საროსა და ხიზაბავრის სოფლები ჯავახეთის პლატოზე

მიმოხილვა

საროსა და ხიზაბავრი ორი პატარა სოფელია ჯავახეთის ვულკანურ პლატოზე, სამცხე-ჯავახეთში, საქართველოს სამხრეთით, სომხეთის საზღვართან ახლოს. ისინი მდებარეობენ მაღალმთიან, ღია ბაზალტურ საძოვრებზე, რომლებსაც ჩამქრალი ვულკანური კონუსები ავსებს, და ჯავახეთის ტბებთან, ასევე ნინოწმინდისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტებთან ახლოსაა განლაგებული. სოფლები თავისთავად დიდ ღირსშესანიშნაობებად არ ითვლება — მათი მნიშვნელობა მდგომარეობს იმაში, რომ ისინი შესანიშნავი ”კარიბჭეა” საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად მონახულებული რეგიონისკენ, სადაც მაღალმთიანი მეურნეობა, სომხური სამოციქულო ეკლესიის ცხოვრება და ვულკანური გეოლოგია ერთმანეთს ერწყმის.

მათთვის, ვინც სამცხე-ჯავახეთში უფრო ნელი და სრულყოფილი მარშრუტის აწყობას გეგმავს, საროსა და ხიზაბავრი კარგად გამოხატავს ჯავახეთის პლატოს სოფლურ, უმეტესად სომხური მოსახლეობით დასახლებულ ხასიათს — განსხვავებით უფრო ცნობილი, მონასტრული ვარძიისა და ახალციხის ქალაქებისგან, რომლებიც დასავლეთით მდებარეობს. GTour სათანადო მოთხოვნის შემთხვევაში ინდივიდუალურ ტურებში სოფლებს ურთავს, ჩვეულებრივ ჯავახეთის ტბებთან, ნინოწმინდასთან და რეგიონის დაცულ ტერიტორიებთან ერთად, და უზრუნველყოფს მთელ ლოგისტიკას, რათა ვიზიტი იმ მოგზაურებისთვისაც ხელმისაწვდომი იყოს, ვისაც საკუთარი ტრანსპორტი არ აქვს.

ისტორია

ჯავახეთის პლატო, მათ შორის საროსა და ხიზაბავრის მიმდებარე ტერიტორია, ანტიკური ხანიდან დასახლებულია, რადგან ის სამხრეთ კავკასიასა და აღმოსავლეთ ანატოლიას შორის მდებარე გზებზე მდებარეობდა; არქეოლოგიური მონაცემები ფართო რეგიონში ბრინჯაოს ხანისა და უფრო გვიანდელი დასახლებების არსებობაზე მიუთითებს. პლატოს შუა საუკუნეებისა და ადრინდელი ახალი ხანის მოსახლეობა მუდმივად იცვლებოდა ოსმალეთ-სპარსეთისა და ოსმალეთ-რუსეთის განმეორებითი ომების გამო, რომლებიც ამ დერეფანზე გადიოდა.

საროსა და ხიზაბავრის მსგავსი სოფლების თანამედროვე დემოგრაფიული სახე, ძირითადად, მე-19 საუკუნის დასაწყისს უკავშირდება. 1828–1829 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომისა და 1829 წლის ადრიანოპოლის ზავის შემდეგ, ოსმალეთის იმპერიის ერზურუმისა და ყარსის მხარეებიდან დიდი რაოდენობით სომხები გადასახლდნენ დღევანდელი სამცხე-ჯავახეთის ახალქალაქისა და ახალციხის ტერიტორიებზე, სადაც ჩამოყალიბდა ან ხელახლა დასახლდა მრავალი სოფელი ჯავახეთის პლატოზე. ეს გადასახლება დოკუმენტირებულია სამცხე-ჯავახეთის ზოგად ისტორიულ წყაროებში და ხსნის, თუ რატომ ინარჩუნებენ დღესაც სომხური სამოციქულო ეკლესიები და სომხური ენა მნიშვნელოვან ადგილს საროში, ხიზაბავრსა და მეზობელ სოფლებში.

- Advertisement -

საბჭოთა პერიოდში ტერიტორია იყო ორგანიზებული ცივი, მაღალმთიანი კლიმატისთვის შესაფერის კოლექტიურ სოფლის მეურნეობაზე — ძირითადად კარტოფილის მოყვანასა და მეცხოველეობაზე. საქართველოს დამოუკიდებლობის შემდეგ ჯავახეთის პლატოს ჭარბტენიანმა ტერიტორიებმა და ტბებმა ოფიციალური დაცვის სტატუსი მოიპოვეს — დაცული ტერიტორიების სააგენტო მართავს ამ რეგიონში მდებარე ნაკრძალების ქსელს, რასაც დეტალურად აღწერს სააგენტოს ვებგვერდი apa.gov.ge. საროსა და ხიზაბავრი დღესაც ძირითადად სასოფლო-სამეურნეო სოფლებია, თუმცა, როგორც მთელ პლატოზეა დამახასიათებელი, გრძელდება მოსახლეობის გადინება თბილისისა და საზღვარგარეთისკენ.

რა ნახოთ

ჯავახეთის ვულკანური პლატოს ლანდშაფტი

საროსა და ხიზაბავრის გარშემო გადაჭიმული ღია, უხეო ტერიტორია ზღვის დონიდან 1,700 მეტრზე მაღლა მდებარეობს და ჩამოყალიბებულია ჩამქრალი ვულკანური კონუსების, ბაზალტური სკალებისა და სეზონური ნაკადულების მეშვეობით. პლატოს მასშტაბი და სიცარიელე, რომელიც საქართველოს ტყიან ხეობებზე მეტად სომხეთის მაღალმთიან რელიეფს ჰგავს, თავისთავად მთავარი მიმზიდველობაა იმ მოგზაურთათვის, ვისაც ლანდშაფტი და სოფლური ცხოვრება, და არა ძეგლები, აინტერესებს.

სოფლის ეკლესიები

ორივე სოფელს აქვს სომხური სამოციქულო ეკლესია, რომელიც საზოგადოებრივი ცხოვრების ცენტრს წარმოადგენს — ეს შეესაბამება ნინოწმინდისა და ახალქალაქის მუნიციპალიტეტებში დამკვიდრებულ, სომხების სიჭარბით დასახლების ნიმუშს. ეკლესიების ეზოების დათვალიერება ჩვეულებრივ თავისუფლად შეიძლება; ღვთისმსახურების დროს ვიზიტი საუკეთესო საშუალებაა, შიდა სივრცის სანახავად, თუმცა ეს წყნარად და ნებართვით უნდა მოხდეს.

ტბა ფარავანი და ჯავახეთის ტბები

საროდან და ხიზაბავრიდან მოკლე გასვლით მისაღწევია ტბა ფარავანი — საქართველოში ფართობით ყველაზე დიდი ტბა — და პლატოს უფრო პატარა ჭარბტენიანი ტბები, როგორიცაა ხანჩალი და მადათაფა, რომლებსაც დიდი მნიშვნელობა აქვს მიგრირებადი ფრინველებისთვის. ამ ჭარბტენიანი ტერიტორიებიდან რამდენიმე დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მიერ მართული ჯავახეთის დაცული ლანდშაფტის ნაწილია.

სოფლური სასოფლო-სამეურნეო ცხოვრება

სოფლები თავად იძლევა პირდაპირ შთაბეჭდილებას ჯავახეთის სოფლის მეურნეობაზე — ქვისა და ბაზალტის სახლები, თივის დასადგმელი სამუშაოები გვიან ზაფხულში და საქონლის ძოვება საერთო საძოვრებზე. ეს ყოველდღიური სოფლური ყოფა, და არა ცალკეული ძეგლები, არის ის, რასაც GTour-ის ამ რეგიონის მარშრუტები ეფუძნება.

- Advertisement -

როგორ მივაღწიოთ

თბილისიდან საროსა და ხიზაბავრამდე საავტომობილო გზით დაახლოებით 4 საათი და 10 წუთი სჭირდება, ჩვეულებრივ წალკის გავლით ან ბორჯომისა და ახალციხის გავლით, საიდანაც გზა სამხრეთისკენ, ნინოწმინდისკენ უხვევს. ქუთაისიდან მგზავრობა დაახლოებით 4 საათსა და 30 წუთს გრძელდება, ჩვეულებრივ ბორჯომისა და ახალციხის გავლით. ბათუმიდან დაახლოებით 6 საათი და 10 წუთია საჭირო, იმავე, ახალციხის გავლით მიმავალი მარშრუტით. ამ ნაწილში სამცხე-ჯავახეთის ტერიტორიაზე სარკინიგზო მიმოსვლა არ არსებობს — საქართველოს რკინიგზის ქსელი, რომელიც აღწერილია railway.ge-ზე, ჯავახეთის პლატომდე არ ვრცელდება. მარშრუტკები თბილისიდან ნინოწმინდასა და ახალქალაქამდე დადის, საიდანაც სოფლებამდე მისასვლელად ადგილობრივი ან დაქირავებული ტრანსპორტია საჭირო — ამიტომ ინდივიდუალური ტრანსფერი ყველაზე პრაქტიკული გადაწყვეტილებაა უმეტესი მოგზაურისთვის. გამგზავრებამდე, განსაკუთრებით ზაფხულის სეზონის გარეთ, რეკომენდებულია საგზაო დეპარტამენტის გვერდზე გზების მდგომარეობის გადამოწმება. GTour თბილისიდან, ქუთაისიდან ან ბათუმიდან აწყობს ინდივიდუალურ ტრანსფერებს და ინგლისურენოვან გიდთან ერთად ერთდღიან ტურებს.

როდის წავიდეთ

ჯავახეთის პლატოს მოკლე, გრილი ზაფხული და ხანგრძლივი, მკაცრი ზამთარი ახასიათებს — თოვლი ოქტომბრიდან აპრილამდე შესაძლებელია, ზოგჯერ გზებზეც აისახება. საროსა და ხიზაბავრის სანახავად ყველაზე კომფორტული პერიოდია ივნისიდან სექტემბრამდე, როდესაც საძოვრები მწვანეა, ტბები ჩიტების დაკვირვებისთვის ხელმისაწვდომია, დღისით ტემპერატურა ზომიერია, თუმცა საღამოობით სიგრილე შუაზაფხულშიც კი რჩება. გაზაფხული და შემოდგომა ლანდშაფტური ფოტოგრაფიისთვის მიმზიდველია, თუმცა მოგზაურებმა წინასწარ უნდა გადაამოწმონ გზის მდგომარეობა.

სად დავრჩეთ და ვივახშმოთ

საროსა და ხიზაბავრს თავად თითქმის არ გააჩნია ტურისტული ინფრასტრუქტურა; უმეტესი მოგზაური ბაზირდება ახალქალაქში, ნინოწმინდაში ან უფრო შორს, ახალციხეში, და სოფლებს ერთდღიანი ტურის ფარგლებში სტუმრობს. GTour-ის გადამოწმებულ რეესტრში შეტანილია სასტუმროები, საოჯახო სასტუმროები და რესტორნები სამცხე-ჯავახეთის მასშტაბით — იხილეთ რეკომენდებული ადგილები სამცხე-ჯავახეთის საუკეთესო ადგილების გზამკვლევში, ან მიმართეთ GTour-ის გიდს, პლატოსთან ყველაზე ახლოს მდებარე, გადამოწმებული ვარიანტებისთვის.

პრაქტიკული რჩევები

• სიმაღლისა და ღია რელიეფის გამო ამინდი სწრაფად იცვლება — სეზონის მიუხედავად, თან იქონიეთ თბილი ტანსაცმელი და ქარისგან დამცავი აღჭურვილობა.
• საწვავგასამართი სადგურები პლატოზე იშვიათია, ამიტომ ავტომობილის ავსება ახალციხეში ან ნინოწმინდაში დაამთავრეთ სოფლებისკენ გამგზავრებამდე.
• ადგილობრივად ძირითადად სომხური და ქართული ენებზე ლაპარაკობენ, ინგლისური ტურისტულ ცენტრებს გარეთ იშვიათია — ამიტომ გიდი ან წინასწარ დაგეგმილი ტრანსფერი დამოუკიდებელი მოგზაურისთვის სასარგებლოა.
• მობილური კავშირი ზოგადად საკმარისია, თუმცა სოფლებს შორის დაბლობ მონაკვეთებში შესუსტებულია.

ხშირად დასმული კითხვები

რა ენაზე ლაპარაკობენ საროსა და ხიზაბავრში?
სოფლები ძირითადად ეთნიკურად სომხური მოსახლეობითაა დასახლებული და სომხური ენაა მთავარი სალაპარაკო ენა, სახელმწიფო ენასთან, ქართულთან ერთად. ინგლისურად იშვიათად ლაპარაკობენ, რის გამოც უმეტესობა გიდთან ან მძღოლთან ერთად მოგზაურობს.

არის თუ არა პირდაპირი საზოგადოებრივი ტრანსპორტი სოფლებამდე?
არც საროსა და არც ხიზაბავრამდე პირდაპირი მარშრუტკა არ დადის. მოგზაურებს შეუძლიათ თბილისიდან მარშრუტკით ნინოწმინდამდე ან ახალქალაქამდე ჩასვლა და შემდეგ ადგილობრივი ტრანსპორტის მოძებნა, თუმცა ერთდღიანი ვიზიტისთვის ინდივიდუალური ტრანსფერი უფრო საიმედოა.

საროსა და ხიზაბავრი დაცული ტერიტორიის ნაწილია?
თავად სოფლები სასოფლო-სამეურნეო დასახლებებია, თუმცა მახლობელი ტბები და ჭარბტენიანი ტერიტორიები ჯავახეთის პლატოზე დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მართვის ქვეშ მყოფი ტერიტორიების ნაწილია, რომელიც ამ რეგიონში მიგრირებადი ფრინველების ჰაბიტატზე ზრუნავს.

შესაძლებელია თუ არა სოფლების ერთ მოგზაურობაში გაერთიანება ვარძიასთან ან ახალციხესთან?
დიახ, თუმცა მანძილების გათვალისწინებით, დღე საკმაოდ ხანგრძლივი გამოდის. ბევრი მარშრუტი აერთიანებს ახალციხის რაბათის ციხესა და ვარძიას ნინოწმინდისა და ჯავახეთის ტბებისკენ გადახრით, სადაც საროსა და ხიზაბავრი ამ გზაზე ერთ-ერთი გაჩერებაა.

არის თუ არა საცხოვრებელი თავად სოფლებში?
საროსა და ხიზაბავრში ფორმალური საცხოვრებელი თითქმის არ არსებობს. უმეტესი მოგზაური ახალქალაქში, ნინოწმინდაში ან ახალციხეში ჩერდება და სოფლებს ერთდღიანი ექსკურსიით სტუმრობს.

რომელია საუკეთესო სეზონი ახლომდებარე ჯავახეთის ტბების სანახავად?
გვიანი გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე, დაახლოებით მაისიდან სექტემბრამდე, გზების ხელმისაწვდომობის, ზომიერი ამინდისა და ფრინველების აქტივობის საუკეთესო კომბინაციას იძლევა ისეთ ტბებზე, როგორიცაა ფარავანი და ხანჩალი.

ღიაა თუ არა სოფლის ეკლესიები მოსანახულებლად?
ორივე სოფლის სომხური სამოციქულო ეკლესიების გარეთა ნაწილის დათვალიერება ზოგადად შეზღუდვების გარეშეა შესაძლებელი. ვისაც შიდა სივრცის ნახვა სურს, ღვთისმსახურების დროს ვიზიტი ან ადგილობრივებთან ნებართვის გამოკითხვა სჯობს, პატივისცემით, რადგან ეს მოქმედი საკულტო ნაგებობებია.

რა უნდა ჩავიდოთ ჩანთაში ვიზიტისთვის?
თბილი ტანსაცმელი, ქარისგან დამცავი გარეთა ტანსაცმელი და მოხერხებული ფეხსაცმელი რეკომენდებულია ზაფხულშიც კი, რადგან პლატო ზღვის დონიდან 1,700 მეტრზე მაღლაა და საღამოები გრილია. მზისგან დამცავი საშუალებებიც სასურველია, ღია და დაუჩრდილავი რელიეფის გათვალისწინებით.

რატომ აქვთ საროსა და ხიზაბავრს სომხური ხასიათი?
1829 წლის ადრიანოპოლის ზავის შემდეგ, ოსმალეთის იმპერიის ერზურუმისა და ყარსის მხარეების სომხური თემები გადასახლდნენ ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტებში, სადაც ჩამოაყალიბეს ან ხელახლა დაასახლეს სოფლები, მათ შორის ჯავახეთის პლატოს ამ ნაწილშიც, რომელიც დღესაც ძირითადად სომხურია.

შესაძლებელია თუ არა დამოუკიდებლად, გიდის გარეშე ვიზიტი?
შესაძლებელია დაქირავებული მანქანით, თუმცა შეზღუდული საგზაო მონიშვნები, არცთუ ხშირი საწვავგასამართი სადგურები და მინიმალური ინგლისურის ცოდნა გიდთან ან წინასწარ დაგეგმილ ინდივიდუალურ ტრანსფერს გაცილებით უფრო პრაქტიკულს ხდის, განსაკუთრებით მათთვის, ვინც სოფლებს სამცხე-ჯავახეთის სხვა ღირსშესანიშნაობებთან აერთიანებს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Saro and Khizabavra