საბჭოთა მოდერნიზმი საქართველოში: შენობები, რომლებისთვისაც ღირს გზიდან გადახვევა

საქართველოს საბჭოთა არქიტექტურა ცალკე მოგზაურობის ღირსია, რადგან ნაკლებად სად შეხვდებით ისე მჭიდროდ შეკრულ გვიანსაბჭოთა ინჟინრულ გამბედაობას, ეროვნულ რენესანსსა და პროვინციულ სამრეწველო დაგეგმარებას ასე მცირე ტერიტორიაზე და ასე მოკლე პერიოდში. სიაში ხვდება თბილისის ავტოგზების სამინისტროს კონსოლური შენობა, გუმბათოვანი რიტუალების სასახლე, ხრამებზე ჯერ კიდევ მომუშავე ჭიათურის საბაგიროები, წყალტუბოს დანგრეული საკურორტო დარბაზები, ბადურ ქსელზე აგებული რუსთავი და აჭარისა თუ დასავლეთ საქართველოს დაბლობების საავტობუსო პავილიონები, რომელთა მოზაიკამ საბჭოთა ქართულ მოდერნიზმს ნახევრად ფოლკლორული, ნახევრად ფუტურისტული იერი შესძინა.

ოფიციალურად ამ ობიექტებს დაცული მემკვიდრეობის ის სტატუსი არ გააჩნიათ, რაც საქართველოს შუასაუკუნეების ეკლესიებს. დაცვის ხარისხი შენობიდან შენობამდე განსხვავდება, ზოგი მათგანი საშიშია ან დანგრევის საკითხის ცენტრშია, ზოგიერთ სანატორიუმში კი დღესაც ცხოვრობენ 1992-93 წლების აფხაზეთის ომით გადაადგილებული ოჯახები. ეს გზამკვლევი გეუბნებათ, რომელი ობიექტია ღირებული, რა მდგომარეობაშია ისინი 2026 წლის ნოემბერში და როგორ მოინახულოთ ისე, რომ ვინმეს დაზიანებული სახლი ფოტოფონად არ აქციოთ.

რას ნიშნავს “საბჭოთა მოდერნიზმი” საქართველოში

1960-იანი წლებიდან ქართველ არქიტექტორებს საბჭოთა სისტემისთვის უჩვეულო თავისუფლება მიეცათ — ბრუტალისტურ ბეტონს შუასაუკუნეების ქართული ეკლესიური არქიტექტურის, ლითონმოჭედილობისა და ხალხური ორნამენტის მოტივებს უთავსებდნენ. შედეგად მივიღეთ შენობები, რომლებიც დღესაც კონსტრუქციულად თამამად გამოიყურება: უხილავი საყრდენის კონსოლები, გადაჯაჭვული ბეტონის გვირაბები, ფასადები ჩვეულებრივი ბათქაშის ნაცვლად კერამიკული ან სმალტური მოზაიკით. ყველაზე ცნობილი სახელებია გიორგი ჩახავა და ზურაბ ჯალაღანია, ავტოგზების სამინისტროს ავტორები, და ვიქტორ ჯორბენაძე, რომელიც რიტუალების სასახლესთან ასოცირდება. ვინაიდან ეს შენობები საქართველოს ძირითადი იუნესკოს ძეგლების შემდეგ გაჩნდა, მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში მათ ვერ იპოვით — სტატუსი და მფლობელობა ეროვნული და მუნიციპალური ორგანოების ხელშია, ამიტომ ვიზიტამდე ღირს დაცვის აქტუალური სტატუსის გადამოწმება, რადგან ზოგმა შენობამ ბოლო ათწლეულში მფლობელი შეიცვალა ან დანგრევის საფრთხეს გადაურჩა.

თბილისის ბრუტალიზმი: ავტოგზების სამინისტროდან ქორწინების სასახლემდე

ავტოგზების სამინისტროს ყოფილი შენობა, დღეს “საქართველოს ბანკის” შტაბ-ბინა ძველი თბილისის რაიონში, ქართული საბჭოთა არქიტექტურის ყველაზე ხშირად დაფოტოებული ნიმუშია — ჯვრისებრი ბეტონის მოდულების წყება, საყრდენ ბოძებზე აწეული მტკვრის ხეობის ზემოთ, დასრულებული 1975 წელს. შენობა ჯერ კიდევ ოფისად ფუნქციონირებს, ამიტომ ყველაზე პრაქტიკულია მისი გარედან დათვალიერება — სანაპირო ქვეითი ბილიკიდან ან საბურთალოს მხრიდან. რიტუალების სასახლე, ხალხში ცნობილი როგორც ქორწინების სასახლე, პალიაშვილის დაღმართზე — ჯორბენაძის 1985 წლის პროექტია, გახვრეტილი კოშკებითა და გუმბათოვანი დარბაზით, აგებული საერო საბჭოთა საქორწინო ცერემონიებისთვის; დღეს შენობა კერძო საკუთრებაშია და გამოფენა-ღონისძიებების სივრცედ მუშაობს, ხოლო სამუშაო საათები ბრონირებაზეა დამოკიდებული. ყოფილი თბილისის ავტოსადგური, საბურთალოსა და ვაკის რამდენიმე საცხოვრებელი სახლი კერამიკული რელიეფური პანელებით და ყოფილი კინოთეატრების მოზაიკური ინტერიერები ძველი ქალაქიდან ფეხითაც არის მისაღწევი. კონტექსტისა და შენობების შიგნით წინასწარ ორგანიზებული შესვლისთვის არსებობს 3.5-საათიანი ტური “საბჭოთა თბილისი — მოდერნისტული არქიტექტურა და მოზაიკები”, სწორედ ამ მარშრუტის მიხედვით აგებული.

- Advertisement -

წყალტუბო: სანატორიუმების კვარტალი

წყალტუბო, ქუთაისიდან ორმოცი წუთის მანძილზე, რადონის წყაროებზე აშენებული საბჭოთა სამაგალითო კურორტი იყო: 1950-იანი წლებიდან აგებული დაახლოებით ოცი გრანდიოზული სანატორიუმი, რომელთაგან თითოეული ცალკე სამინისტროს ან საბჭოთა რესპუბლიკას ეკუთვნოდა. ზოგი სახურავგახდილი და სრულად გაძარცვულია, ზოგი ბუტიკ-სასტუმროდ გარდაქმნის პროცესშია, ხოლო ზოგიერთ შენობაში დღემდე რჩება საცხოვრებელი ფრთები, სადაც 1990-იანებში აფხაზეთიდან იძულებით გადაადგილებული ადამიანები ცხოვრობდნენ — მათი საბოლოო მუდმივ საცხოვრებელში გადასახლება მხოლოდ ბოლო რამდენიმე წელია დასრულდა სახელმწიფო და დონორული პროგრამის ფარგლებში. ეს ნიშნავს, რომ წყალტუბოს ნაწილი კერძო სახლია და არა ნანგრევი, რაც გარედან არ ჩანს ხოლმე; ყოველთვის ითხოვეთ ნებართვა, სანამ შენობის ფრთაში შეხვალთ ან მცხოვრებლებს გადაუღებთ ფოტოს, და მზად იყავით, რომ ზოგი შენობა კონსტრუქციული უსაფრთხოების გამოა შემოღობილი. თავად საკურორტო ფუნქცია გრძელდება: რადონ-ნახშირორჟანგიანი აბაზანები აღდგენილ ბალნეოლოგიურ კორპუსებში დაჯავშნის შესაძლებლობაა, ხოლო რამდენიმე ისტორიული სანატორიუმი უკვე სასტუმროდ მუშაობს. ტური “გელათი, მოწამეთა და წყალტუბო — მეფეები, წმინდანები და საბჭოთა კურორტები ქუთაისიდან” შუასაუკუნეების ძეგლებს ორგანიზებულ, ნებადართულ ვიზიტს უთავსებს სანატორიუმების კვარტალში.

ჭიათურა: საბაგიროების ქალაქი

ჭიათურა, რომელიც მანგანუმის მოპოვების გარშემო გაიზარდა ზესტაფონის ჩრდილოეთით მდებარე ციცაბო ხეობაში, საბჭოთა საბაგიროებით არის დახუნძლული, რომლებიც დღემდე ზედა უბნებამდე ადიან მოსახლეობას კლდოვან ფერდობებზე, ვინაიდან ალტერნატივა ხანგრძლივი ასვლაა კიბეებზე. რამდენიმე ხაზი ბოლო ათწლეულში ავსტრიული საინჟინრო მხარდაჭერით განახლდა და ყოველდღიურად იაფი ტარიფით გამოიყენება ადგილობრივების მიერ — ეს ერთადერთი ობიექტია ჩვენს სიაში, სადაც მოქმედი ინფრასტრუქტურით სარგებლობთ და არა ნანგრევებს ათვალიერებთ. თავად ქალაქი, მანგანუმის მტვრის პატინითა და საბჭოთა ადმინისტრაციული შენობებით, საბაგიროების გარდა ცალკე საათიანი სეირნობის ღირსია. ბუნებრივად ერწყმის ახლომდებარე კაცხის სვეტს ტურში “კაცხის სვეტი და ჭიათურა — ბერის კლდე და საბაგიროების ქალაქი ქუთაისიდან”.

რუსთავი და საგზაო მოზაიკის მარშრუტი

რუსთავი, თბილისიდან ოცდახუთი კილომეტრის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1940-იანი წლებიდან იგეგმებოდა როგორც მეტალურგიისა და ქიმიური მრეწველობის სამაგალითო ქალაქი, ფართო ღერძულ-ბადურად დაგეგმილი ცენტრით — ერომ ყველაზე ნათლად შემორჩენილი მაგალითია საბჭოთა ქალაქგეგმარების, განსხვავებით ქვეყნის დანარჩენი ორგანულად ჩამოყალიბებული ძველი ქალაქებისგან. მეტალურგიული ქარხნის საკვამურები დღესაც ჩანს ცენტრალური ბულვარიდან. რუსთავის ფარგლებს გარეთ ამ ეპოქის ნამდვილ “გაფანტულ მუზეუმს” საგზაო საავტობუსო პავილიონები წარმოადგენს: ასობით პატარა გაჩერების პავილიონი იმერეთში, გურიაში, აჭარასა და სამეგრელოში ტიპური პროექტის ნაცვლად უნიკალურ ბეტონ-მოზაიკურ ქანდაკებად იყო აგებული — ამ სტილის რეგიონული ვარიანტი, რომელიც ყოფილი საბჭოთა სივრცის მასშტაბით არის დადასტურებული. მათგან მხოლოდ რამდენიმეს აქვს მითითებული სახელი ან აღმნიშვნელი ნიშანი, ამიტომ საუკეთესო ნიმუშების მოძიება ბათუმი-ქობულეთის სანაპირო გზაზე ან ხულო-გოდერძის მთისპირა გზაზე მძღოლთან ერთად უფრო ადვილია, რომელმაც უკვე იცის, სად გაჩერდეს — ეს ერთ-ერთი მიზეზია, ასეთი ძიება ტურს “აჭარის მთიანეთი — ხულო, გოდერძის უღელტეხილი და მწვანე ტბა” ან ინდივიდუალურ ვიზიტს “მძღოლიანი ავტომობილი დღით” დაუკავშიროთ.

როგორ მოინახულოთ პატივისცემით

ამ სიაში მუდმივად სამი საკითხი იჩენს თავს: ფიზიკური უსაფრთხოება, მცხოვრებთა პირადი ცხოვრების ხელშეუხებლობა და ზოგიერთი შენობის გაურკვეველი იურიდიული სტატუსი. ორმოცდაათ-სამოცდაათი წლის ბეტონს უეცრად შეუძლია ჩამოცვენა, რამდენიმე სანატორიუმის სახურავი ზამთარში თოვლის სიმძიმისგან ჩამოინგრა, ჭიათურის საბაგიროები კი იმ ხალხის განრიგით მუშაობენ, რომელთაც ყოველდღიური გადაადგილებისთვის სჭირდებათ, და არა ფოტოგრაფების.

• შემოღობილი შენობა არ ჩათვალოთ მოსაწვევად — ეს კონსტრუქციული უსაფრთხოების ნიშანია.
• წყალტუბოში ჩათვალეთ, რომ ბაცზე გაშლილი თეთრეულით, მინებით ან საკეტით შენობა ვინმეს სახლია, და ადგილობრივ გიდს ან მცველს ჰკითხეთ ნებართვა, სანამ ვესტიბიულზე მეტს გაივლით.
• ჭიათურის საბაგიროზე ადგილობრივებს უპირატესობა მიანიჭეთ და ადამიანებს თანხმობის გარეშე ნუ გადაუღებთ.
• ქორწინების სასახლის, ყოფილი ავტოგზების სამინისტროსა და რამდენიმე სანატორიუმის შიდა ნახვა წინასწარ შეთანხმებაზეა დამოკიდებული, რასაც ლიცენზირებული გიდი ჩვეულებრივ წინასწარგაფრთხილების გარეშე მისვლაზე სწრაფად აწყობს.
• სანამ დაეყრდნობით, რომ შენობა დანგრევისგან დაცულია, გადაამოწმეთ მისი აქტუალური ძეგლის სტატუსი — სიები და დაცვის რეჟიმი იცვლება.

სპეციალიზებული გიდი ავსებს უფსკრულს უბრალოდ მოზაიკის ნახვასა და იმის გაგებას შორის, რომელ სამინისტროს ემსახურებოდა ის — ხოლო სწორედ ეს არის ამ არქიტექტურის მთავარი მომხიბვლელობა. 3.5-საათიანი ტური “საბჭოთა თბილისი” და ერთდღიანი მარშრუტი “გელათი, მოწამეთა და წყალტუბო” ქუთაისიდან სწორედ ამისთვისაა შექმნილი; “ლიცენზირებული კერძო გიდი დღით” მომსახურებას შეგიძლიათ ჭიათურის, რუსთავის ან აჭარის საავტობუსო პავილიონების გზის დამატებით გააფართოვოთ.

- Advertisement -

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ავტოგზების სამინისტროს ყოფილი შენობის შიგნით შესვლა?
არა — ის მოქმედი ოფისია, ამიტომ დათვალიერება მხოლოდ გარედან არის შესაძლებელი.

უსაფრთხოა თუ არა წყალტუბოს სანატორიუმების დამოუკიდებლად დათვალიერება?
ნაწილობრივ — ზოგი კორპუსი დასახლებულია ან ავარიულია, ამიტომ რეკომენდებულია ადგილობრივი გიდი და ყოველთვის ნებართვის თხოვნა.

რომელი ობიექტია ყველაზე მოსახერხებელი ავტომობილის გარეშე მნახველისთვის?
თბილისის ბრუტალისტური შენობები და რუსთავის ცენტრი, ვინაიდან ორივე საზოგადოებრივი ტრანსპორტით ან ფეხით არის მისაღწევი.

რატომ არის ეს შენობები დაუცველი ძეგლის სტატუსის გარეშე?
ისინი საქართველოს ძირითადი იუნესკოს ძეგლების შემდეგ აშენდა, ამიტომ მათი დაცვის რეჟიმი ეროვნული და მუნიციპალური ორგანოების კომპეტენციაშია და ხშირად იცვლება.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Советский модернизм в Грузии: здания, ради которых стоит сделать крюк — от Министерства автомобильных дорог до Цхалтубо