აჭარის მთები ბათუმის მიღმა: ხულო, გოდერძი, ბეშუმი და მაჭახელა

ბათუმის პალმები და მინის კოშკები რომ უკან დატოვო, აჭარა სწრაფად მაღლდება. სანაპიროდან საათნახევრის სავალზე გზა ბანანისა და ჩაის პლანტაციებს ტოვებს და წიფლისა და წაბლის ტყეში სერპანტინებით ადის მთიან სამყაროში — ხის აივნებით, ქვის თაღოვანი ხიდებით, საბჭოური სანატორიუმებითა და საბაგირო გზით, რომელსაც ადგილობრივები დღესაც ბაზარში მისასვლელად იყენებენ. ხულო, გოდერძი, ბეშუმი და მაჭახელას ხეობა ერთი დღის ღია ბარათი არ არის — ეს სულ სხვა აჭარაა, მთის აჭარა, სადაც მუსლიმანური მემკვიდრეობის მთიანი კულტურა, დიალექტი და სამზარეულო შესამჩნევად განსხვავდება შავი ზღვის საკურორტო ქალაქებისგან.

მოკლედ რომ ვთქვათ, შეზღუდული დროის მქონე სტუმრისთვის: ბათუმიდან გრძელი ერთდღიანი ტური (დაახლოებით 10-12 საათი კარიდან კარამდე) კომფორტულად მოიცავს ხულოს საბაგიროსა და გოდერძის უღელტეხილს; ორი დღე საშუალებას გაძლევთ დაამატოთ ბეშუმი, ალპური ბაღი და ერთ-ერთი თაღოვანი ხიდი, ყოველგვარი ჩქარობის გარეშე; ხოლო მაჭახელას ხეობისთვის ცალკე ნახევარი დღე ღირს გამოყოთ, რადგან ის ხულოს საწინააღმდეგო მიმართულებით, თურქეთის საზღვართან ახლოს მდებარეობს. ეს არც ერთი მათგანი არ არის გასეირნება ჩვეულებრივი ქირავნობის მანქანით ზაფხულის მთავარი სეზონის მიღმა — გზები ნამდვილი მთის გზებია, და სწორედ ამაზეა საუბარი ამ სტატიაში.

გზა და გზის მდგომარეობა

ბათუმიდან მარშრუტი გადის ხელვაჩაურსა და ქედაზე ხულომდე (დაახლოებით 90 კმ, ორ-ორნახევარი საათი), შემდეგ გრძელდება კიდევ 25-30 კმ უფრო ვიწრო სერპანტინებით გოდერძის უღელტეხილამდე და შემდგომ ადიგენისკენ, სამცხე-ჯავახეთში. ხულომდე ქვედა მონაკვეთი ასფალტირებულია და კარგ ამინდში ჩვეულებრივი მანქანითაც გასავლელია; ხოლო ხულოს იქით გოდერძისა და ბეშუმისკენ ასვლისას გზა ვიწროვდება, ზოგან ასფალტსაც კარგავს და სასურველია ჯიპით გავლა, განსაკუთრებით წვიმის შემდეგ ან ივნის-სექტემბრის პერიოდის მიღმა. თავად უღელტეხილი, დაახლოებით 2025 მეტრზე, სეზონურად თოვლისგან ზარალდება და ზამთარსა და გაზაფხულზე ხანგრძლივადაც შეიძლება დაიხუროს. ყოველთვის გადაამოწმეთ გზის მდგომარეობა გამგზავრებამდე, რადგან დახურვის თარიღები წლიდან წლამდე იცვლება — იხილეთ georoad.gov.ge-ზე გამოქვეყნებული ოფიციალური ინფორმაცია. ბათუმიდან ხულომდე ყოველდღიურად დადის მარშრუტკები, თუმცა გოდერძისა და ბეშუმისკენ ტრანსპორტი ზაფხულის მიღმა მწირია, რის გამოც მოგზაურების უმეტესობა დღით მძღოლს ქირაობს. GTOUR-ის პროგრამაში შედის ათსაათიანი ერთდღიანი ტური „აჭარის მთები — ხულო, გოდერძის უღელტეხილი და მწვანე ტბა”, ასევე ღამისთევიანი ვარიანტი ჯიპით „აჭარის მთები — ბეშუმი, გოდერძი და ალპური სოფლები” მათთვის, ვისაც დროის დახარჯვა სურს.

ხულო და მისი საბაგირო

ხულო მთიანი რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია და ბუნებრივი პირველი გაჩერება. მისი ყველაზე ცნობილი ღირსშესანიშნაობა საბაგირო გზაა, რომელიც ქალაქის ცენტრს ხეობის მოპირდაპირე ფერდობზე მდებარე სოფელ თაგოსთან აკავშირებს — მართლაც მოქმედი ადგილობრივი ინფრასტრუქტურა, აშენებული საბჭოთა პერიოდში და მოგვიანებით განახლებული, რომელსაც სოფლელები ყოველდღიური გადაადგილებისთვის იყენებენ, ხოლო ტურისტები — ხულოს ხეობისა და მიმოფანტული ფერმერული სახლების ხედისთვის. გადაკვეთა მოკლეა, რამდენიმე წუთი თითოეული მხარე, თუმცა ბაზრის დღეებსა და ზაფხულის პიკზე რიგები შეიძლება დაგხვდეთ, ამიტომ მოქნილი გრაფიკი სასურველია. ღირს ვიზიტი ხულოს ორშაბათის ბაზართან დაკავშირებაც, როცა ოჯახები მიმდებარე სოფლებიდან ქალაქში ჩამოდიან. ხელმისაწვდომობისა და მიმდინარე საათების შესახებ ინფორმაციას აქვეყნებს აჭარის მთავრობა — adjara.gov.ge, თუმცა ადგილზეც გადაამოწმეთ, რადგან პატარა მთის ატრაქციონების გრაფიკი დიდი გაფრთხილების გარეშე იცვლება.

- Advertisement -

გოდერძის უღელტეხილი და ალპური ბოტანიკური ბაღი

ხულოს ზემოთ გზა სუბალპური ტყის გავლით ადის ნამდვილად განსხვავებულ ლანდშაფტში — ღია მდელოები, ჯუჯა ფიჭვი, ხოლო გვიან გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში — ველური როდოდენდრონისა და აზალიის ყვავილების ზღვა. უღელტეხილთან ახლოს დიდი ხნის მოქმედი ალპური ბოტანიკური სადგური (დაკავშირებული ბათუმის ბოტანიკურ-სამეცნიერო ინსტიტუტებთან) ათწლეულების განმავლობაში იკვლევს ამ ზონის ფლორას და ინახავს ბაღს, სადაც კავკასიის მაღალმთიანი მცენარეების სახეობებია წარმოდგენილი; ეს არის მოკრძალებული, უფრო სამეცნიერო-კვლევითი ობიექტი, ვიდრე გაპრიალებული ტურისტული ატრაქცია, და ღირს ვიზიტი თავისი გარემოს გამოც, არა მხოლოდ ეტიკეტირებული ნიმუშების გამო. ბოლო წლებში გოდერძის ტერიტორია სათხილამურო კურორტად განვითარებისთვისაც არის მონიშნული, თანდათან ფართოვდება ფუნიკულიორული ინფრასტრუქტურა და საცხოვრებელი ბაზა; მშენებლობის მიმდინარე სტატუსსა და ტრასების შესახებ ინფორმაციას აწვდის mountainresorts.ge. სათხილამურო სეზონის (დაახლოებით დეკემბრიდან მარტამდე, თოვლის მდგომარეობის მიხედვით) მიღმა, ზაფხული უღელტეხილის სანახავად ყველაზე საიმედო დროა, ხოლო ველური ყვავილები ივნისიდან ივლისის დასაწყისამდეა ყველაზე მრავალფეროვანი.

ბეშუმი და ფესტივალი „შუამთობა”

გოდერძიდან მოკლე მანძილზე, ბეშუმის პლატო, დაახლოებით 1900 მეტრზე, საბჭოთა პერიოდიდან მთიან საკურორტო ზონად მსახურობდა, როცა სუფთა მთის ჰაერის გამოსაყენებლად აქ სანატორიუმები აშენდა — ფუნქცია, რომელსაც ტერიტორია დღესაც არაფორმალურად ასრულებს ბათუმელი ოჯახებისთვის, ვინც სანაპიროს ზაფხულის სიმხურვალისგან გაქცევას ცდილობს. ბეშუმი ასევე მასპინძლობს „შუამთობას” — მთიან საზაფხულო ფესტივალს (სახელწოდება უახლოვდება ქართულ „შუამთობას” და ჩვეულებრივ აგვისტოში იმართება), რომელიც აერთიანებს ცხენოსნობის შეჯიბრებებს, ქართულ ჭიდაობას, ხალხურ სიმღერა-ცეკვას და ადგილობრივი ყველის, თაფლისა და მთის პურის დახლებს. თარიღები წლიდან წლამდე იცვლება და მას აჭარის რეგიონული ადმინისტრაცია და ადგილობრივი მუნიციპალიტეტები განსაზღვრავენ, ამიტომ მოგზაურობის დაგეგმვამდე გადაამოწმეთ მიმდინარე კალენდარი — იხილეთ adjara.gov.ge ან რეგიონული ღონისძიებების განრიგი georgiatoday.ge-ზე. GTOUR-ის ორდღიანი ჯიპით ტური „აჭარის მთები — ბეშუმი, გოდერძი და ალპური სოფლები” სპეციალურად შედგენილია, როცა ფესტივალის თარიღები ემთხვევა ბეშუმში ღამისთევას.

ქვის თაღოვანი ხიდები: მახუნცეთი და დანდალო

ქედისა და ხულოს მუნიციპალიტეტების მდინარის ხეობებში მიმოფანტულია რამდენიმე თაღოვანი ქვის ხიდი, რომელთა უმეტესობა მე-19 საუკუნით თარიღდება და აშენებულია ადგილობრივი მუსლიმანი აჭარელი თავადების (განსაკუთრებით ხიმშიაშვილების საგვარეულოს) დავალებით, ვაჭრობის გზების მთის მდინარეებზე გადასაკვეთად. ყველაზე ცნობილია მახუნცეთის ხიდი — ერთი დახვეწილი ქვის თაღი აჭარისწყლის შენაკადზე, იმავე სახელწოდების ჩანჩქერთან, ბათუმი-ხულოს მთავარ გზასთან ახლოს, რაც მას ადვილად მისაწვდომს ხდის. უფრო ღრმად ქედის ხეობაში, დანდალოს ხიდი იმავე სამშენებლო ტრადიციის უფრო მშვიდი და ნაკლებად დათვალიერებული ნიმუშია, რომელსაც ჩვეულებრივ ქედის ღვინის სოფლების ვიზიტთან აერთიანებენ, სადაც ადგილობრივი ჯიშის ჩხავერი ციცაბო ტერასებზეა გაშენებული. ამ მონაკვეთზეა აგებული GTOUR-ის ტურები „ქედის ღვინის სოფლები და დანდალოს ხიდი” და „ჩხავერი და წოლიკოური — აჭარისა და გურიის ღვინოები”.

• მახუნცეთი — ბათუმი-ხულოს გზაზე, მახუნცეთის ჩანჩქერთან ახლოს; ყველაზე ადვილად მისაწვდომი, ერთი თაღი, მე-19 საუკუნის ხიმშიაშვილისდროინდელი მშენებლობა
• დანდალო — ქედის მუნიციპალიტეტში, მთავარი გზიდან გადახვევით; მშვიდი გარემო, ხშირად აერთიანებენ ჩხავერის ღვინის სოფლების მონახულებასთან

მაჭახელას ეროვნული პარკი

მაჭახელა ცალკე ხეობაშია, ბათუმის სამხრეთით, თურქეთის საზღვართან ახლოს, და მას ცალკე ექსკურსიად უნდა განიხილოთ, ვიდრე ხულო-გოდერძის მარშრუტის დანამატად. პარკი დაარსდა მდინარე მაჭახელას გასწვრივ კოლხური ტყის — წაბლის, მუხისა და რელიქტური ფართოფოთლოვანი ტყის — ხანგრძლივი ზოლის დასაცავად და იმართება საქართველოს დაცული ტერიტორიების ქსელის ფარგლებში; ოფიციალური ინფორმაცია წვდომის, ბილიკებისა და წესების შესახებ ხელმისაწვდომია დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საიტზე apa.gov.ge. ტყის გარდა, ხეობა ისტორიულად ცნობილია ხელით იარაღის მწარმოებელი ტრადიციული სოფლებით, ოჯახების მიერ დღესაც გამოყენებული ძველი წისქვილებითა და მდინარეზე გაფანტული საკუთარი თაღოვანი ხიდებით. მირვეთის ჩანჩქერი, რომელსაც პარკის ქვედა ნაწილიდან ფეხით მიაღწევთ, ნახევარდღიანი ვიზიტის ტიპური საბოლოო წერტილია. GTOUR-ის ტური „მაჭახელას ხეობა — თაღოვანი ხიდები, მირვეთის ჩანჩქერი და სადილი სოფლად” მიმდინარეობს ბათუმიდან შვიდსაათიან ტურად და მოიცავს გაჩერებას ოჯახურ სახლში მთიანი სადილისთვის.

მთის აჭარული სამზარეულო: ბორანო და სინორი

ზღვისპირა აჭარამ საქართველოს მისცა მისი ყველაზე ცნობილი ექსპორტი — ნავისებური აჭარული ხაჭაპური, მაგრამ მთის სოფლებში სხვანაირად ამზადებენ, რაციონის საფუძველს რძის პროდუქტები და მარტივი მარცვლეულია შექმნის, და არა სანაპიროს ზღვის პროდუქტები და ციტრუსები. ბორანო საერთო კერძია — სულგუნის ყველი ნელა დნება კაცხის ან ლითონის ტაფაში მაგიდაზე, ლებანში, ჭამენ პურის ამოვლებით, უფრო ფონდიუს ჰგავს, ვიდრე გამომცხვარ ხაჭაპურს. სინორი ფენოვანი კერძია — თხელი ცომის ფურცლები ერთმანეთშია გადაფენილი კარაქითა და ყველით, ის მაძღარი, პრაქტიკული საჭმელია ცივი მთის საღამოებისთვის. სიმინდის პური (მჭადი), მთის ფუტკრის თაფლი და მწვანილიანი წვნიანები ავსებენ სუფრას; მოსალოდნელია ნაკლები პომიდორი და მეტი კარაქი და ყველი, ვიდრე კახურ ან იმერულ სამზარეულოში. შეზღუდული დროის სტუმრებს, ვინც მთამდე ასვლამდე სურვილს ამჟღავნებენ რამე საწყისი გაცნობისთვის, შეუძლიათ გაიარონ GTOUR-ის „აჭარული ხაჭაპურის გაკვეთილი” ბათუმში, რომელიც უშუალოდ სანაპირო კერძს ეხება, ხოლო მაჭახელასა და ქედის ერთდღიანი ტურები ორივე მოიცავს სოფლურ სადილს, სადაც ოჯახის მიხედვით ჩვეულებრივ ბორანო ან სინორი გხვდება.

- Advertisement -

• ბორანო — დნობილი სულგუნის ყველი კარაქში, ჭამენ პურით, მთის ტრადიციული კერძი
• სინორი — ფენოვანი ცომი კარაქითა და ყველით, მკვრივი მთის საჭმელი
• მჭადი — აჭარული სიმინდის პური, თითქმის ყველა კერძს ახლავს
• მთის თაფლი და რძის პროდუქტები — იყიდება ხულოს ორშაბათობით ბაზარზე და ბეშუმის მახლობლად გზისპირა დახლებზე

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი დრო სჭირდება ბათუმიდან ხულომდე მგზავრობას?
დაახლოებით ორი-ორნახევარი საათი, 90 კილომეტრზე.

საჭიროა თუ არა ჯიპი გოდერძისა და ბეშუმისთვის?
ხულომდე ჩვეულებრივი მანქანა საკმარისია კარგ ამინდში, მაგრამ ხულოს იქით ჯიპი დიდად არის რეკომენდებული, განსაკუთრებით ზაფხულის სეზონის მიღმა.

როდის იხურება გოდერძის უღელტეხილი?
ზამთარსა და გაზაფხულზე თოვლის გამო, ხანგრძლივადაც შეიძლება — თარიღები წლიდან წლამდე იცვლება, შეამოწმეთ georoad.gov.ge-ზე გამგზავრებამდე.

როდის იმართება შუამთობის ფესტივალი ბეშუმში?
ჩვეულებრივ აგვისტოში, თუმცა ზუსტი თარიღები ყოველწლიურად დგინდება — გადაამოწმეთ აჭარის რეგიონულ ადმინისტრაციასთან.

არის თუ არა მაჭახელა ხულო-გოდერძის მარშრუტის ნაწილი?
არა, მაჭახელა ცალკე ხეობაშია და ცალკე ექსკურსიად მოითხოვს წასვლას ბათუმიდან პირდაპირ.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Beyond Batumi: the Adjara mountains — Khulo, Goderdzi, Beshumi, Machakhela, arched bridges and mountain Adjarian culture