ქუთაისი და იმერეთი: ბაგრათი, გელათი, მოწამეთა, პრომეთეს გამოქვაბული და სატაფლია

ქუთაისი, საქართველოს მეორე ქალაქი და ძველი კოლხეთის სამეფოს ისტორიული დედაქალაქი, მდებარეობს მდინარე რიონზე, თბილისიდან დაახლოებით 220 კილომეტრში, და წარმოადგენს იმერეთის მოსანახულებლად ბუნებრივ ბაზას. ერთ დღეში შეძლებთ ეწვიოთ მე-11 საუკუნის ტაძარს, ავიდეთ იუნესკოს ნუსხაში შეტანილ მონასტერში, სადაც ოდესღაც შუა საუკუნეების აკადემია მოქმედებდა, და გაიაროთ კირქვულ კლდეზე დამაგრებული ლითონის ბილიკი კანიონის თავზე. ორ-სამ დღეში კი ამას დაემატება ტყვტუბოს რადონის კურორტი და ხაჭაპურითა და ბადრიჯნით სავსე იმერული სუფრა.

ეს სტატია ეხმაურება ექვს საკითხს, რომელსაც ტურისტები ყველაზე ხშირად სვამენ: ქუთაისის ორმაგი როლი — კოლხეთის, შემდეგ კი გაერთიანებული საქართველოს დედაქალაქად; ბაგრათის ტაძრის რესტავრაცია, რომელმაც მას იუნესკოს სტატუსი დააკარგვინა; გელათის მონასტერი, რომელმაც ეს სტატუსი შეინარჩუნა; მოწამეთას კლდოვანი ეკლესია; პრომეთეს გამოქვაბულის, სატაფლიისა და ოკაცეს კარსტული ატრაქციონების ჯგუფი; და ტყვტუბოს საკურორტო კვარტალი. მანძილები იმდენად მცირეა, რომ ამ ყველაფრის ნახვა ერთდღიანი მარშრუტებით შეიძლება ქუთაისიდან, ბათუმიდან ან თუნდაც თბილისიდან, ხოლო ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი მთელ რეგიონს თვითმფრინავიდან ერთ საათში ხელმისაწვდომს ხდის.

ქუთაისი — კოლხეთისა და მერე საქართველოს დედაქალაქი

ქუთაისის დოკუმენტირებული ისტორია ჩვენს წელთაღრიცხვამდე I ათასწლეულს სწვდება, როდესაც ბერძნული სამყარო რიონზე (მაშინდელი ფაზისი) კოლხეთის სამეფოს მოიაზრებდა — არგონავტებისა და ოქროს საწმისის ლეგენდის სამშობლოდ, რაც დღემდე გავლენას ახდენს რეგიონის ტურისტულ იმიჯზე. მოგვიანებით ქალაქი გახდა ეგრისისა და აფხაზთა სამეფოების დედაქალაქი, ხოლო 1008 წელს სწორედ აქ დაგვირგვინდა ბაგრატ III-ის მიერ დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს გაერთიანება — ქუთაისი გახდა პირველი ერთიანი ქართული სამეფოს დედაქალაქი, სანამ ეს როლი თბილისს არ გადაეცა დავით აღმაშენებლის მემკვიდრეების დროს. ახალ ისტორიაში ქუთაისმა კვლავ იკისრა საქართველოს პარლამენტის ადგილსამყოფლის ფუნქცია 2012-დან 2018 წლამდე — გრძელი პოლიტიკური ისტორიის თანამედროვე გაგრძელება.

ძველ ქალაქში, რიონზე გადებულ ხიდებთან და ბაზართან ერთად, მოკლე ფეხით სეირნობა ან ბაგრათისა და მწვანე ბაზრის გაერთიანებული ნახევარდღიანი ტური ორიდან ოთხ საათამდე დასჭირდება.

- Advertisement -

ბაგრათის ტაძარი — მე-11 საუკუნის გვირგვინი და რესტავრაციის დავა

ბაგრათის ტაძარი 1003 წელს აშენდა უკიმერიონის გორაზე, რიონის ზემოთ, მეფე ბაგრატის სახელით, და გაერთიანებული ქართული სამეფოს კორონაციის ეკლესიად იქცა. 1691 წელს ოსმალურმა ჯარებმა მისი გუმბათი დაანგრიეს, და სამი საუკუნის განმავლობაში ტაძარი უსახურავო ნანგრევად დარჩა — პატივცემული, მაგრამ არქიტექტურულად გაყინული. 2009-დან 2012 წლამდე საქართველოს მთავრობამ ჩაატარა სრული რეკონსტრუქცია, რომლის დროსაც დაემატა ახალი გუმბათი, მინის ელემენტები და თანამედროვე მასალები, ნაცვლად იმისა, რომ ნანგრევი თავისი სახით შენარჩუნებულიყო ან არქეოლოგიურად აღდგენილიყო.

იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტმა 1994 წელს ერთიანად შეიყვანა ნუსხაში „ბაგრათის ტაძარი და გელათის მონასტერი”. კომიტეტმა მიიჩნია, რომ 2012 წლის რეკონსტრუქციამ ტაძრის ავთენტურობა შელახა ვენეციის ქარტიის პრინციპების თვალსაზრისით, რომლებიც მსოფლიო მემკვიდრეობის კონსერვაციას არეგულირებს, და 2017 წელს ბაგრათი ნუსხიდან ამოიღო, რის შემდეგაც ობიექტს უბრალოდ „გელათის მონასტერი” ეწოდა. ეს გადაწყვეტილება დღემდე მნიშვნელოვან შემთხვევად რჩება მემკვიდრეობის დაცვის სფეროში — რამდენად შორს შეიძლება წავიდეს რეკონსტრუქცია მანამ, სანამ ძეგლი მსოფლიო მემკვიდრეობის ღირებულებას დაკარგავს. ქართული მხარე მიიჩნევს, რომ ეკლესია დღეს ცოცხალი სალოცავია და არა გაყინული ნანგრევი.

გელათის მონასტერი — დღემდე იუნესკოს ნუსხაში

გელათი, რომელიც 1106 წელს დავით აღმაშენებელმა ქუთაისიდან რამდენიმე კილომეტრში დააარსა, მსოფლიო მემკვიდრეობის სრული სტატუსი შეინარჩუნა მაშინაც კი, როდესაც ბაგრათმა თავისი წილი დაკარგა. ის ფუნქციონირებდა როგორც მონასტერი, სამეფო სამარხი და შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთი მთავარი საგანმანათლებლო ცენტრი — აკადემია, რომელიც აერთიანებდა თეოლოგიას, ფილოსოფიას, მეცნიერებასა და რიტორიკას და ბიზანტიური საგანმანათლებლო ცენტრების დაცემის შემდეგ მეცნიერებს იზიდავდა. ღვთისმშობლის მთავარი ტაძარი, წმინდა ნიკოლოზისა და წმინდა გიორგის სამლოცველოები და აფსიდაში შემორჩენილი ღვთისმშობლისა და ყრმის მოზაიკა ის მთავარი მიზეზებია, რის გამოც გელათი ჩვეულებრივ ბაგრათთან ერთად შედის ერთ მარშრუტში, თუმცა დღეს მხოლოდ გელათი ატარებს იუნესკოს სტატუსს. დავით აღმაშენებელი დაკრძალულია მონასტრის კარიბჭესთან — გადმოცემით, თავად მოითხოვა, რომ ეკლესიის ზღურბლთან დაკრძალულიყო, რათა ყოველ შემოსულს გადაელახა მისთვის.

გელათი, მოწამეთა და ტყვტუბოს საკურორტო კვარტალი შესანიშნავად თავსდება ერთ ნახევარდღიან მარშრუტში ქუთაისიდან.

მოწამეთა — სამლოცველო ცხალწითელას ზემოთ

მოწამეთას მონასტერი კლდოვან კონცხზეა აგებული, მდინარე ცხალწითელას ხეობის თავზე, გელათიდან მოკლე მანძილზე. ის მე-8 საუკუნის ორ ქართველ დიდებულს — დავითსა და კონსტანტინე მხეიძეებს ეძღვნება, რომლებიც არაბ დამპყრობლებმა იწამეს და შემდგომ წმინდანებად შერაცხეს; მათი წმინდა ნაწილები პატარა ეკლესიაშია დაცული, ხოლო ადგილობრივი რწმენით, ნაწილების ქვეშ სამჯერ გატარება სურვილის ასრულებას იწვევს. ობიექტი გელათთან შედარებით მცირეა, და მისი ღირებულება იმდენადვე მდებარეობაშია — ხეობის თავზე აღმართული, შორს ხედვადი მდინარით — რამდენადაც თავად ნაგებობაშია. ჩვეულებრივ მას გელათთან ერთად, ერთი ექსკურსიის ფარგლებში სტუმრობენ.

- Advertisement -

გამოქვაბულები და კანიონები — პრომეთე, სატაფლია და ოკაცე

იმერეთის კარსტულმა კირქვამ საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე მოთხოვნადი ბუნებრივი ატრაქციონები წარმოშვა, ყველა ქუთაისიდან 30-45 წუთის მანძილზე.

• პრომეთეს გამოქვაბული (კუმისთავის გამოქვაბული), ტყვტუბოს მახლობლად — დიდი, განათებული სტალაქტიტებიანი დარბაზებითა და მიწისქვეშა მდინარით გამოქვაბული, სადაც მარშრუტის ნაწილი ნავით გადის.
• სატაფლიის ნაკრძალი, ქუთაისთან უფრო ახლოს — აერთიანებს გამოქვაბულს დინოზავრების ნაპოვარ ნაკვალევებთან და მინაფენილ სათვალთვალო პლატფორმას კარსტულ ლანდშაფტზე, რომელსაც ნათელ დღეებში შავ ზღვამდეც კი დაინახავთ.
• ოკაცეს კანიონი, სამეგრელოსკენ მიმავალ გორაკებზე — კანიონის კედელში დამაგრებული ლითონის ბილიკი, მდინარე ხიხის თავზე დაახლოებით 100 მეტრ სიმაღლეზე, რაც სიმაღლის მშიშარათათვის არ არის რეკომენდებული.

ეს სამი დაცული ტერიტორია საქართველოს დაცული ტერიტორიების სისტემის ფარგლებში იმართება; სეზონური სამუშაო საათები, ბილეთის ფასები და დახურვის პერიოდი აუცილებლად გადაამოწმეთ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს ვებგვერდზე მოგზაურობამდე, რადგან საათები ზაფხულსა და ზამთარს შორის იცვლება. მართვილის კანიონი, რომელიც ოდნავ შორს, სამეგრელოშია, ჩვეულებრივ ოკაცესა და პრომეთესთან ერთად, ერთ დიდ დღიანი ტურში შედის.

ტყვტუბო — საბჭოური კურორტული ბრწყინვალება და რადონ-კარბონატული წყალი

ტყვტუბო, ქუთაისიდან 10 კილომეტრში, თავისი დიდება ბუნებრივად თბილ, ოდნავ რადიოაქტიურ რადონ-კარბონატულ მინერალურ წყალს უმადლის, რომელსაც საბჭოთა პერიოდიდან იყენებდნენ სახსრების, სისხლის მიმოქცევისა და ნერვული სისტემის დარღვევების ბალნეოლოგიური მკურნალობისთვის. XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან 70-იან წლებამდე აქ ცხრამეტი დიდებული სანატორიუმი აშენდა, რომელთა უმრავლესობა დღეს მიტოვებული ან ნაწილობრივ აღდგენილია, თუმცა რამდენიმე ბანაო და განახლებული სანატორიუმი კვლავ ფუნქციონირებს. როგორც ნებისმიერი რადონის წყლით ან ტალახით მკურნალობის შემთხვევაში, სარგებელი და უკუჩვენებები ინდივიდუალურ ჯანმრთელობაზეა დამოკიდებული, და ნებისმიერ ადამიანს, ვისაც კონკრეტული დიაგნოზი აქვს, ურჩევენ ჯერ საკუთარ ექიმთან გაიაროს კონსულტაცია, სანამ საკურორტო კურსს დაჯავშნის.

იმერული სამზარეულო და კოლხეთის დაბლობი

იმერეთმა საქართველოს ყველაზე გავრცელებული რეგიონული კერძი — იმერული ხაჭაპური მისცა, რომელშიც რბილი, ოდნავ მჟავე ადგილობრივი ყველი იხმარება, განსხვავებით აჭარული ხაჭაპურის კვერცხ-კარაქიანი „ნავისგან”. ადგილობრივი სუფრა ასევე ემყარება ღომს (სიმინდის ფქვილისგან დამზადებულ ფაფას, მჭადის ნათესავს), ლობიოს კერძებს, ბაჟესა და საწივს, და რიონის ველის უხვ მწვანილსა და მწნილეულს. იმერეთის ღვინოები, ძირითადად წიწკასა და წოლიკოურისგან დაწურული, უფრო მსუბუქი და მშრალია, ვიდრე აღმოსავლეთ კახეთის ქარვისფერი ღვინოები.

ქუთაისის დასავლეთით, ფოთისა და შავი ზღვისკენ გადაჭიმული დაბლობი დღესაც კოლხეთის სახელს ატარებს: კოლხეთის ეროვნული პარკი იცავს რელიქტურ ჭაობიან ტყეს და რამსარის კონვენციით საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭაობად არის აღიარებული — სრულიად განსხვავებული, ბრტყელი ლანდშაფტია ქუთაისის მიმდებარე კარსტულ გორაკებთან შედარებით.

პრაქტიკული ინფორმაცია

• დაისვენეთ ქუთაისში — ბაგრათი, გელათი და მოწამეთა თითოეული 20 წუთზე ახლოსაა, ტყვტუბო და გამოქვაბულების კლასტერი კი — 45 წუთზე.
• ბაგრათის ტაძარი (1003) 2017 წელს ამოღებულ იქნა იუნესკოს ერთიანი ნუსხიდან 2009-2012 წლების რეკონსტრუქციის შემდეგ; დღეს მხოლოდ გელათის მონასტერს (1106) აქვს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსი.
• პრომეთეს გამოქვაბული, სატაფლია და ოკაცე დაცულ ტერიტორიებად იმართება სეზონური განრიგით — გადაამოწმეთ გამგზავრებამდე.
• ტყვტუბოს რადონ-კარბონატული აბაზანები განსაკუთრებული დიაგნოზის მქონე ადამიანებმა ექიმთან უნდა განიხილონ.
• ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტი დასავლეთ საქართველოში ჩასვლის მოხერხებული პუნქტია, თბილისის გავლის გარეშე.
• სცადეთ იმერული ხაჭაპური ქუთაისის მწვანე ბაზარში, სანამ ზღვისპირას აჭარულ ვერსიას შეადარებთ.

ხშირად დასმული კითხვები

რატომ ამოიღეს ბაგრათის ტაძარი იუნესკოს ნუსხიდან?
2009-2012 წლების რეკონსტრუქციამ, რომელმაც ახალი გუმბათი და თანამედროვე მასალები დაამატა, კომიტეტის აზრით შელახა ტაძრის ავთენტურობა, რის გამოც 2017 წელს ბაგრათი ნუსხიდან ამოიღეს.

რომელი ობიექტები რჩება იუნესკოს დაცულად?
მხოლოდ გელათის მონასტერი ატარებს დღეს ამ სტატუსს.

რამდენი დრო სჭირდება ბაგრათის, გელათისა და მოწამეთას მონახულებას?
ჩვეულებრივ ეს სამივე ობიექტი ერთ ნახევარდღიან ტურში თავსდება, რადგან ქუთაისიდან თითოეული 20 წუთზე ახლოსაა.

უსაფრთხოა თუ არა ტყვტუბოს რადონის წყლით მკურნალობა?
ზოგადად გამოიყენება ბალნეოლოგიურ მკურნალობაში, თუმცა კონკრეტული დიაგნოზის მქონე პირებმა საკუთარ ექიმთან უნდა გაიარონ კონსულტაცია.

რომელ სეზონზეა საუკეთესო ოკაცეს კანიონისა და პრომეთეს გამოქვაბულის მონახულება?
სამუშაო საათები ზაფხულსა და ზამთარს შორის იცვლება, ამიტომ ვიზიტამდე დაცული ტერიტორიების სააგენტოს საიტზე გადამოწმება სჯობს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Kutaisi and Imereti travel guide: Bagrati, Gelati, Motsameta, Prometheus cave, Sataplia, Okatse and the Kolkheti