გარეული ბუნება და ფრინველთმცველობა საქართველოში: ბათუმის მიგრაცია, ჯავახეთის ტბები, დათვი და ტური

საქართველო ირლანდიის ზომის ქვეყანაა, მაგრამ მასში ხუთი სხვადასხვა ბიოგეოგრაფიული ზონაა მოქცეული — და სწორედ ამიტომ მისი ფაუნის სია კონტინენტურ მასშტაბებს წააგავს. ერთ შემოდგომაზე ბათუმის თავზე მილიონზე მეტი მწირავი მტაცებელი ფრინველი გადაფრინდება, ლაგოდეხის ქედებზე კავკასიური ტური დაიარება, წიფლნარებში დათვი და ნიამორი ბინადრობს, ყაზბეგის თერმულ ჰაერში ბატკანძერო დატრიალდება, ხოლო ჯავახეთის პლატოს ვულკანურ ტბებზე წეროები და იხვები გროვდებიან. ასეთი პატარა ქვეყანა, სადაც სუბტროპიკული სანაპიროდან ნახევარუდაბნომდე და 3000-მეტრიან ალპურ საძოვრამდე ერთი დღის გზაში ხვდები, მსოფლიოში ძნელად მოიძებნება.

პირველი ვიზიტისთვის მარტივი რეცეპტი ასეთია: ბათუმში სექტემბერში ჩადით მწირავი ფრინველების სანახავად, რამდენიმე დღე დაუთმეთ ლაგოდეხს ან ვაშლოვანს ძუძუმწოვრებისა და მშრალი კლიმატის ფრინველებისთვის, ხოლო დროის ქონის შემთხვევაში — ჯავახეთის ტბებს ან ყაზბეგს ჭაობისა და მაღალმთის სახეობებისთვის. ამისთვის იშვიათი იღბალი ან ძვირადღირებული აღჭურვილობა არ გჭირდებათ, საჭიროა მხოლოდ სწორი კვირა, ადგილობრივი ლიცენზირებული გიდი და ბუდეების, ბუნაგებისა და ცხოველების მიმართ პატივისცემა.

ბათუმის მწირავი ფრინველების მიგრაცია: როდის და სად

ყოველ შემოდგომას რუსეთში, სკანდინავიასა და ცენტრალურ აზიაში ბუდობილი მტაცებელი ფრინველები შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე იყრიან თავს, რადგან გრძელ ღია წყალზე გადაფრენას გვერდს უვლიან. ბათუმი ამ გზის ყველაზე ვიწრო ადგილას დგას, ზღვასა და მცირე კავკასიონს შორის, ამიტომ ჩრდილოეთით ასობით კილომეტრზე გაფანტული ფრინველების ნაკადი აქ ერთ ხილულ მდინარედ იქცევა. Batumi Raptor Count-ის აღმრიცხველებმა ერთ შემოდგომას მილიონზე მეტი მტაცებელი ფრინველი დაითვალეს — ძირითადად ფუთფუთა, ველის ქორბუზა და შავი ჯურღმული, ლურჯი არწივისა და ველის არწივის ცალკეულ შემთხვევებთან ერთად.

სეზონის ძირითადი ნაწილი აგვისტოს შუა რიცხვებიდან ოქტომბრის ბოლომდე გრძელდება, ფუთფუთას პიკი სექტემბრის დასაწყისში და შუა რიცხვებზე მოდის, ხოლო ქორბუზასა და ჯურღმულის ყველაზე ხშირი გადაფრენა — სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბერში. დამთვლელები ქალაქის თავზე მდებარე ორ ძირითად პუნქტში მუშაობენ — სახალვაშოსა და შუამთაში — სადაც დილაადრიანად ჩადიან და ვინც დაინტერესდება, მათთან ერთად ყურებას შეძლებს. ყველაზე მეტი ფრინველი დილით, გაწმენდილი ცის და ჩრდილოეთის ან ჩრდილო-დასავლეთის ქარის დროს ჩანს, ვინაიდან მტაცებელი ფრინველები წვიმასა და ღრუბლიან ამინდში არ დაფრინავენ. ზუსტი თარიღებისა და მიმდინარე სტატისტიკისთვის პროექტის გვერდს უნდა გადაამოწმოთ, რადგან ვადები ამინდის მიხედვით ყოველწლიურად ოდნავ იცვლება.

- Advertisement -

ბათუმიდან დამთვლელთა პუნქტებამდე ტაქსით ან გიდთან ერთად მცირე მანძილის გავლა გჭირდებათ, რასაც ადჟარის მთიანეთის ექსკურსიასთან ერთადაც ადვილად შეუხამებთ.

ჯავახეთის ტბები და ფარავნის ტბა

ბორჯომის სამხრეთით, 1800-2100 მეტრ სიმაღლეზე, ჯავახეთის ვულკანური პლატო ვრცელდება, რომელზეც არაღრმა ტბების ჯაჭვი მდებარეობს — მათ შორის საქართველოს უდიდესი ტბა ფარავანი, ასევე ხანჩალი, მადათაფა და ბუღდაშენი. ეს ტბები და მათი ჭაობიანი ტერიტორიები დიდი ხანია საერთაშორისო დონეზეა აღიარებული წყალმცურავი ფრინველების თავშესაფრად, პლატოს ნაწილი კი ჯავახეთის დაცული ტერიტორიების ფარგლებშია მოქცეული და მისი ჭაობები რამსარის კონვენციითაცაა დაცული. გაზაფხულისა და შემოდგომის მიგრაციის დროს აქ დიდი რაოდენობით იხვები, ღარიბები, წეროები და ჭობელები ჩნდებიან, გამრავლების სეზონზე კი სომხური თოლია და სხვადასხვა ტერნი ბინადრობენ, ხოლო ველზე სატბორე ქორი ნადირობს.

პლატო მოშორებული და ქარიანია, ტურისტული ინფრასტრუქტურის გარეშე — ეს სერიოზული ფრინველთმცველებისთვის ერთგვარი ღირსებაცაა, თუმცა ნიშნავს იმასაც, რომ გზები ადგილობრივ მძღოლს დაგჭირდებათ, ვინაიდან ამინდი ზაფხულშიც კი სწრაფად იცვლება. მზა GTOUR მარშრუტი ამ მომენტისთვის ჯავახეთისკენ არ არსებობს — საუკეთესო გზა ბორჯომიდან ან ახალციხიდან ინდივიდუალური დღის მოგზაურობის ორგანიზებაა, მძღოლთან და, სასურველია, ფრინველთმცველობის გამოცდილების მქონე გიდთან ერთად, რადგან შორიდან, წყალზე მდგომი სახეობების ამოცნობა გამოცდილ თვალს საჭიროებს.

ლაგოდეხი: კავკასიური ტური, დათვი, ფოცხვერი

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორია, დაღესტანთან საზღვარზე, საქართველოს უძველესი ნაკრძალია და დღემდე ერთ-ერთი საუკეთესოა მსხვილი ძუძუმწოვრებისთვის, რადგან მისი რელიეფი დაბლობის ტყიდან 3000 მეტრზე მაღლა ალპურ ქედამდე ადის ერთი, მკაცრად დაცული პარკის ფარგლებში. კავკასიური ტური, კავკასიისთვის ენდემური მძლავრი ტახტურა, ზედა პარკში მაღალ საძოვრებსა და კლდოვან ფერდობებზე ძოვს, ყველაზე ხშირად ივლისიდან სექტემბრამდე, ქედებზე თოვლის დადნობის შემდეგ; ქვემოთ, ტყის სარტყელში, დათვი და ფოცხვერი ცხოვრობენ, მაგრამ მორცხვები არიან და უფრო ხშირად მათ კვალს — ნაკაწრ წიფელს ან ტალახში დატოვებულ ნაფეხურს — ხვდებით, ვიდრე თავად ცხოველს. მოთმინება, ადრეული გამგზავრება და მიწის „წამკითხველი“ გიდი აქ ერთადერთი საიმედო გზაა.

ტურის ჩვენებისთვის კლასიკური მარშრუტი შავი კლდის ტბისკენ მიმავალი ლაშქრობაა — ორი-სამდღიანი მოგზაურობა წიფლნარსა და ნაძვნარში, ალპურ მდელოებამდე, სადაც ფურნიშიც და ტყის ფრინველების მრავალფეროვნებაც ხვდება, ხოლო იღბლიანები ოქროს არწივსაც შეამჩნევენ თავზე. ასეთი ლაშქრობა გიდთან და კემპინგში ან თავშესაფარში ღამისთევით ორგანიზდება, ხოლო უფრო მსუბუქი ვარიანტები დაბლობის ტყისა და ფრინველების გასაცნობად ერთდღიან ექსკურსიებშია შესაძლებელი.

- Advertisement -

ვაშლოვანი: ნახევარუდაბნო და მშრალი ზონის სახეობები

სრულიად საპირისპირო კლიმატურ უკიდურესობაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში, აზერბაიჯანის საზღვართან, ვაშლოვანის დაცული ტერიტორია მდებარეობს — ჩამორეცხილი კანიონების, ღვიისა და ნახევარუდაბნოს ველების სამყარო, ზაფხულობით ცხელი და თითქმის წვიმის გარეშე. აქ სრულიად განსხვავებული ფაუნაა: კავკასიური მოჭუჭყიანებული თხა კანიონის კედლებზე, ტურა და გარეული ღორი ქვემოთ, ასევე მშრალი ზონის ფრინველები — ეგვიპტური ორბი, გრძელფეხა შურომქორი და, კარგ წლებში, იშვიათი ჯიშის კარჩხალა, რომლებიც მიგრაციისას გაივლიან ხოლმე. ამ საზღვრისპირა რეგიონში დროდადრო ავაზას კვალიც დაფიქსირდა, თუმცა ასეთი შემხვედრობა გამონაკლისია და არა მოლოდინის საგანი.

ვაშლოვანი სტანდარტულ მარშრუტზე ჩვეულებრივზე უფრო შორს მდებარეობს და მთავარი გზიდან გადახვევის შემდეგ ასფალტირებული გზა არ არის, ამიტომ ჯიპი და ადგილობრივად გამოცდილი მძღოლი აუცილებელი პირობებია. ხშირად მას დავით გარეჯას მონასტრის კომპლექსთან ურევენ, რომელიც მსგავს ნახევარუდაბნოიან მხარეშია, თუმცა ეს ორი დაცული ტერიტორია სხვადასხვაა, განსხვავებული შესასვლელებით. ვაშლოვანისთვის ცალკე ტურის ორგანიზება და სპეციალისტ გიდთან ერთად მოგზაურობა გირჩევთ, ასევე წინასწარ გადაამოწმეთ გამშვები პუნქტის მუშაობის საათები და ნებართვების საჭიროება, ვინაიდან საზღვრისპირა პარკებში წესები ხშირად იცვლება.

ბატკანძერო და ყაზბეგის მთიანეთი

ყაზბეგის ეროვნული პარკი, ჩამქრალი ვულკანის მყინვარწვერის და საქართველოს სამხედრო გზის დერეფანში, ქვეყანაში ყველაზე ხელმისაწვდომი ადგილია ბატკანძეროს — უზარმაზარი ძვლისმჭამელი მტაცებლის — სანახავად, რომლის ფრთების გაშლილობა მცირე არწივს უდრის და კვების რაციონი თითქმის მთლიანად ძვლებისგან შედგება, რომლებსაც კლდეებზე ჩამოყრის. წყვილები მიუდგომელ კლდის რეცხებზე იბუდებენ და ტყის ხაზს ზემოთ ალპურ საძოვრებზე ფართოდ გადაადგილდებიან, ამიტომ ნახვის საუკეთესო გზა გერგეტის, ჯუთას და თრუსოს ხეობის ქედების მოთმინებით დაკვირვებაა, ფიქსირებული სათვალთვალო პუნქტის გარეშე. გვიანი გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე ყველაზე ხელსაყრელი დროა — ამ პერიოდში ბილიკებიც ხელმისაწვდომია და ფრინველებიც აქტიურები, თუმცა ეს სახეობა მთელი წლის განმავლობაში იმყოფება ქვეყანაში.

ბატკანძერო IUCN-ის მიერ გაქრობისპირას მყოფ სახეობებს შორისაა ჩამოთვლილი, ხოლო კავკასიაში მისთვის მთავარ საფრთხეს სხვა მტაცებლებისთვის დასაწამლებელი სატყუარა და ბუდესთან ადამიანის ჩარევა წარმოადგენს, ამიტომ, თუ კლდის თავზე ერთი და იგივე ფრინველი რამდენჯერმე წრეზე ტრიალებს, მნიშვნელოვანია, საკმაო დისტანცია შეინარჩუნოთ.

ეთიკური ბუნების დაკვირვება

საქართველოს დაცული ტერიტორიების ქსელს დაცული ტერიტორიების სააგენტო მართავს და მისი წესები ბიუროკრატიული ფორმალობა კი არ არის, არამედ როგორც ცხოველების, ისე ვიზიტორების უსაფრთხოებას ემსახურება:

• დაცული დისტანცია შეინარჩუნეთ ბუდეებიდან, ბუნაგებიდან და დასვენებულ მტაცებელი ფრინველებისგან — ფრინველი, რომელიც განმეორებით ფრთხება, თქვენი ყოფნით დაზარალებულია, თუნდაც შორს არ გაფრენილიყოს.
• არასდროს ასატყუებლით მიიზიდოთ გარეული დათვი, ტურა ან მტაცებელი ფრინველი ფოტოსურათის გადასაღებად — ეს ცხოველებს აჩვევს ადამიანს და კავკასიის სხვა რეგიონებში სახიფათო შემთხვევებამდეც კი მიუყვანია.
• დარჩით მონიშნულ ბილიკებზე ლაგოდეხში, ვაშლოვანსა და ყაზბეგის ეროვნულ პარკში — ეს ინარჩუნებს მყიფე ალპურ საფარს და ამცირებს დათვთან ან ტურთან მოულოდნელი შეხვედრის რისკს.
• მონიშნული ბილიკის ფარგლებს გარეთ ნებისმიერი გასვლისთვის პარკთან რეგისტრირებული ან ლიცენზირებული გიდი აუცილებელია — რეინჯერები და გამოცდილი გიდები იცნობენ მიმდინარე შეზღუდვებს, დათვის ბოლოდროინდელ აქტივობასა და ბუდობის ან ნაშვების პერიოდებს.
• ბრაკონიერობის, დასაწამლებელი სატყუარის ან მახეების ნიშნების შემჩნევისას შეატყობინეთ რეინჯერებს და ნუ ჩაერევით უშუალოდ.

ჯგუფის ზომის, დრონების გამოყენების და დაცულ ტერიტორიებზე კემპინგის წესები დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს მიერ დროდადრო იცვლება, ამიტომ არჩეული პარკის მიმდინარე პირობები მოგზაურობამდე ყოველთვის გადაამოწმეთ.

ხშირად დასმული კითხვები

როდის არის ბათუმში მტაცებელი ფრინველების მიგრაციის პიკი?
ძირითადი სეზონი აგვისტოს შუა რიცხვებიდან ოქტომბრის ბოლომდეა, ფუთფუთას პიკი სექტემბრის დასაწყის-შუა რიცხვებში, ხოლო ქორბუზას და ჯურღმულის — სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბერში.

სად ჩანს საუკეთესოდ კავკასიური ტური?
ლაგოდეხის ზედა ნაწილში, შავი კლდის ტბისკენ მიმავალ ლაშქრობაზე, ჩვეულებრივ ივლისიდან სექტემბრამდე, თოვლის დადნობის შემდეგ.

არსებობს თუ არა ლეოპარდის ნახვის შანსი ვაშლოვანში?
ავაზას კვალი ამ საზღვრისპირა რეგიონში დროდადრო დაფიქსირებულა, თუმცა ასეთი ნახვა იშვიათი გამონაკლისია და არა რეალური მოლოდინი.

ჯავახეთის ტბებზე მოგზაურობა გიდის გარეშე შესაძლებელია?
შესაძლებელია, თუმცა მოუსწორებელი გზები და ცვალებადი ამინდი იმდენად რთულია, რომ ადგილობრივი მძღოლისა და გამოცდილი ფრინველთმცველი გიდის ყოლა ძალიან მნიშვნელოვანია.

რისი ნახვა შეიძლება ყაზბეგში ბატკანძეროს გარდა?
ოქროს არწივი და ფურნიში ყაზბეგის მთიანეთში ასევე ხშირად ჩანან, განსაკუთრებით გერგეტის, ჯუთას და სნოს ხეობებში.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Wildlife and birdwatching in Georgia: the Batumi raptor migration, Javakheti lakes, bears, lynx and the Caucasian tur