სამცხე-ჯავახეთის გზამკვლევი: ბორჯომი, ბაკურიანი, რაბათი, ვარძია და ჯავახეთის მთაგორიანი

სამცხე-ჯავახეთი საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე მშვიდი ტურისტული რეგიონია და ერთ-ერთი ისეთი, რომლის ნახვაც შესაძლებელია ერთ გრძელ დღეში ან თბილისიდან ორ-სამდღიანი მარშრუტით. აქ არის ბორჯომის საკურორტო პარკი და მინერალური წყალი, პანღურისფერ ტყეებში ჩაფლული საცხოვრებელი დასახლება ბაკურიანი, ახალციხეში აღდგენილი რაბათის ციხე, კლდეზე ნაგები საფარისა და ვარძიის სავანეები, ხერთვისის ციხე ორი მდინარის შესართავთან და ჯავახეთის ვულკანური პლატო ფარავნის ტბის, ფოკასა და ნინოწმინდის გარშემო. თბილისიდან ბორჯომამდე გზაში დაახლოებით ორ-ნახევარი-სამი საათი დასჭირდებათ, ახალციხემდე — კიდევ ერთი საათი, ვარძიამდე — დამატებით ორმოცი წუთი. ასე რომ, ერთი გრძელი დღე საკმარისია დაბლობის ძირითადი ღირსშესანიშნაობებისთვის, ხოლო ჯავახეთის მაღალმთიანეთი ღამისთევას იმსახურებს.

რეგიონს ორი განსხვავებული ხასიათი აქვს. მესხეთი — ბორჯომისა და ახალციხის ირგვლივ გაშლილი ტყიანი დაბლობი — ხეობებითა და საკურორტო ქალაქებით გამოირჩევა, სადაც ქართული, ოსმალური და სომხური მმართველობის ისტორია ერთსა და იმავე ციხის ეზოში იკითხება. ჯავახეთი კი — 2000 მეტრზე მაღლა მდებარე ვულკანური პლატო ნინოწმინდისა და ახალქალაქის გარშემო — უფრო ცივი და ქარიანია, მოსახლეობა უმეტესად ეთნიკურად სომეხია, ხოლო ტბები, ჩამქრალი კრატერები და სამონასტრო თემები სომხეთის მაღალმთიანეთს უფრო წააგავს, ვიდრე საქართველოს სანაპიროს. პლატოზე მოგზაურობისთვის საუკეთესო პერიოდია გაზაფხულიდან ოქტომბრამდე, ბორჯომი და ბაკურიანი კი წლის ნებისმიერ დროს მისაღებია — ბაკურიანი განსაკუთრებით დეკემბრიდან მარტამდე.

ბორჯომი: პარკი, მინერალური წყალი და ლიკანის სასახლე

ბორჯომის სახელი უკავშირდება ბუნებრივად გაზიან მინერალურ წყალს, რომელსაც მეცხრამეტე საუკუნიდან ბორჯომის ცენტრალურ პარკში არსებული წყაროებიდან ასხამენ და დღემდე ის საქართველოს ყველაზე ცნობადი ბრენდია საზღვარგარეთ. პარკი თავად არის ვიზიტის მთავარი მიზანი — ხეობის გასწვრივ გამავალი სასეირნო ბილიკი მდინარე ბორჯომულასთან, საბაგირო, საიდანაც ცის ბორბლამდე ადიხართ, ღია მინერალური აუზები და უფასო ონკანები, საიდანაც თბილი, მარილიანი წყლის დალევა პირდაპირ წყაროდან შეიძლება (უმეტესობა ერთ ჭიქას თუ გასწავს, ბოთლს ვერა). ქალაქი ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ბუფერულ ზონაში მდებარეობს — ეს ერთ-ერთი უდიდესი დაცული ტყიანი ტერიტორიაა კავკასიაში, მონიშნული ბილიკებით ერთდღიანი სეირნობიდან აბასთუმნამდე სამდღიან გადასასვლელამდე. ბილიკების მდგომარეობისა და სარინდეო პუნქტების კონტაქტები დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საიტზეა — apa.gov.ge.

პარკის ცენტრიდან მცირე მანძილზე მდებარეობს ლიკანის სასახლე, რომელიც 1890-იან წლებში რუსეთის საიმპერატორო რომანოვების საოჯახო საზაფხულო რეზიდენციად აშენდა და დღეს სახელმწიფო სტუმართმოყვარეობის სახლია ოფიციალური ვიზიტებისთვის, ამიტომ მასზე წვდომა შეზღუდულია და ვერ იქნება გარანტირებული ნებისმიერ დღეს — ვიზიტის დაგეგმვამდე ადგილზე ან გიდის მეშვეობით გაიგეთ, რადგან წესები ხშირად იცვლება წინასწარი გაფრთხილების გარეშე.

- Advertisement -

ბაკურიანი: საკურორტო ქალაქი ბორჯომის თავზე

ბაკურიანი დაახლოებით 1700 მეტრ სიმაღლეზეა, ბორჯომიდან ტყიან გზაზე ოცდაათწუთიანი სავალით, და ზამთარში სათხილამურო ბაზად, ზაფხულში კი გრილ, ფიჭვის სურნელით გაჯერებულ დასასვენებელ ადგილად ფუნქციონირებს. კურორტს სამი ძირითადი სათხილამურო უბანი აქვს — კოხტა-მითარბი, დიდველი და ცენტრთან მდებარე პატარა დამწყებთა ფერდობები — საბაგირო ბილეთებით, აღჭურვილობის გაქირავებითა და სათხილამურო სკოლებით, რომლებიც ძირითადად ოჯახებსა და დამწყებებზეა გათვლილი, ვიდრე მძიმე ტრასის მოყვარულებზე, რომელთათვისაც გუდაური და სვანეთი უფრო შესაფერისია. ისტორიულად ბორჯომსა და ბაკურიანს ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა აკავშირებდა — ბოლო წლებში მისი მუშაობა არარეგულარულია, ამიტომ მოგზაურობის დაგეგმვამდე უმჯობესია საქართველოს რკინიგზის საიტზე railway.ge გადაამოწმოთ მოძრაობის სტატუსი. ზაფხულში იგივე ფერდობები სასეირნო და საცხენოსნო ბილიკებად იქცევა, ქალაქი კი ბევრად გრილია თბილისთან შედარებით, რაც საბჭოთა დროიდან ქართული ოჯახების ზაფხულობით აქ ჩამოსვლის მთავარი მიზეზია.

ახალციხის რაბათი და საფარის მონასტერი

ახალციხე, რეგიონის ცენტრი, აშენებულია რაბათის ციხე-სიმაგრის გარშემო, რომელიც 2012 წელს დიდი მასშტაბის რეკონსტრუქციის შემდეგ გაიხსნა ვიზიტორებისთვის. გალავნის შიგნით დგას მეჩეთი, ეკლესია და სხვა ნაგებობები, რომლებიც ქალაქის ხანგრძლივ ოსმალურ და ქართულ წარსულს ასახავს, ასევე მუზეუმი, რომელიც მესხეთის არქეოლოგიასა და ისტორიას მოიცავს. ეს რეგიონის ყველაზე ფოტოგენური ერთჯერადი გასაჩერებელი ადგილია და განსაკუთრებით ეფექტურად გამოიყურება საღამოს განათებისას. ციხისა და მუზეუმის მუშაობის საათები და ბილეთების ფასები საუკეთესოა წინასწარ გადამოწმდეს კულტურის სამინისტროს მემკვიდრეობის გვერდზე — culture.gov.ge, რადგან ეს დეტალები პერიოდულად იცვლება.

ახალციხიდან ათი კილომეტრის დაშორებით, ვიწრო გზა ადის საფარის მონასტრამდე — მეცხრე-მეცამეტე საუკუნეების კომპლექსამდე, რომელიც ჯაყელების საგვარეულოსთან არის დაკავშირებული, ვინც საუკუნეების განმავლობაში მესხეთს განაგებდა. მთავარ ტაძარში შემორჩენილია სამხრეთ საქართველოში ერთ-ერთი საუკეთესოდ დაცული შუასაუკუნეების ფრესკები, ხოლო კლდეზე მდებარე მდებარეობა, რომელსაც საავტომობილო პარკინგიდან მოკლე სეირნობა ემატება, თავისთავად საკმარისი მიზეზია ვიზიტისთვის ფრესკების მიმართ ინტერესის გარეშეც. მოკრძალებული ჩაცმულობა მოსალოდნელია რეგიონის ყველა მოქმედ მონასტერში, როგორც ეს საქართველოში ყველგანაა მიღებული — მხრები და მუხლები დაფარული, ქალებისთვის კი კარიბჭესთან თავსახურები ჩვეულებრივ ხელმისაწვდომია.

ვარძია და ხერთვისი

ვარძია იმ მიზეზთაგანია, რის გამოც მოგზაურთა უმეტესობა ამ რეგიონში ამ მანძილზე მოდის — კლდის მასივში ნაკვეთი რამდენიმე ათასი ოთახისგან შემდგარი გამოქვაბულთა ქალაქი, რომელიც მდინარე მტკვრის ხეობის ზემოთ მეთორმეტე საუკუნეში, დედოფალ თამარის მეფობისას, შეიქმნა. თავდაპირველად იგი ცამეტ იარუსად იყო აშენებული, სანამ 1283 წლის მიწისძვრამ გარეთა კედელი არ ჩამოანგრია და დღეს ხილვადი შიდა ოთახები არ გამოააშკარავა. კომპლექსის ნაწილში დღემდე მოქმედი მონასტერია, ამიტომ ზოგიერთი უბანი ვიზიტორებისთვის დახურულია, ხოლო მოკრძალებული ჩაცმულობა მთელ ტერიტორიაზე მოქმედებს. ადგილი ახალციხიდან დაახლოებით ერთ ნახევარ საათშია, მტკვრის ხეობის გასწვრივ გამავალ ლამაზ გზაზე, და იმსახურებს ორ-სამსაათიან ნელ-ნელა დათვალიერებას, ნაცვლად ჩქარი გაჩერებისა.

იმავე გზაზე, შუა მონაკვეთზე, ხერთვისის ციხე დგას კლდეზე იმ ადგილას, სადაც მდინარე ფარავანი მტკვარს უერთდება — ეს საქართველოში ერთ-ერთი უძველესი ციხის ადგილია და, ალბათ, ამ რეგიონში ყველაზე თვალწარმტაცი სილუეტი ჩაისვენებელი მზის დროს. ვიზიტორთა უმეტესობა მას გზიდან ან მოკლე ასასვლელიდან ათვალიერებს; ის ბუნებრივად ერწყმის ვარძიას ერთ მარშრუტში.

- Advertisement -

ჯავახეთის მთაგორიანი: ფარავანი, ფოკა და ნინოწმინდა

ახალქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მიწა ჯავახეთის ვულკანურ პლატოზე ადის — ეს სრულიად განსხვავებული საქართველოა: უხეო, ქარიანი, ჩამქრალი კონუსებითა და არაღრმა ტბებით მოფინილი, რომლის მეტი ნაწილი 2000 მეტრს აღემატება. ფარავნის ტბა, საქართველოში ფართობით უდიდესი ტბა, სწორედ ამ პლატოზე მდებარეობს, ნინოწმინდისკენ მიმავალ გზაზე — წყალი ცივია, ინფრასტრუქტურა მწირი, ხოლო თბილ სეზონზე ჩიტების დასაკვირვებლად პირობები კარგია. აქ ზამთარი გრძელია და გზები თოვლის გამო გაზაფხულის ბოლომდეც კი შეიძლება დაბლოკილი იყოს, ამიტომ ეს ზაფხულისა და ადრეული შემოდგომის მიმართულებაა და არა წელიწადის ყველა სეზონისთვის ვარგისი — მოგზაურობის წინ გზების მდგომარეობა გამგზავრებამდე გადაამოწმეთ საქართველოს საავტომობილო გზების დეპარტამენტის საიტზე — georoad.gov.ge.

ტბასთან ახლოს, სოფელ ფოკაში მდებარეობს დედათა მონასტერი, რომელიც ხატწერის სახელოსნოთია ცნობილი ადგილობრივად — უფრო მშვიდი და ნაკლებად მონახულებული გაჩერებაა, ვიდრე ჩრდილოეთით მდებარე ძირითადი სამონასტრო ადგილები. ნინოწმინდა თავად პლატოს მთავარი ქალაქია და უმეტესად ეთნიკურად სომხურია, რაც შეგახსენებთ, რომ სამცხე-ჯავახეთის სამხრეთი ნაწილი ღრმად არის დაკავშირებული სომხურ თემებთან, რომლებიც აქ მეცხრამეტე საუკუნეში დასახლდნენ. სომხური ენა ქართულთან ერთად ფართოდ არის გავრცელებული, საეკლესიო არქიტექტურაში სომხური სამოციქულო ეკლესიის ნაგებობებიც გვხვდება, ხოლო სომხეთის საზღვარი იმდენად ახლოსაა, რომ საქართველოს ეს კუთხე ნამდვილად გარდამავალი შეიგრძნობა ორი ქვეყნის მთაგორიანებს შორის.

მარშრუტის დაგეგმვა: დრო, მანძილები და მისვლა

რეგიონი ბუნებრივად იყოფა დაბლობის მარშრუტად (ბორჯომი, ბაკურიანი, ახალციხე, საფარა, ვარძია, ხერთვისი), რომლის გავლაც ერთ გრძელ დღეში ან ორ დღეზე გაწელილად შეიძლება, და მთაგორეთის დანამატად (ფარავანი, ფოკა, ნინოწმინდა), რომელსაც ღამისთევა სჭირდება, თუ უბრალო გავლაზე მეტს გსურთ.

• თბილისიდან ბორჯომამდე — 2.5–3 საათი, ხაშურისა და რიკოთის გზით
• თბილისიდან ბაკურიანამდე — 3–3.5 საათი (ბორჯომიდან დამატებით 30–40 წუთი)
• თბილისიდან ახალციხემდე (რაბათი) — 3.5–4 საათი
• თბილისიდან ვარძიამდე — 4.5–5 საათი, ახალციხისა და მტკვრის ხეობის გზით ხერთვისის გავლით
• თბილისიდან ნინოწმინდა/ფარავნამდე — 5–5.5 საათი, ჯავახეთის პლატოზე ასვლით; ზამთარში გზები შეიძლება დაიხუროს

პირადი მანქანა მძღოლით გზას გიმარტივებთ, რადგან ავტობუსების განრიგი ჯავახეთის პლატოზე იშვიათია. ლიცენზირებული გიდის დაქირავება ასევე სასარგებლოა, თუ რაბათში, საფარასა და ვარძიაში კომენტარით თანხლებული ვიზიტი გსურთ, თვითმასპინძლობითი დათვალიერების ნაცვლად.

პრაქტიკული შეჯამება

• დაბანაკდით ბორჯომში, თუ მინერალური წყალი, პარკის სეირნობა და ბაკურიანი პრიორიტეტია; ახალციხეში — თუ ვარძია და ჯავახეთის პლატო გაინტერესებთ
• ლიკანის სასახლეზე წვდომა შეზღუდულია და არ არის გარანტირებული — წინასწარ გადაამოწმეთ
• რაბათის ციხე და ვარძიის გამოქვაბულთა მონასტერი ორივე მოკრძალებულ ჩაცმულობას მოითხოვს — თან იქონიეთ შარფი და დაფარეთ მხრები და მუხლები
• ბაკურიანის ვიწროლიანდაგიანი მატარებლის მოძრაობა არარეგულარულია — გამოყენებამდე გადაამოწმეთ საქართველოს რკინიგზაში
• ჯავახეთი (ფარავანი, ფოკა, ნინოწმინდა) 2000 მეტრზე მაღლაა და საუკეთესოდ მაისიდან ოქტომბრამდეა მისაღები — ზამთარსა და ადრეულ გაზაფხულზე წინასწარ გადაამოწმეთ გზების მდგომარეობა
• ერთდღიანი მარშრუტი მოიცავს ბორჯომს, ბაკურიანსა და რაბათს; ორ-სამდღიანი მოგზაურობა საჭიროა საფარის, ვარძიის, ხერთვისისა და მთაგორეთის დასამატებლად ჩქარობის გარეშე

ხშირად დასმული კითხვები

რამდენი დრო სჭირდება თბილისიდან ბორჯომამდე მგზავრობას? დაახლოებით ორ-ნახევარი-სამი საათი, ხაშურისა და რიკოთის გზით.

შეიძლება თუ არა ლიკანის სასახლის მონახულება? წვდომა შეზღუდულია, რადგან ის დღეს სახელმწიფო სტუმართმოყვარეობის სახლია — ვიზიტამდე წინასწარ გადაამოწმეთ ადგილზე ან გიდის მეშვეობით.

მუშაობს თუ არა ბორჯომ-ბაკურიანის ვიწროლიანდაგიანი მატარებელი? მისი მოძრაობა არარეგულარულია ბოლო წლებში — სანამ გეგმავთ, შეამოწმეთ საქართველოს რკინიგზის საიტზე.

რომელი სეზონია საუკეთესო ჯავახეთის პლატოს მოსანახულებლად? მაისიდან ოქტომბრამდე; ზამთარში და ადრეულ გაზაფხულზე გზები თოვლით შეიძლება იყოს დაბლოკილი.

რამდენ ხანში შეიძლება ვარძიის მონახულება ახალციხიდან? მტკვრის ხეობის გზაზე, ხერთვისის ციხის გავლით, დაახლოებით ერთ-ნახევარი საათი სჭირდება.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Samtskhe-Javakheti travel guide: Borjomi, Bakuriani, Rabati, Vardzia, Sapara, Paravani and the Armenian-Georgian highlands