIII საუკუნიდან მართავდა კავკასიონისკენ მიმავალ ამ მონაკვეთს. კომპლექსი ეტაპობრივად ჩამოყალიბდა: ზედა და ქვედა ციხე, ორი ეკლესია და საგუშაგო კოშკი, რომელთა უმეტესობა XVII საუკუნეს განეკუთვნება. არაგვის ერისთავები ხანგრძლივ და ხშირად სასტიკ დაპირისპირებაში იყვნენ ქსნის ერისთავებთან გზის კონტროლისთვის, და სწორედ ამ დაპირისპირების დროს, 1739 წელს, ანანური მინიმუმ ერთხელ დაიწვა — ამიტომაც შერწყმულია ძველი საფუძველი და მოგვიანებით აღდგენილი კედლები.

ხერთვისი კი მტკვრის ხეობას იცავს, სამცხე-ჯავახეთში, თურქეთის საზღვართან ახლოს, ვარძიისკენ მიმავალ გზაზე. ადგილობრივი გადმოცემითა და ადრეული ქრონიკებით, აქ ციხე ანტიკურობიდანვე არსებობდა, თუმცა დღევანდელი კედლები ძირითადად X–XIV საუკუნეებისაა, მონღოლთა და მოგვიანებით ოსმალთა შემოსევების შემდეგ აღდგენილი. ეს ერთ-ერთი უძველესი დღემდე შემონახული გამაგრებული ნაგებობაა საქართველოში, რომელიც ორი ხეობის გზაგასაყარზე მდგარა და თანმიმდევრულად ქართველი მეფეების, ოსმალო მმართველებისა და სპარსელების საომარი ინტერესის საგანი ყოფილა. ორივე ობიექტზე შესვლა უფასოა ან სიმბოლურ საფასურს ითვალისწინებს ჭიშკართან; მიმდინარე საათები მითითებულია საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის გვერდზე georgia.travel. ანანური თბილისიდან ნახევარდღიანი მარშრუტია და შედის „სამხედრო გზა — ანანური, გუდაური და გერგეტი ერთ დღეში“ ტურში, ხოლო ხერთვისი — „ვარძია და რაბათი — გრძელი სამხრეთის დღე“ და „ვარძიის გამოქვაბულთა ქალაქში ერთდღიანი ტური“ მარშრუტებში.

- Advertisement -

რაბათი ახალციხეში: ციხე, რომელიც ხელახლა ააშენეს

რაბათის ისტორია ფენობრივია და არა ხაზობრივი. ციხე აქ სულ მცირე IX საუკუნიდან არსებობდა, თუმცა თავისი დღევანდელი ფორმა ჯაყელთა — სამცხის დინასტიის — ხელისუფლების დროს, XII საუკუნიდან მოყოლებული, შეიძინა, შემდეგ კი 1578 წლიდან ოსმალთა სამსაუკუნოვან ბატონობაში მოექცა, როცა ახალციხე ოსმალური ფაშალიქის ცენტრი გახდა. სწორედ ამით აიხსნება, რომ რაბათის ერთ პერიმეტრში დღეს ერთმანეთის გვერდით დგას მეჩეთი, ციხე-დარბაზი, მედრესე და ებრაული კვარტალი — ქართული ციხის ჩარჩოში არაჩვეულებრივი შერწყმა, რომელიც ხეობის ცვალებადი მმართველების პირდაპირი ანაბეჭდია.

ის, რასაც დღეს ვხედავთ, ძირითადად 2011–2012 წლების სახელმწიფო რესტავრაციის შედეგია — სახურავები ახლიდან აიგო, ქვაფენილები გაუმჯობესდა, დაემატა თანამედროვე განათება და მუზეუმის სივრცეები. ეს პროექტი დღემდე კამათის საგანია მემკვიდრეობის სპეციალისტებს შორის იმის თაობაზე, რამდენად რეკონსტრუქციას და არა კონსერვაციას წარმოადგენდა. შედეგად რაბათი დღეს საქართველოს ყველაზე „მომხმარებლისთვის მოწყობილი“ ციხეა: დაგებული ბილიკები, მოქმედი ციხე-მუზეუმი, რესტორანი გორაკზე და ხედი ფოცხოვის ხეობაზე. ბილეთები იყიდება ჭიშკართან, ცალკე საფასურით ციხე-მუზეუმსა და მეჩეთ-სინაგოგის ინტერიერებზე; მიმდინარე ფასები გადაამოწმეთ georgia.travel-ის სამცხე-ჯავახეთის გვერდზე გამგზავრებამდე. ახალციხე შედის „სამხრეთი 3 დღეში — ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი“, „ვარძია, რაბათი და ბორჯომი — 2 დღე“ და „ვარძია და რაბათი — გრძელი სამხრეთის დღე“ მარშრუტებში.

გონიო და პეტრა: რომი და ბიზანტია სანაპიროზე

გონია-აფსაროსი, ბათუმიდან რამდენიმე კილომეტრში, თურქეთის საზღვრისკენ, რომაულ სამხედრო ბანაკად დაარსდა I საუკუნეში — ანტიკური გეოგრაფები მას აფსაროსის სახელით იხსენიებენ — და შემდგომში გაფართოვდა გამაგრებულ, ქალაქურ გარნიზონად, რომელსაც ბიზანტიელები ოსმალთა ექსპანსიისგან იცავდნენ. ადგილობრივი და საეკლესიო გადმოცემით, ეს ადგილი დაკავშირებულია მოციქულ მატათას დაკრძალვასთან — ვერსია, რომელსაც არქეოლოგები ჯერჯერობით არ ადასტურებენ, მაგრამ მომლოცველებს კვლავ იზიდავს. გათხრები ციხის შიგნით გრძელდება, ხოლო რომაული აბანოების, იპოდრომისა და ყაზარმების ნაშთები ადგილზევე, მუზეუმშია გამოფენილი.

პეტრა, ბათუმის ჩრდილოეთით, ქობულეთთან ახლოს, უფრო მცირე და ნაკლებად ხალხმრავალი ციხეა — ბიზანტიური, იმპერატორ იუსტინიანეს დროს, VI საუკუნეში აგებული, შავი ზღვის აღმოსავლეთ საზღვრის გასამაგრებლად, რომელსაც მოგვიანებით ოსმალები ეცილებოდნენ — სწორედ მათგან დარჩა ციხის სახელწოდება „პეტრა“. ორივე ობიექტს აქვს რეგულარული სამუშაო საათები და მოკრძალებული შესასვლელი საფასური; მიმდინარე საათები გადაამოწმეთ gobatumi.com-ზე ან adjara.gov.ge-ზე. გონიო შედის „გონიოს ციხე, სარფი და ბათუმის ბოტანიკური ბაღი“ ნახევარდღიან ტურში, ხოლო პეტრა — „ბათუმის ჩრდილოეთით — პეტრას ციხე, ქობულეთი და შეკვეთილის ფიჭვნარი“ მარშრუტში.

ნარიყალა თბილისზე: ციხე-დარბაზი და საუკეთესო მზის ჩასვლა

ნარიყალას კედლები მტკვრის ხეობაზე სულ მცირე IV საუკუნიდან დგას, როცა ამ ქედზე სპარსული ციხე ააშენეს. არაბმა მმართველებმა ის VIII საუკუნეში გააფართოვეს, ხოლო ქართველმა მეფეებმა, თბილისის დაბრუნების შემდეგ, კიდევ ერთხელ გადააშენეს — ხილული ქვის წყობის ძირითადი ნაწილი XVI–XVII საუკუნეებს განეკუთვნება. 1827 წლის მიწისძვრამ გაანადგურა ბარუტის საწყობი და ზედა ნაწილის დიდი ნაწილი, რის გამოც ნარიყალა დღეს უფრო ნანგრევია, ვიდრე მთლიანი ციხე, თუმცა გალავანი და 1996–1997 წლებში აღდგენილი წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია ღიაა და უფასოდ ხელმისაწვდომი.

- Advertisement -

განსაკუთრებით მზის ჩასვლის დროს, ნარიყალა უთუოდ საუკეთესო არჩევანია საქართველოს ციხეებს შორის: ის პირდაპირ ძველ ქალაქსა და აბანოთუბანს აღმართულია, დასავლეთისკენ, მთაწმინდისკენ იყურება, ხოლო მანძილი ფეხით ან რიყის პარკიდან მოკლე საბაგირო გზით იფარება — ანუ ვიზიტორს შეუძლია ზუსტად დაგეგმოს ჩასვლის დრო ოქროს საათისთვის, უკან დიდი გზის გავლის გარეშე. ასვლაც და საბაგიროც ყოველდღე მუშაობს; მიმდინარე საათები გადაამოწმეთ tbilisi.gov.ge-ზე. ნარიყალა შედის „ძველი თბილისის ფეხით ტურში“ და „თბილისის ფოტო-სეირნობა — ძველი ქალაქიდან მთაწმინდამდე ბინდში“ მარშრუტებში, რომლებიც ზუსტად ამ შუქზეა მორგებული.

წყნარი ციხეები

საქართველოს ყველაზე ატმოსფერული ციხეებიდან რამდენიმე ვიზიტორთა ძალიან მცირე ნაკადს ხედავს, ჩვეულებრივ იმიტომ, რომ ჭიშკართან პარკინგის ნაცვლად სიარული სჭირდება. თმოგვი, ვარძიის კლდოვანი მონასტრის მოპირდაპირე ხეობაზე, X–XIII საუკუნეების ჯავახიშვილთა სიმაგრე იყო და დღეს უბილეთო ნანგრევია, რომელსაც ციცაბო ბილიკი მიჰყავს — ბუნებრივად ერწყმის ვარძიის ვიზიტს, თუ დამატებით საათს დათმობ. ბირთვისი, თბილისის სამხრეთით, ვიწრო კირქვულ კანიონში, თითქმის ხელშეუხებელი შუასაუკუნეების თავშესაფარი იყო, რომელმაც ქრონიკების მიხედვით XIII საუკუნეში მონღოლთა ალყას გაუძლო, და დღეს მხოლოდ ფეხით, დაშბაშის კანიონის მომიჯნავე ტერიტორიით მისაღწევია. კლდეკარი, ხაშურთან ახლოს, ლიხის ქედისკენ მისასვლელს იცავდა და შუასაუკუნეებში არაერთხელ გადადიოდა ხელიდან ხელში ქართველ დიდებულებს შორის; მისი ნაშთები მოკრძალებულია და იშვიათად ნიშანდებული. ხორნაბუჯი, კახეთში, დედოფლისწყაროსთან, რეგიონის ერთ-ერთ უძველეს გამაგრებულ ძეგლს წარმოადგენს — მისი საფუძვლები კახეთ-ჰერეთის ადრეული შუასაუკუნეების სამეფოს ეპოქას მიეკუთვნება, საიდანაც ფართო ხედი იშლება აზერბაიჯანისკენ.

• თმოგვი — ნიშანდაუდებელი ბილიკი ვარძიის მოპირდაპირედ, უბილეთო; ერწყმის ვარძიის ერთდღიან ტურს
• ბირთვისი — მხოლოდ საფეხმავლო ბილიკი, ტრანსპორტი ციხემდე არ მისდის; რეკომენდებულია მეგზურთან ერთად სიარული
• კლდეკარი — მოკლე სეირნობა სოფლის გზიდან ხაშურთან ახლოს, საშენიშვნო ინფრასტრუქტურის გარეშე
• ხორნაბუჯი — გრუნტის გზა და მოკლე ასვლა დედოფლისწყაროს რაიონში; მოსახერხებელია აღმოსავლეთ კახეთის მარშრუტთან ერთად

ამ ოთხივე ძეგლზე, როგორც წესი, შესვლა უფასოა, თუმცა ეს შეიძლება შეიცვალოს — ადგილზე ან მეგზურთან გადამოწმება საუკეთესო გზაა. ბირთვისი ოთხივეს შორის ყველაზე ადვილად დასაგეგმია და შედის „ბირთვისის ციხის ლაშქრობა და დაშბაშის კანიონი“ ერთდღიან ტურში.

გორი და შატილი: ციხე-დარბაზი და ცოცხალი სოფელი-ციხე

გორის ციხე, ქალაქზე აღმართულ გორაკზე, თარიღდება საკამათო პერიოდით — VI და XII საუკუნეებს შორის — და არაერთხელ იქნა აღდგენილი, რადგან მტკვრის ხეობის კონტროლი ქართველ მეფეებს, ოსმალებსა და სპარსელებს შორის იცვლებოდა. ის ხელმეორედ დაზიანდა 1920 წლის მიწისძვრისას და საბჭოთა ხანის ქალაქგეგმარებისას, რის შედეგადაც დღეს დარჩენილია კომპაქტური კედლები ფართო ხედით — მოკლე, მაგრამ ღირსეული გაჩერება, რომელსაც ჩვეულებრივ ახლომდებარე უფლისციხის გამოქვაბულთა ქალაქთან ერთად სტუმრობენ, „გორი და უფლისციხე — გამოქვაბულთა ქალაქის ერთდღიანი ტურის“ ფარგლებში.

შატილი კი, ხევსურეთის სიღრმეში, ჩეჩნეთის საზღვართან ახლოს, სრულიად სხვაგვარია: ეს არა ერთი ციხე, არამედ ერთმანეთზე დასადგმული თავდაცვითი კოშკებისგან შემდგარი გამაგრებული სოფელია, რომელიც XX საუკუნემდე ცხოვრობდა და დღემდე ნაწილობრივ დასახლებულია — ააშენეს ხევსურეთის გვარებმა შუასაუკუნეებიდან მოყოლებული, სახელმწიფო ზედამხედველობის გარეშე, რის გამოც მისი არქიტექტურა უფრო მთის სოფელს, ვიდრე სამეფო ციხეს წააგავს. მისასვლელი დღესაც რთულია — თბილისიდან მთლიანი დღის 4×4 მოგზაურობა, გაუნათქვან გზებზე — და შედის „შატილი და მუცო — ხევსურეთი ერთ გრძელ დღეში (4×4)“ ტურში, ასევე ხევსურეთისა და თუშეთის გრძელვადიან მარშრუტებში.

პრაქტიკული შეჯამება

• საუკეთესო მზის ჩასვლისთვის: ნარიყალა, თბილისის ძველი ქალაქიდან ფეხით ან საბაგიროთი
• ყველაზე სრულყოფილი და მზა ვიზიტორისთვის: რაბათი ახალციხეში — მუზეუმი, მეჩეთი და სინაგოგა ერთ კომპლექსში
• თბილისთან ყველაზე ახლოს ნახევარდღისთვის: ანანური, საქართველოს სამხედრო გზაზე
• სხვა ძეგლთან შესაერთებლად საუკეთესო: ხერთვისი და თმოგვი ვარძიასთან; გონიო ან პეტრა ბათუმის სანაპირო დღესთან
• მხოლოდ ლაშქრობის მოყვარულთათვის: ბირთვისი, თმოგვი და კლდეკარი — ტრანსპორტი ციხემდე არ მისდის
• ყველაზე შორეული და რთული: შატილი, თბილისიდან მთელი დღის 4×4 გზა ხევსურეთში

ფასები და სამუშაო საათები სეზონის მიხედვით იცვლება, ამიტომ გამგზავრებამდე მათი გადამოწმება georgia.travel-ზე ან შესაბამისი მუნიციპალური გვერდზე ყოველთვის ღირს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgia's best fortresses and castles: Rabati, Ananuri, Khertvisi, Gonio, Narikala and the hidden ones