UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობა საქართველოში: მცხეთა, გელათი, ზემო სვანეთი და კოლხეთის ტყეები

საქართველოს ოთხი ძეგლი შეტანილია UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში: მცხეთის ისტორიული ძეგლები (1994), გელათის მონასტერი ქუთაისთან (1994, თავდაპირველად ბაღრათის ტაძართან ერთად), ზემო სვანეთის სოფლები (1996) და კოლხეთის წვიმიანი ტყეები და ჭაობები (2021) — ტრანსსასაზღვრო მასშტაბის ბუნებრივი ძეგლი, რომელიც სულისკვეთებით უკავშირდება თურქეთის ევქსინურ-კოლხურ ტყეებს, რომლებიც წინასწარ სიაშია. მეხუთე ძეგლი, ბაღრათის ტაძარი, 1994 წლის თავდაპირველი ჩანაწერის ნაწილი იყო, თუმცა 2017 წელს ოფიციალურად ამოღებულ იქნა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიიდან რეკონსტრუქციის შემდეგ, რომელმაც, UNESCO-ს კომიტეტის შეფასებით, ძეგლის ავთენტურობა შელახა — შემთხვევა, რომელიც დღეს მემკვიდრეობის დაცვის სფეროში გაკვეთილად ისწავლება.

ოთხი ჩანაწერის გარდა, საქართველოს წინასწარ სიაში დასახელებულია კანდიდატები, რომლებიც სრულ ნომინაციას ელოდებიან — ვარძიის კლდეში ნაკვეთი ქალაქი, დავით გარეჯის უდაბნოს მონასტრები და თბილისის ისტორიული უბანი. მატერიალური მემკვიდრეობის გარდა, UNESCO ცალკე აღიარებს ქართულ ტრადიციებს არამატერიალურ კულტურულ მემკვიდრეობად — ქვევრში ღვინის დაყენებას, მრავალხმიან გალობას და ქვეყნის სამ ცოცხალ ანბანს. ეს სტატია აჯამებს, რა არის ჩართული სიაში, რა შეიცვალა ბაღრათთან დაკავშირებით, რა დგას წინასწარ სიაში და როგორ შეიძლება ამ ყველაფრის ნახვა რეალურად.

ოთხი ჩანაწერილი ძეგლი მოკლედ

• მცხეთის ისტორიული ძეგლები — ჩანაწერი: 1994; მდებარეობა: მცხეთა, თბილისიდან 20 კმ ჩრდილოეთით
• გელათის მონასტერი — ჩანაწერი: 1994 (ბაღრათი ამოღებულია 2017 წელს); მდებარეობა: ქუთაისთან, იმერეთი
• ზემო სვანეთი — ჩანაწერი: 1996; მდებარეობა: მესტია და უშგული, სვანეთი
• კოლხეთის წვიმიანი ტყეები და ჭაობები — ჩანაწერი: 2021; მდებარეობა: დასავლეთ საქართველოს რამდენიმე დაცული ტერიტორია

სრული ჩანაწერები, რუკები და კომიტეტის დოკუმენტები ხელმისაწვდომია UNESCO-ს ოფიციალურ გვერდზე თითოეული ძეგლისთვის. კრიტერიუმები და საზღვრები დროდადრო იცვლება, ამიტომ მოგზაურობამდე მათი გადამოწმება მიზანშეწონილია.

მცხეთა — ძველი დედაქალაქის ტაძრები

მცხეთა საქართველოს დედაქალაქი იყო მეხუთე საუკუნემდე და დღემდე ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის სულიერი ცენტრია. ჩანაწერი მოიცავს ჯვრის მონასტერს მთაზე მტკვარისა და არაგვის შესართავთან, სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარს ქალაქის ცენტრში და სამთავროს მონასტერს — ისინი ერთად წარმოაჩენენ შუა საუკუნეების ქართული საეკლესიო არქიტექტურის განვითარებას და ქვეყნის გაქრისტიანებას მეოთხე საუკუნეში. ძეგლთა კომპლექსის დათვალიერება ნახევარი დღე სჭირდება და მოგზაურები ხშირად ანანურთან ან გორთან ერთად აერთიანებენ.

- Advertisement -

გელათი და ბაღრათის ისტორია

გელათის მონასტერი, რომელიც დავით აღმაშენებელმა 1106 წელს დააარსა, ინახავს ქართული კედლის მხატვრობის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშებს და საუკუნეების განმავლობაში თეოლოგიისა და მეცნიერების ცენტრი იყო — შუა საუკუნეების ავტორები მას ზოგჯერ „მეორე იერუსალიმს“ ან „ახალ ათონს“ უწოდებდნენ. 1994 წელს იგი ქუთაისის ბაღრათის ტაძართან ერთად შევიდა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. ბაღრათი, თავდაპირველად 1003 წელს აშენებული და 1691 წელს აფეთქების შედეგად დანგრეული, 2009–2012 წლებში მნიშვნელოვანი რეკონსტრუქციის ობიექტი გახდა — დაემატა ახალი სახურავი, იატაკები და თანამედროვე მასალები, რათა ის კვლავ მოქმედ ტაძრად ქცეულიყო. UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტმა მიიჩნია, რომ სამუშაოებმა ძეგლის ავთენტურობა და მთლიანობა იმაზე მეტად შეცვალა, ვიდრე კონვენცია დასაშვებად მიიჩნევს, და 2017 წელს ოფიციალურად შეამცირა ძეგლი მხოლოდ გელათის მონასტერამდე, ხოლო ბაღრათი სიიდან ამოღებულ იქნა. ბაღრათი კვლავ მოქმედი და თვალშისაცემი ტაძარია ქუთაისში და დათვალიერების ღირსეული ობიექტია, თუმცა უკვე აღარ წარმოადგენს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს.

ზემო სვანეთი — კოშკები ენგურის ხეობაში

ზემო სვანეთი 1996 წელს შევიდა სიაში შუა საუკუნეების თავდაცვითი კოშკებისთვის, რომლებიც ყველაზე მკვრივად უშგულშია შემორჩენილი — ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი უწყვეტად დასახლებული სოფლების ჯგუფი — და მთის ლანდშაფტისა და ხალხური არქიტექტურის განსაკუთრებული შენარჩუნებისთვის. რეგიონის იზოლირებულობამ კავკასიონის ქედს იქით, სადაც ბოლო ათწლეულებამდე მხოლოდ ერთი გზა მიუვალდა ენგურის ხეობაზე, შეინარჩუნა როგორც ქვის კოშკები, ისე ადგილობრივი დიალექტი, მუსიკა და წეს-ჩვეულებები. მესტია პრაქტიკული საყრდენი პუნქტია, უშგულამდე კი ნახევარი დღის სავალი გზით ან რამდენიმედღიანი ლაშქრობით მიდიან.

კოლხეთის წვიმიანი ტყეები და ჭაობები, 2021

საქართველოს უახლესი და ერთადერთი ბუნებრივი მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი 2021 წელს შევიდა სიაში და მოიცავს დასავლეთ საქართველოს რამდენიმე დაცულ ტერიტორიას, რომლებიც ერთად ინარჩუნებენ კოლხურ ზომიერ წვიმიან ტყეს — ძველ თავშესაფარს ფართოფოთლოვანი ტყეებისთვის, რელიქტური მცენარეული სახეობებისა და ჭაობიანი ჰაბიტატებისთვის, რომლებიც ბოლო გამყინვარებებს ფაქტობრივად უვნებლად გადაურჩნენ. ჩანაწერი აღიარებს ძეგლის განსაკუთრებულ ბიომრავალფეროვნებას და მის როლს, როგორც მესამეული პერიოდის ტყის ეკოსისტემების ცოცხალ ჩანაწერს, რომელიც ევროპის დიდ ნაწილში უკვე დაკარგულია. ძეგლის კომპონენტები მდებარეობს კოლხეთის, მთირალას, ქინთრიშის და მათთან დაკავშირებულ დაცულ ტერიტორიებზე. მოგზაურებისთვის ყველაზე ხელმისაწვდომი ნაწილია მთირალას ეროვნული პარკი ბათუმისა და ჩაქვის უკან, ხოლო მახათლას ხეობა და ქინთრიშის ნაკრძალი მშვიდი ალტერნატივაა იმათთვის, ვისაც ნაკლებად დატვირთული ბილიკები სურს.

წინასწარი სია — რა შეიძლება მომავალში დაემატოს

ძეგლების სრულ სიაში გადასვლას ხანდახან ათწლეულზე მეტი სჭირდება, ხოლო საქართველოს წინასწარ სიაში ამჟამად რამდენიმე სერიოზული კანდიდატი დგას:

• ვარძია-ხერთვისი — მეთორმეტე საუკუნის კლდეში ნაკვეთი მონასტერი მტკვრის ხეობაში, სამცხე-ჯავახეთში, ხერთვისის ციხესთან ერთად.
• დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსი — ნახევრადუდაბნოში გაშენებული კლდოვანი მონასტრების ჯგუფი საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვარზე, რომელიც მეექვსე საუკუნიდან ფუნქციონირებდა.
• თბილისის ისტორიული უბანი — ძველი ქალაქის მრავალშრიანი სპარსული, ოსმალური, რუსული და არტ-ნუვოს არქიტექტურა გოგირდის აბანოებისა და მტკვრის ხეობის გარშემო.

წინასწარ სიაში ყოფნა არ ნიშნავს გარანტირებულ მომავალ ჩანაწერს — დოკუმენტები შესაძლოა შეიცვალოს ან გაწყდეს, ამიტომ ეს ჩამონათვალი უფრო კანდიდატთა გრძელ სიას წარმოადგენს, ვიდრე დადასტურებულ მომავალს.

- Advertisement -

არამატერიალური მემკვიდრეობა — ქვევრი, გალობა, ანბანები და ჭიდაობა

UNESCO-ს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სია, რომელიც მსოფლიო მემკვიდრეობის სიისგან დამოუკიდებელია, აღიარებს ცოცხალ ტრადიციებს და არა ფიქსირებულ ადგილებს. საქართველოს რამდენიმე ჩანაწერი განსაკუთრებით საინტერესოა მოგზაურებისთვის:

• ქვევრში ღვინის დაყენება — ძველი მეთოდი, რომლის დროსაც ღვინო დიდ თიხის ჭურჭელში მიწაში დამარხულად ყვინდება; საქართველოსთვის უნიკალური და მის, როგორც ერთ-ერთი უძველესი ღვინის მწარმოებელი ქვეყნის, სტატუსის ცენტრალური ნაწილი.
• ქართული მრავალხმიანი გალობა — ტრადიციული მრავალხმიანი სიმღერა, რომელიც სვანეთში, გურიაში, კახეთში და სხვაგან რეგიონულად განსხვავებულია.
• საქართველოს სამი დამწერლობის ცოცხალი კულტურა — ასომთავრული, ნუსხური და მხედრული, რომლებიც დღემდე ეკლესიურ და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ერთად გამოიყენება.
• ჩიდაობა — ტრადიციული ქართული ჭიდაობა, ასევე შეტანილი ქვეყნის აღიარებულ არამატერიალურ პრაქტიკებს შორის.

ქართული ელემენტების სრული და განახლებადი ჩამონათვალი ინახება UNESCO-ს არამატერიალური მემკვიდრეობის ოფიციალურ გვერდზე, სადაც ყოველწლიურად ემატება ახალი ელემენტები.

მემკვიდრეობაზე ორიენტირებული მოგზაურობის დაგეგმვა

ოთხივე ჩანაწერილი ძეგლი სამ სხვადასხვა რეგიონშია განთავსებული — მცხეთა თბილისთან ახლოს, გელათი იმერეთში, ზემო სვანეთი მაღალმთიან კავკასიონზე და კოლხეთის ტყეები შავი ზღვის სანაპიროსთან — ამიტომ ოთხივეს ერთ მოგზაურობაში მოცვა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ (ან პირიქით) მარშრუტს მოითხოვს, ვიდრე ერთი ბაზიდან ერთდღიან ტურებს. ასეთი მიმართულება ჩვეულებრივ ხუთდღიანი მარშრუტის ფარგლებში თავსდება, ხოლო უფრო ხანგრძლივი, თორმეტ-თოთხმეტდღიანი ტურები წინასწარ სიაში მყოფ ძეგლებსა და არამატერიალური მემკვიდრეობის გამოცდილებებსაც მოიცავს. სარწმუნოებრივ მოგზაურობას ურჩევნიათ ვარიანტი, რომელიც მცხეთას, გელათსა და კახეთის მონასტრებს აერთიანებს სვანეთის გარეშე. ცალკეული ძეგლის დათვალიერების წესები, საკონსერვაციო სამუშაოები და სამუშაო საათები ხშირად იცვლება, ამიტომ მოგზაურობის წინ მათი გადამოწმება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ან ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის გვერდებზე მიზანშეწონილია.

პრაქტიკული შეჯამება

• ოთხი ჩანაწერილი მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი: მცხეთა (1994), გელათის მონასტერი (1994, ბაღრათი ამოღებულია 2017 წელს), ზემო სვანეთი (1996), კოლხეთის წვიმიანი ტყეები და ჭაობები (2021).
• ბაღრათის ტაძარი აღარ შედის მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლებში, მაგრამ ღიაა მოსანახულებლად ქუთაისში.
• წინასწარი სიის მნიშვნელოვანი კანდიდატები: ვარძია-ხერთვისი, დავით გარეჯა და თბილისის ისტორიული უბანი — ჯერ ჩანაწერილი არცერთი არ არის.
• არამატერიალური მემკვიდრეობიდან ყურადსაღებია ქვევრში ღვინის დაყენება, მრავალხმიანი გალობა, სამი ქართული ანბანი და ჩიდაობა.
• მოგზაურობამდე სასურველია ოფიციალური წყაროების გადამოწმება — whc.unesco.org მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსისთვის და ich.unesco.org არამატერიალური მემკვიდრეობის განახლებებისთვის.
• ოთხივე ძეგლის მომცველი მარშრუტები ჩვეულებრივ ხუთიდან თოთხმეტ დღემდე გრძელდება.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — UNESCO World Heritage in Georgia: Mtskheta, Gelati, Upper Svaneti and the Colchic rainforests — and the tentative list