მუცო — ხევსურული კოშკების მიტოვებული სოფელი კავკასიონზე

მიმოხილვა

მუცო — ეს არის ქვის საცხოვრებელ-თავდაცვითი კოშკებისა და ჩრდილების კომპლექსი, რომელიც კლდოვან ქედზეა აღმართული არღუნის მდინარის ზემოთ, ისტორიულ მხარეში, პირიქითა ხევსურეთში, მცხეთა-მთიანეთის რეგიონში. სოფელი საქართველოს ჩრდილო საზღვართან ახლოსაა, შატილიდან — სოფლიდან, რომელიც გაცილებით უფრო ცნობილია — დაახლოებით 8 კილომეტრში სამხრეთით, ხოლო თბილისიდან გზით დაახლოებით 4 საათი და 5 წუთია საჭირო. ქვეყანაში ცოტა ადგილია, სადაც შუა საუკუნეების მთიანი ცხოვრების იზოლაციისა და თავდაცვის ლოგიკა ისე თვალსაჩინოდ იკითხება, როგორც მუცოში — სახლები, საგუშაგო კოშკები და სამარხები უშუალოდ კლდის ფერდობშია ჩაშენებული, ისე რომ თავად რელიეფი კედლის ფუნქციას ასრულებს.

ადგილის მნიშვნელობა იმაშია, რომ ის ხევსურული ხალხური ციხე-სახლის არქიტექტურის ერთ-ერთი ყველაზე სრულად შემორჩენილი ნიმუშია — ტრადიცია, რომელიც ტუშეთსა და სვანეთშიც გვხვდება, მაგრამ მუცოს საკუთარი, გამორჩეული ფორმები აქვს, მათ შორის საფეხურებრივი კოშკ-სახლები და ღია ტიპის ჩრდილები, რომლებშიც ოდესღაც მომაკვდავ ავადმყოფებს აიზოლირებდნენ. დიდი ხნის მიტოვებული და ნაწილობრივ დანგრეული სოფელი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ორგანოების მიერ რესტავრაციის ობიექტი გახდა, დღეს კი მას ძირითადად მოსიარულე ტურისტები, ჯიპ-ტურის მონაწილეები და კულტურული ტურების სპეციალიზებული ჯგუფები სტუმრობენ — არა მასობრივი ტურისტი, რაც ადგილს სიმშვიდესა და თანამედროვე ჩარევისგან თავისუფალ სახეს უნარჩუნებს.

ისტორია

მუცოს თავდაცვითი კოშკები ზოგადად გვიანი შუა საუკუნეებით თარიღდება — ქართველი მკვლევრების უმეტესობა შემორჩენილ ქვის წყობას XIII-XVII საუკუნეებით ათარიღებს. კომპლექსი ეტაპობრივად შენდებოდა, ყოველი თაობა კი კავკასიონის ქედიდან მომავალი თავდასხმებისგან თავდაცვას აძლიერებდა.

დასახლება ერთდროულად საცხოვრებელ და თავდაცვით ფუნქციას ასრულებდა: ოჯახები ცხოვრობდნენ ზედ-ზედ აწყობილ ქვის სახლებში, რომლებსაც ვიწრო გასასვლელები აკავშირებდა, ხოლო ცალკე მდგომი საბრძოლო კოშკებიდან ადევნებდნენ თვალს არღუნის ხეობასა და არდოთისა და ხახაბოს მხრიდან მოახლოებულ საფრთხეს. სოფლის კიდევ ერთი, უფრო პირქუში ნიშანდობლივი ნაწილია ჩრდილები, სადაც — როგორც ადგილობრივი ეთნოგრაფიული გადმოცემა ჰყვება — ეპიდემიურ დაავადებით დაავადებული სოფლის მცხოვრებლები თავად იზოლირდებოდნენ სიკვდილამდე, რათა თემისთვის საფრთხე არ შეექმნათ. ანალოგიური პრაქტიკა დოკუმენტურადაა დადასტურებული ახლომდებარე ანატორის ჩრდილებშიც, შატილსა და მუცოს შორის.

- Advertisement -

მოსახლეობის დაცლა XX საუკუნეში დაჩქარდა. საბჭოთა ხანაში, საუკუნის შუა პერიოდში, გადასახლების პოლიტიკამ ხევსური ოჯახების დიდი ნაწილი კახეთის ბარში გადაასახლა, რის შედეგადაც 1950-იან წლებში მუცო თითქმის მთლიანად დაცარიელდა და მისი ნაგებობები ათწლეულების განმავლობაში ამინდის ზემოქმედებას, ქვათაცვენასა და მოუვლელობას დაემორჩილა. 2010-იანი წლების დასაწყისიდან საქართველოს კულტურის სამინისტროსა და მემკვიდრეობის დაცვის ორგანოების ეგიდით ჩატარდა რესტავრაცია-კონსერვაციის სამუშაოები, რომლის ფარგლებშიც კოშკების ნანგრევი ნაწილები ტრადიციული, უხსნარო ქვის წყობის მეთოდით აღდგა, თუმცა ახალი წყობის მასშტაბი დღემდე მემკვიდრეობის სპეციალისტთა შორის განხილვის საგანია.

რა ნახოთ

კოშკების კომპლექსი

მუცოს ბირთვს წარმოადგენს კოშკ-სახლების მკვრივი გროვა, რომელიც უშუალოდ კლდის პირზეა აღმართული, არღუნის მდინარის ზემოთ, და ვიწრო საფეხურებრივი ბილიკებით არის ერთმანეთთან დაკავშირებული. კოშკებში საცხოვრებელი სართულები თავდაცვისა და დაკვირვებისთვის განკუთვნილ ზედა იარუსებთანაა შეხამებული — ხევსურული ციხე-სოფლებისთვის დამახასიათებელი ხედვა. აღდგენილ ნაწილებში ასვლისას ხეობის გასწვრივ ფართო ხედი იშლება არდოთისკენ და საზღვრისპირა მხარის ქედებისკენ.

ჩრდილები

ქვედა ფერდობზე მიმოფანტულია პატარა ქვის სამარხი ოთახები, რომელთაგან ზოგში ძვლებიც კი ჩანს — ისტორიულად აქ ჭირით დაავადებულებს იზოლირებდნენ, ასევე ჩვეულებრივი დაკრძალვებისთვისაც იყენებდნენ, რადგან ასეთ რელიეფზე საფლავის გათხრა ძნელი იყო. ეს ჩრდილები, ანატორის უფრო კარგად შემონახულ ჯგუფთან ერთად, შატილსა და მუცოს შორის, ხევსურეთის მძიმე ისტორიული პირობების ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი მოწმობაა.

ძველი მუცოს სოფლის ნანგრევები

მთავარი კოშკების ქვემოთ შემორჩენილია ჩვეულებრივი საცხოვრებლების, პირუტყვის სადგომებისა და სამეურნეო შენობების ნაშთები, რაც აჩვენებს, როგორ იყო მთელი თემი ფერდობზევე, და არა ღია ტერიტორიაზე, ჩაშენებული. ქვედა ბილიკებზე სეირნობისას ნათლად ჩანს განსხვავება გამაგრებულ ზედა სოფელსა და უფრო საყოფაცხოვრებო ხასიათის ქვედა დასახლებას შორის.

შატილი და არღუნის ხეობა

სტუმრების უმეტესობა მუცოს ვიზიტს აერთიანებს შატილთან — უფრო დიდ და ნაწილობრივ დასახლებულ ციხე-სოფელთან, 8 კილომეტრის დაშორებით, რომელსაც იმავე, გაუხსნელი ფარდობის გზით, არღუნის ხეობაზე მიაღწევთ. გადასვლა ამ ორ ადგილს შორის დრამატული კლდის ფერდობებსა და რამდენიმე პატარა, დანგრეულ სოფელს გასდევს და ხევსურული დასახლების ყოველდღიურობის უფრო სრულ სურათს იძლევა, ვიდრე ცალკე ერთი ადგილის დათვალიერება.

- Advertisement -

როგორ მივხვდეთ

თბილისიდან მუცომდე მანქანით დაახლოებით 4 საათი და 5 წუთია საჭირო — გზა გადის მცხეთაზე, ჟინვალზე, ბარისახოზე და დათვისჯვრის უღელტეხილზე, შატილის მიმართულებით. ბოლო მონაკვეთი გაუხსნელი მთის გზაა და აუცილებლად გვირჩევთ მაღალფეხიან ან სრულად ამწეველიანი ავტომობილის გამოყენებას. რეგიონში მატარებლის მიმოსვლა არ არსებობს, ხოლო სამარშრუტო ტაქსების კავშირი შეზღუდული და იშვიათია — ჩვეულებრივ ისინი თბილისის დიდუბის ავტოსადგურიდან შატილისკენ მოძრაობენ, უშუალოდ მუცოსკენ კი არა, ასე რომ ბოლო რამდენიმე კილომეტრის დაფარვა საკუთარი მანქანით, ფეხით ან წინასწარ შეთანხმებული ტრანსფერით მოგიწევთ. ქუთაისიდან მგზავრობას დაახლოებით 6 საათი და 15 წუთი სჭირდება, ბათუმიდან კი — დაახლოებით 8 საათი და 30 წუთი, ორივე შემთხვევაში გზა თბილისსა და საქართველოს სამხედრო გზას გაივლის, შემდეგ კი ჩრდილოეთით, ხევსურეთისკენ უხვევს.

როდის ჯობია ჩასვლა

მუცომდე მიმავალი გზა, დათვისჯვრის უღელტეხილის ჩათვლით, ჩვეულებრივ მხოლოდ მაისის ბოლოდან ან ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით არის ღია — ძლიერი თოვლი შემოდგომის დიდ ნაწილს, ზამთარსა და გაზაფხულს ხურავს. ივლის-აგვისტოში ყველაზე სტაბილური ამინდია, თუმცა მთაში პირობები სწრაფად იცვლება და გაუხსნელი მონაკვეთები წვიმის შემდეგ რთულად გასავლელი ხდება. თბილისიდან ადრეული გასვლაა რეკომენდებული, რათა ადგილზე სრული დღე დარჩეთ და ბნელამდე უსაფრთხოდ დაბრუნდეთ.

სადაც დავისვენოთ და ვჭამოთ

უშუალოდ მუცოში საცხოვრებელი ადგილი პრაქტიკულად არ არსებობს, რადგან სოფელი დაუსახლებელია. მოგზაურთა უმეტესობა ბინადრობს შატილში ან ბარისახოს გზის გასწვრივ სოფლებში, სადაც მარტივი სტუმრების სახლები მარტივ ოთახებსა და ხევსურულ შინაურ საკვებს სთავაზობენ. ადგილების რაოდენობა შეზღუდულია, ამიტომ ღამისთევის დაგეგმვისას ადრეული ჯავშანი მნიშვნელოვანია.

პრაქტიკული ინფორმაცია

მუცო საქართველოს ადმინისტრაციულ საზღვართან ახლოსაა და სასაზღვრო დაცვის ზონაში მდებარეობს — მოგზაურებს ინგენეტოფიკაციის დოკუმენტი უნდა ჰქონდეთ თან, ასევე საჭირო შეიძლება გახდეს საგუშაგოებზე რეგისტრაცია. მობილური კავშირი ბარისახოს იქით არასტაბილურია, ავტოგასამართი სადგურები ჟინვალის იქით მწირია, თავად ადგილზე კი არანაირი ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურა, საპირფარეშო ან სალარო არ არსებობს. კოშკებში ასვლისას მოხერხებული ფეხსაცმელია საჭირო, რადგან ბილიკები არათანაბარია და მოაჯირი არსად დგას.

ხშირად დასმული კითხვები

უსაფრთხოა მუცოს მონახულება?
თავად ადგილი განსაკუთრებულ საფრთხეს არ წარმოადგენს, გარდა არათანაბარი რელიეფისა და მოძრავი ქვისა, თუმცა მისასვლელი გზა მთის ბილიკია და ცუდ ამინდში საშიში შეიძლება გახდეს. გამოცდილ მძღოლთან ან გიდთან ერთად მგზავრობაა რეკომენდებული, ვიდრე დამოუკიდებლად, შეუსაბამო მანქანით მგზავრობა.

როგორ ჩავიდეთ მუცოში მანქანის გარეშე?
საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ვარიანტები ძალიან შეზღუდულია — ხანდახან სამარშრუტო ტაქსები თბილისიდან შატილისკენ მიდის, ხოლო დარჩენილი მანძილი კერძო ავტომობილით, ტრანსფერით ან ფეხით უნდა დაფაროთ. დამოუკიდებელი მოგზაურების უმეტესობა ჯიპს მძღოლთან ერთად ქირაობს ან ორგანიზებულ ტურს ირჩევს.

მუცო ხევსურეთშია თუ ტუშეთში?
მუცო ხევსურეთშია, კონკრეტულად პირიქითა ხევსურეთის მხარეში, რომელიც ტუშეთისგან განსხვავებულია — ტუშეთში სულ სხვა, უფრო აღმოსავლეთით მდებარე გზით მიდიან. ორივე მხარეს საერთო არქიტექტურული ტრადიციები აქვთ, მაგრამ ცალკეული ხეობები და მისასვლელი გზებია.

რა განსხვავებაა მუცოსა და შატილს შორის?
შატილი უფრო დიდი ციხე-სოფელია, ნაწილობრივ აღდგენილი და ზოგიერთი თანამედროვე სტუმრების სახლით, მუცოდან დაახლოებით 8 კილომეტრში, იმავე ხეობის გასწვრივ. მუცო უფრო პატარა და მთლიანად დაუსახლებელია, და ზოგადად უფრო ატმოსფერულად ითვლება თავისი დანგრეული, კლდეზე ჩაშენებული ნაგებობებისა და ახლომდებარე ჩრდილების გამო.

შეიძლება მუცოში გათენება?
თავად მუცოში საცხოვრებელი ადგილი არ არსებობს. ღამისთევა შატილში ან მისასვლელი გზის სოფლებშია შესაძლებელი, სადაც სტუმრების სახლების ადგილები შეზღუდულია და წინასწარი ჯავშანი რეკომენდებულია.

რა არის მუცოსთან მდებარე ქვის ჩრდილები?
ეს პატარა ქვის ოთახებია, რომლებსაც ისტორიულად დაკრძალვისთვის და, ადგილობრივი გადმოცემით, ავადმყოფების იზოლაციისთვის იყენებდნენ. ყველაზე ცნობილი ჯგუფი ანატორშია, მუცოსა და შატილს შორის, თუმცა პატარა ჩრდილები მუცოშიც გვხვდება.

სრულად ამწეველიანი მანქანაა საჭირო?
გაუხსნელი ბოლო მონაკვეთისთვის მაღალფეხიანი ან ჯიპ ტიპის მანქანა მკაცრად რეკომენდებულია, განსაკუთრებით წვიმის შემდეგ ან სეზონის ბოლოს-დასაწყისში, როცა თოვლი და ტალახი გზას ართულებს. ჩვეულებრივი სედანი ამ გზისთვის არ გამოდგება.

მუცო მთელი წლის განმავლობაში ღიაა?
ადგილს ჭიშკარი ან ბილეთი არ აქვს, მაგრამ მისასვლელი გზა შემოდგომიდან გაზაფხულამდე ხშირად თოვლით იხურება, ასე რომ ვიზიტი ფაქტობრივად სეზონურია. ზაფხული და ადრეული შემოდგომა ყველაზე საიმედო პერიოდია.

არის შესასვლელი საფასური?
მუცოში ფორმალური შესასვლელი საფასური ან სალარო არ არსებობს, რადგან ეს ღია მემკვიდრეობის ძეგლია და არა მართული მუზეუმი. მიუხედავად ამისა, ნაგებობებთან სიფრთხილეა საჭირო, რადგან რესტავრაცია გრძელდება და ნანგრევები მყიფეა.

შეიძლება მუცოს ერთ დღეში სხვა ადგილებთან გაერთიანება?
მარშრუტების უმეტესობა მუცოს შატილსა და ანატორის ჩრდილებთან ერთად, ერთ გრძელ დღიურ ტურში აერთიანებს თბილისიდან, თუმცა ღამისთევა უფრო მშვიდ ტემპსა და ორივე სოფლის სრულყოფილად დათვალიერების დროს იძლევა.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Mutso