საქართველოს ისტორია მოგზაურებისთვის: კოლხეთიდან თამარამდე და დღემდე

საქართველოს ისტორია მოგზაურისთვის არ არის მხოლოდ მშრალი ფონი — სწორედ ის განსაზღვრავს, რატომ დგას მცხეთის თითქმის ყველა ბორცვზე ეკლესია, რატომ არის სვანეთი კოშკებით მოფენილი და რატომ დავობენ დღემდე თბილისის ქუჩების სახელებზე. მოკლე ვერსია იწყება აფრიკის გარეთ აღმოჩენილი უძველესი ადამიანის ნაშთებით დმანისში, გრძელდება ანტიკური ხანის კოლხეთისა და იბერიის სამეფოებით, შუა საუკუნეების ოქროს ხანით ბაგრატიონთა დინასტიისა და დედოფალ თამარის დროს, გრძელდება მონღოლთა, სპარსელთა და ოსმალთა ბატონობის საუკუნეებით, 1801 წლის შემდეგ რუსეთის იმპერიაში შეერთებით, 1921 წელს წითელი არმიის მიერ გაჟლეტილი მოკლევადიანი დამოუკიდებელი რესპუბლიკით, საბჭოთა ხანის სამოცდაათწლეულით და, ბოლოს, 1991 წლის შემდეგ სახელმწიფოებრიობისკენ არეულ და ჯერ კიდევ დაუსრულებელ დაბრუნებით.

ეს სტატია თარიღებს თანმიმდევრობით გადმოგცემთ, განმარტავს, რა დატოვა თითოეულმა ეპოქამ ისეთი, რისი ნახვაც დღესაც შეიძლება, და აღნიშნავს რამდენიმე ფაქტს — მაგალითად, ევროკავშირის კანდიდატის სტატუსი თუ აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის სტატუსი — რომელთა გადამოწმებაც ოფიციალურ წყაროში ღირს მგზავრობამდე, რადგან აქ პოლიტიკა გზამკვლევების ხელახალი გამოცემაზე სწრაფად იცვლება.

ღრმა წარსული და ანტიკური სამეფოები: დმანისი, კოლხეთი და იბერია

ყველაზე საოცარი ამბავი ყველაზე ძველია: ქვემო ქართლში, დმანისში, 1990-იანი წლებიდან მიმდინარე გათხრებმა აღმოაჩინა ჰომინიდების თავის ქალები და იარაღები, რომელთა ასაკიც დაახლოებით 1.8 მილიონი წელია — აფრიკის გარეთ ნაპოვნი ადამიანის უძველესი კვალი მთელ მსოფლიოში. ნამარხები და იმავე გორაზე აგებული შუასაუკუნეების ციხე-სიმაგრე შედის ბოლნისისა და დმანისის ერთდღიან ტურში.

ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლოს ბერძენმა და რომაელმა ავტორებმა შავი ზღვის დასავლეთ სანაპირო კოლხეთის სახელით იცნეს — ოქროს საწმისის მხარედ, რომლის ცენტრიც დღევანდელი სამეგრელო და გურია იყო. ხოლო აღმოსავლეთით, შიდა ქვეყანაში, ძვ. წ. IV საუკუნისთვის ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო, რომელსაც ბერძნები და რომაელები იბერიას უწოდებდნენ (არაფერი აქვს საერთო პირენეის ნახევარკუნძულთან), დედაქალაქად მცხეთით. იბერიის მეფეები საუკუნეების განმავლობაში წონასწორობას ინარჩუნებდნენ რომსა და პართიას შორის — ეს მანევრი დიდი სახელმწიფოების ჩრდილში მერე მრავალჯერ გამეორდება ქართულ ისტორიაში.

- Advertisement -

გაქრისტიანება და შუა საუკუნეების ოქროს ხანა, 326-დან 1213 წლამდე

გადმოცემით, წმინდა ნინომ, კაბადოკიელმა ქალმა, 326-337 წლებში მოაქცია ქრისტიანობაზე იბერიის სამეფო კარი, რითაც საქართველო მსოფლიოში ერთ-ერთი პირველი ქრისტიანული სახელმწიფო გახდა. მის შთაგონებით აგებული სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი მცხეთაში და მის თავზე აღმართული ჯვრის მონასტერი ქვეყნის სულიერი გულია და შედის იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლში „მცხეთის ისტორიული ძეგლები”; ორივე მათგანს სტუმრობთ მცხეთის ნახევარდღიან და ფეხით მცხეთის ტურებში.

არაბულმა ჯარებმა თბილისი VII-VIII საუკუნეებში დაიკავეს და იქ ემირატი სამ საუკუნეზე მეტხანს შეინარჩუნეს, სანამ ქართველი მთავრები მთებში იყვნენ გახიზნულები. გაერთიანება 1008 წელს დაუბრუნდა ქვეყანას, როცა ბაგრატ III-მ, ბაგრატიონთა დინასტიის წარმომადგენელმა, პირველად გააერთიანა დასავლეთისა და აღმოსავლეთის გვირგვინები და დააფუძნა სამეფო სახლი, რომელიც, ამა თუ იმ ფორმით, 1801 წლამდე იმეფებდა. პიკს მიაღწია დავით IV აღმაშენებლის (1089-1125) მეფობამ, რომელმაც განდევნა სელჩუკი თურქები, მოაწესრიგა ჯარი და ეკლესია და დააარსა გელათის მონასტერი ქუთაისთან — სწავლა-განათლების ცენტრი, რომელიც დღეს ასევე იუნესკოს სიაშია შეტანილი. მისმა შვილიშვილის შვილიშვილმა, თამარ მეფემ, 1184-1213 წლებში იმეფა სამეფოში, რომელიც შავი ზღვიდან კასპიამდე ვრცელდებოდა — პერიოდი, რომელსაც ქართველები დღემდე ოქროს ხანას უწოდებენ. მის დროს გამოქვაბულ-გამაგრდა ვარძიის ქალაქი, რომელსაც ვარძიის გამოქვაბულთა ქალაქის ერთდღიანი ტურით სტუმრობთ.

შემოსევები და გადარჩენა: მონღოლები, სპარსელები და ოსმალები

ოქროს ხანამ მოულოდნელად დაასრულა არსებობა. მონღოლთა ჯარებმა პირველად 1220-იან წლებში დაარბიეს ქვეყანა და მომდევნო საუკუნის განმავლობაში არაერთხელ დაბრუნდნენ, ხოლო თემურლენგის ლაშქრობებმა XIV საუკუნის ბოლოს სამეფო კიდევ უფრო დაასუსტა. 1490 წლისთვის ერთიანი გვირგვინი დაიშალა სამ მოსისხლე სამეფოდ — ქართლად, კახეთად და იმერეთად — და რამდენიმე ნახევრად დამოუკიდებელ სამთავროდ, მათ შორის სამცხედ, გურიად, სამეგრელოდ და სვანეთად. XVI-დან XVIII საუკუნემდე სეფიანთა, შემდეგ კი ქაჯართა სპარსეთი და ოსმალეთის იმპერია ეომებოდნენ ერთმანეთს ამ დაქუცმაცებულ ტერიტორიაზე ბატონობისთვის და ზოგან, მაგალითად, ახალციხის რაბათში, დატოვეს ოკუპაციის ფენოვანი არქიტექტურა — მეჩეთები და ციხესიმაგრეები. ამ ხანას გადაურჩა გორთან, უფლისციხეში არსებული გამოქვაბულები და ფრესკებიანი ეკლესიები კინწვისსა და სამთავისში, რომლებსაც გორისა და უფლისციხის და კინწვისის, სამთავისისა და ათენის სიონის ერთდღიანი ტურებით სტუმრობთ.

რუსეთი: გეორგიევსკი, ანექსია და მეცხრამეტე საუკუნე

სპარსეთსა და ოსმალეთს შორის მოქცეულმა ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II-მ 1783 წელს ხელი მოაწერა გეორგიევსკის ტრაქტატს, რომლის მიხედვითაც რუსეთის მფარველობას ეთანხმებოდა სამხედრო დახმარების სანაცვლოდ. მფარველობამ უიმედობა გაამართლა: 1795 წელს სპარსელებმა თბილისი დაარბიეს, რუსეთისგან დახმარება არ მოსულა. 1801 წელს რუსეთმა პირდაპირ ანექსირა ქართლ-კახეთის სამეფო, გააუქმა ბაგრატიონთა ტახტი და მომდევნო ათწლეულებში შთანთქა დასავლეთ საქართველოს დარჩენილი სამეფოები და სამთავროები — პროცესი 1860-იანი წლებისთვის დასრულდა. რუსეთის იმპერიის ფარგლებში თბილისი კოსმოპოლიტურ რეგიონულ დედაქალაქად იქცა — ეს ჩანს XIX საუკუნის ბულვარებში, რომლებსაც ძველი თბილისის ფეხით ტურში ვნახავთ, ხოლო კახეთში მეღვინეობა და ბორჯომში საკურორტო ინფრასტრუქტურა იმპერიული მფარველობით განვითარდა.

დამოუკიდებლობის დაკარგვა და დაბრუნება: 1918-დან 1991-მდე

რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ საქართველომ 1918 წლის 26 მაისს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და ჩამოყალიბდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა — სოციალ-დემოკრატიული სახელმწიფო, რომელიც გამოირჩეოდა ქალთა საარჩევნო უფლების ადრეული დაკანონებით. მან მხოლოდ სამ წელზე ცოტა მეტხანს გასძლო — 1921 წლის თებერვალში წითელმა არმიამ შემოიჭრა და საქართველო საბჭოთა კავშირში, საბოლოოდ მის შემადგენელ რესპუბლიკად, გაერთიანდა. საბჭოთა ხელისუფლებამ მოიტანა სწრაფი ინდუსტრიალიზაცია, ძალდატანებითი კოლექტივიზაცია, 1930-იან წლებში თბილისში დაბადებული იოსებ სტალინის რეჟიმის რეპრესიები და, მოგვიანებით, მოდერნისტული არქიტექტურა და მოზაიკები, რომლებიც დღემდე ჩანს დედაქალაქში და რომელთაც საბჭოთა თბილისის ფეხით ტურში ვათვალიერებთ. ამ ეპოქაშივე აშენდა ქალაქი წყალტუბო — დღეს ნაწილობრივ დანგრეული, ოდესღაც საბჭოთა სამკურნალო კურორტების ვიტრინა, რომლის მონახულებაც შესაძლებელია ქუთაისიდან გელათის, მოწამეთისა და წყალტუბოს ტურით.

- Advertisement -

1991 წლის შემდეგ: დამოუკიდებლობა, ომი და გზა ევროპისკენ

საქართველომ 1991 წლის 9 აპრილს, რეფერენდუმის შემდეგ, დამოუკიდებლობა აღიდგინა, თუმცა 1990-იანმა წლებმა მოიტანა სამოქალაქო დაპირისპირება, ეკონომიკური კოლაფსი და მოუგვარებელი ომები აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთში, რომელთა შედეგადაც ორივე რეგიონი ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლს გარეთ აღმოჩნდა — ეს სიტუაცია დღემდე მოუგვარებელია და მოგზაურობამდე სასურველია შემოწმდეს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს განახლებული ინფორმაციით, განსაკუთრებით ამ საზღვრების მახლობლად მოგზაურობის შემთხვევაში. 2003 წლის ვარდების რევოლუციამ რეფორმატორი მთავრობა მოიყვანა ხელისუფლებაში, რომელმაც სახელმწიფო ინსტიტუტები და ტურისტული ინფრასტრუქტურა აღადგინა. 2008 წლის აგვისტოში მოკლევადიანმა, მაგრამ მძაფრმა ომმა რუსეთთან სამხრეთ ოსეთის გამო დასრულდა რუსეთის მიერ აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლად აღიარებით — პოზიცია, რომელსაც საქართველო და მსოფლიოს უმეტესობა არ იზიარებს. საქართველომ ევროკავშირის წევრობაზე განაცხადი 2022 წელს შეიტანა და კანდიდატის სტატუსი 2023 წლის დეკემბერში მიიღო; გაწევრიანებისკენ სვლა პერიოდულად იცვლება და მისი გადამოწმება ევროკომისიის ოფიციალურ გვერდზე ღირს, ვიდრე რომელიმე ფიქსირებული თარიღის დაშვება.

სად ვნახოთ ეს ისტორია დღეს

ზემოთ ჩამოთვლილი თითქმის ყველა ეპოქის დანახვა ერთ მოგზაურობაშია შესაძლებელი. აქ წარმოდგენილია ეპოქების, შემორჩენილი ძეგლებისა და მზა მარშრუტების შესაბამისობა:

• დმანისის ჰომინიდები, 1.8 მილიონი წლის წინ — გათხრების ადგილი და მუზეუმი ქვემო ქართლში, ბოლნისისა და დმანისის ერთდღიანი ტური
• გაქრისტიანება, 326-337 — სვეტიცხოველი, ჯვარი, ბოდბე, წმინდა ნინოს გზისა და მცხეთის ნახევარდღიანი ტურები
• ბაგრატიონთა გაერთიანება, დავით IV, თამარი — გელათი, ვარძია, სვეტიცხოველი, საქართველოს იუნესკოს მემკვიდრეობა 5 დღეში
• მონღოლთა, სპარსელთა, ოსმალთა ხანა — რაბათის ციხე, უფლისციხის გამოქვაბულები, სამხრეთი 3 დღეში, გორი და უფლისციხე
• რუსეთის იმპერია, 1801-1917 — თბილისის XIX საუკუნის ცენტრი, ბორჯომი, ძველი თბილისის ფეხით ტური, ბორჯომი და ბაკურიანი
• საბჭოთა ხანა, 1921-1991 — მოდერნისტული თბილისი, წყალტუბოს სანატორიუმები, ჭიათურის საბაგიროები
• სვანეთის შუასაუკუნეების კოშკები — თავდაცვითი კოშკები, უშგულის სოფლები, მესტია და უშგული 3 დღეში

ხშირად დასმული კითხვები

სად შეიძლება ადამიანის უძველესი ნაშთების ნახვა საქართველოში?
დმანისში, ქვემო ქართლში, სადაც აღმოჩენილია აფრიკის გარეთ ყველაზე ძველი ჰომინიდების ნაშთები, დაახლოებით 1.8 მილიონი წლის ასაკის.

როდის მოაქცია საქართველო ქრისტიანობაზე?
326-337 წლებში, გადმოცემით, წმინდა ნინოს მოღვაწეობის შედეგად.

ვინ იყო საქართველოს გამაერთიანებელი და ოქროს ხანის მეფეები?
ბაგრატ III გააერთიანა ქვეყანა 1008 წელს, დავით IV აღმაშენებელმა (1089-1125) და თამარ მეფემ (1184-1213) ქვეყანა ოქროს ხანაში შეიყვანეს.

როდის შეუერთდა საქართველო რუსეთის იმპერიას?
1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატის შემდეგ, 1801 წელს რუსეთმა ანექსირა ქართლ-კახეთი, ხოლო დანარჩენი საქართველო 1860-იანი წლებისთვის შთანთქა.

როდის აღიდგინა საქართველომ დამოუკიდებლობა?
1991 წლის 9 აპრილს, რეფერენდუმის შემდეგ.

რა სტატუსი აქვს აფხაზეთსა და სამხრეთ ოსეთს დღეს?
ეს რეგიონები ცენტრალური ხელისუფლების კონტროლს გარეთაა 2008 წლის ომის შემდეგ; ვითარება მოუგვარებელია და მოგზაურობამდე სასურველია საგარეო საქმეთა სამინისტროს ინფორმაციის გადამოწმება.

არის თუ არა საქართველო ევროკავშირის კანდიდატი ქვეყანა?
დიახ, 2023 წლის დეკემბრიდან; მიმდინარე სტატუსის გადამოწმება სასურველია ევროკომისიის ოფიციალურ გვერდზე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — A short history of Georgia for travellers: from Colchis and Iberia to Tamar, the Russian annexation, 1991 and today