საქართველოს კლდეში ნაკვეთი ქალაქები: ვარძია, უფლისციხე და დავით გარეჯა

ვარძია, უფლისციხე და დავით გარეჯა საქართველოს სამი უდიდესი კლდოვანი დასახლებაა, თუმცა თითოეული მათგანი სხვადასხვა ეპოქასა და დანიშნულებას წარმოადგენს. ვარძია, მტკვრის ხეობის ზემოთ კლდეში ნაკვეთი, მე-12 საუკუნეში მეფე გიორგი III-ის დროს აშენებული ციხე-მონასტერია, რომელიც დედოფალმა თამარმა გააფართოვა. უფლისციხე, გორთან ახლოს შიშველ კლდეზე მდებარე, ქრისტიანობამდე ათასწლეულებით ადრე წარმართული მზის კულტის ცენტრად ჩამოყალიბდა და მონღოლთა პერიოდამდე ფუნქციონირებდა, როგორც ქალაქი. დავით გარეჯა კი მონასტრების ქსელია, რომელიც მე-6 საუკუნეში ერთ-ერთმა ათცამეტმა ასურელმა მამამ დააარსა და დღემდე მოქმედი სავანეა, საქართველო-აზერბაიჯანის საზღვართან, ნახევარუდაბნოში.

სამივე ობიექტის ერთ დღეში მონახულება პრაქტიკულად შეუძლებელია, ვინაიდან ისინი თბილისიდან სამ სხვადასხვა მიმართულებით მდებარეობენ. უფლისციხე ბუნებრივად ერწყმის გორის მონახულებას, ვარძია — ახალციხესა და რაბათის ციხეს, ხოლო დავით გარეჯა ცალკე ერთდღიანი მარშრუტია აღმოსავლეთით, კახეთისა და აზერბაიჯანის საზღვრისკენ. ეს სტატია აღწერს, რა არის სინამდვილეში თითოეული ეს ადგილი, რა წესები მოქმედებს ვიზიტისას — ბილეთები, ჩაცმულობა, ჩრდილი, სამუშაო საათები — როგორია ამჟამინდელი ვითარება გარეჯის საზღვართან და როგორ დავგეგმოთ მარშრუტი, თუ გსურთ სამივეს მონახულება ერთი, უფრო ხანგრძლივი მოგზაურობის ფარგლებში.

სამი კლდოვანი ქალაქი — ერთი სახელი, განსხვავებული ისტორიები

დაგეგმვამდე ღირს ამ ობიექტების გარჩევა, ვინაიდან ტერმინი „კლდოვანი ქალაქი” სრულიად განსხვავებულ ეპოქებსა და დანიშნულებებს აერთიანებს.

• ვარძია — დაარსდა 1156-1163 წლებში გიორგი III-ის დროს, გაფართოვდა 1185 წლის შემდეგ დედოფალ თამარის მიერ. თავდაპირველი დანიშნულება — ციხე-მონასტერი, თავშესაფარი სელჩუკებისა და შემდეგ მონღოლების თავდასხმებისგან. უახლოესი ბაზა — ახალციხე.
• უფლისციხე — დასახლებული იყო ჩვენი წელთაღრიცხვის პირველი ათასწლეულის დასაწყისიდან. თავდაპირველად იყო წარმართული მზის კულტის ცენტრი, შემდეგ — აბრეშუმის გზის სავაჭრო ქალაქი. უახლოესი ბაზა — გორი.
• დავით გარეჯა — დაარსდა მე-6 საუკუნეში დავით გარეჯელის მიერ. თავდაპირველი დანიშნულება — ბერმონაზვნური სავანე, რომელიც დღემდე მოქმედებს. უახლოესი ბაზა — საგარეჯო/თბილისი.

სამივე ობიექტი დაცულია, როგორც საქართველოს უძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი და შედის მემკვიდრეობის დაცვის უწყებების რეესტრებში, თუმცა არცერთი მათგანი ჯერჯერობით არ არის იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ობიექტთა სრული სიის წევრი — საქართველომ წარადგინა მღვიმური და მონასტრული ლანდშაფტები განსახილველად წარსულში, მაგრამ ამ ეტაპზე იუნესკოს დაფას ვერ ნახავთ ვერც ერთი ობიექტის შესასვლელთან.

- Advertisement -

ვარძია — დედოფალ თამარის კლდეში ნაკვეთი ციხესიმაგრე

ვარძია დაიწყო გიორგი III-ის მიერ, როგორც თავდაცვითი ციხესიმაგრე სელჩუკთა საზღვართან, შემდეგ მისმა ასულმა, დედოფალმა თამარმა, რომლის ხანგრძლივი და სტაბილური მმართველობაც (1184-1213) დღემდე საქართველოს „ოქროს ხანად” მოიხსენიება, მნიშვნელოვნად გააფართოვა კომპლექსი. თავისი ყვავილობის პერიოდში ეს ერუშეთის მთაში ნაკვეთი კომპლექსი ითვლიდა დაახლოებით 6000 ოთახს ცამეტ იარუსზე — მათ შორის სატახტო დარბაზს, ღვინის მარნების სისტემას, საპურნეს და მიძინების ეკლესიას, რომლის ფრესკებს შორის დედოფალ თამარის ერთ-ერთი იშვიათი, თანადროულად შექმნილი პორტრეტია შემონახული. 1283 წელს მომხდარმა ძლიერმა მიწისძვრამ გამოაშიშვლა კლდის დიდი ნაწილი, გარეთა კედლის მიღმა მალულად მდებარე ოთახები გახადა ხილული და დღევანდელი სკვროლისებური, დანგრეული იერსახე მიანიჭა კომპლექსს. რამდენიმასი თავდაპირველი ოთახი დღემდე ხელმისაწვდომია ნიშნულებით აღნიშნული ბილიკით, კიბეებითა და გვირაბით; ობიექტი იმართება, როგორც ისტორიულ-არქიტექტურული მუზეუმ-ნაკრძალი და მდებარეობს თურქეთის საზღვართან ახლოს, სამცხე-ჯავახეთში.

უფლისციხე — წარმართული ქალაქი, რომელმაც ღმერთებს გადააჭარბა სიცოცხლით

უფლისციხე საქართველოში ქრისტიანობის დამკვიდრებას ათასწლეულზე მეტით უსწრებს. არქეოლოგიური ფენები მოწმობს უწყვეტ დასახლებას ადრეული რკინის ხანიდან, ხოლო ჩვენს წელთაღრიცხვამდე პირველი საუკუნეებისთვის იგი უკვე გამაგრებული მზის თაყვანისმცემლობის ცენტრი და შავ ზღვასა და სპარსეთს შორის სავაჭრო გზის მნიშვნელოვანი გაჩერება იყო. კლდეში ნაკვეთ სტრუქტურებს შორისაა ხის ჭერის იმიტირებული საკასეტო ჭერის მქონე დარბაზი, ღვინის შესანახი ღრმა ორმოები და ოვალური, ამფითეატრის ფორმის სივრცე, რომელსაც არქეოლოგები წარმართული რიტუალების ჩატარების ადგილად მიიჩნევენ, და არა თეატრალურ სივრცედ. ქრისტიანობა ამ ადგილას მე-4-9 საუკუნეებში შემოვიდა, და პატარა ბაზილიკა, ადგილობრივად „თავადის ეკლესიად” წოდებული, პირდაპირ უფრო ძველ, კლდეში ნაკვეთ ოთახებზეა აშენებული — ეს ერთი შენობა ცხადად აჩვენებს წარმართული და ქრისტიანული საქართველოს ფენებს. ქალაქი დაკნინდა მე-13 საუკუნის მონღოლთა შემოსევების შემდეგ და დამატებითი ზიანი ქართველ-თემურის ლაშქრობებისგან განიცადა, საბოლოოდ კი ადრეულ თანამედროვე ხანაში იქნა მიტოვებული. იგი გორიდან მოკლე მანძილზე მდებარეობს, რაც მას ერთ-ერთ ყველაზე ადვილად ხელმისაწვდომ კლდოვან ძეგლად აქცევს სტალინის ეპოქის ქალაქისა და ათენის სიონის ფრესკებთან ერთად მოსანახულებლად.

დავით გარეჯა — უდაბნოს მონასტრები საკამათო ხაზზე

დავით გარეჯა სხვა ორი ძეგლისგან განსხვავებით არ არის ნანგრევი — ეს არის ცოცხალი ობიექტი. მე-6 საუკუნეში დავით გარეჯელმა, ერთ-ერთმა ათცამეტმა ასურელმა მამამ, რომელთაც საქართველოში ბერმონაზვნობის გავრცელება მიეწერებათ, დააარსა, და დროთა განმავლობაში იგი დაახლოებით ოცი მონასტრისგან შემდგარ ქსელად ჩამოყალიბდა, რომლებიც გარეჯის ქედის ნახევარუდაბნოში არიან გაფანტული. მთავარი დავით ლავრა, სადაც წმინდანის საფლავია, დღემდე მოქმედი მონასტერია მცხოვრები ბერებით, და ვიზიტორებისგან შესაბამისი ჩაცმულობა და ქცევა ეკითხება: მხრებისა და მუხლების დაფარვა ყველასთვის, თავსაფარი ქალებისთვის, ჩუმი საუბარი ეკლესიების მახლობლად და არანაირი ფოტოგრაფია მოქმედ სამლოცველოებში, თუ ბერი თავად არ დასთანხმდება.

ძირითადი სირთულე საზღვრის საკითხია. როდესაც საბჭოთა პერიოდში ქართულ-აზერბაიჯანული საზღვარი დაიხაზა, ის არ ემთხვეოდა მონასტრული კომპლექსის საზღვრებს, ხოლო დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ დაუსრულებელმა დემარკაციამ გარეჯის ქედის ნაწილი, მათ შორის უდაბნოს მონასტერი თავისი მე-10-13 საუკუნეების განთქმული კლდოვანი ფრესკებით, აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალების მიერ კონტროლირებად ან მასთან ახლო მდებარე ტერიტორიაზე მოაქცია. პერიოდულმა დაძაბულობამ, მათ შორის 2019 წელს მომხდარმა სერიოზულმა დაპირისპირებამ, ზოგჯერ დახურა ვიზიტორებისთვის ბილიკი უდაბნოს ფრესკებამდე, თუმცა ლავრა ქვემოთ ღია რჩება. ეს არ არის დასრულებული ვითარება — უდაბნოსთან წვდომა მცირე გაფრთხილებით შეიძლება შეიცვალოს, ამიტომ წინდახედულმა მოგზაურებმა საჭიროა გადაამოწმონ მიმდინარე მდგომარეობა გამგზავრებამდე, ვიდრე ივარაუდებენ, რომ ვითარება წინა ვიზიტის დროინდელს დაემთხვევა. გადაამოწმეთ ინფორმაცია ლიცენზირებულ გიდთან ან ჩვენს გუნდთან მოგზაურობამდე მცირე ხნით ადრე.

ბილეთები, სამუშაო საათები და რას უნდა ელოდოთ ადგილზე

• ვარძია და უფლისციხე ორივე ითხოვს ზომიერ შესასვლელ გადასახადს, შეღავათიანი ტარიფებით სტუდენტებისა და ბავშვებისთვის; ორივე, როგორც წესი, მთელი წლის განმავლობაში ღიაა უფრო მოკლე ზამთრის საათებით და შესაძლოა დაიხუროს ან შემცირდეს მუშაობის საათები ცუდ ამინდში. გადაამოწმეთ მიმდინარე საფასური და საათები გამგზავრებამდე, ვინაიდან ეს პირობები პერიოდულად იცვლება მმართველი უწყების მიერ.
• დავით გარეჯას ლავრა არ იღებს შესასვლელ გადასახადს, ვინაიდან ის მოქმედი მონასტერია და არა ბილეთიანი მუზეუმი; ჩვეულებრივ არის შემოწირულობების ყუთი.
• სამივე ობიექტზე არსებობს არათანაბარი კლდოვანი საფეხურები, ვიწრო გასასვლელები და ვარძიის შემთხვევაში — ბნელი გვირაბი და კიბეები; ბრტყელი, დახურული ფეხსაცმელი სავალდებულოა, ხოლო მოძრაობის პრობლემების მქონე პირებმა წინასწარ უნდა გაარკვიონ, რომელი მონაკვეთებია ხელმისაწვდომი.
• დრონები, დიდი შტატივები და კომერციული ფოტოგრაფია, როგორც წესი, ყველგან მოითხოვს ცალკე ნებართვას — ჰკითხეთ ადგილობრივ ოფისს, ნუ ივარაუდებთ.

სიცხე, ჩრდილი და საუკეთესო პერიოდი ვიზიტისთვის

სამივე ობიექტი შიშველ კლდეშია ნაკვეთი, თითქმის ჩრდილის გარეშე, ხოლო უფლისციხე და დავით გარეჯა განსაკუთრებით ნახევრადმშრალ ლანდშაფტებში მდებარეობს, სადაც ზაფხულის შუაგულის სიცხე ნამდვილი ჯანმრთელობის რისკია და არა მცირე დისკომფორტი. ზაფხულის ნაშუადღევს უფლისციხესა და გარეჯის სტეპზე ტემპერატურა რეგულარულად აღემატება 30-35°C-ს, ბილიკების გასწვრივ თითქმის არანაირი თავშესაფრის გარეშე, ხოლო ვარძია, თუმცა ნაწილობრივ დაცულია დახრილი კლდის ჩრდილით, მაინც ითხოვს ხანგრძლივ გადაადგილებას პირდაპირ მზეზე.

- Advertisement -

პრაქტიკული რჩევა, რომელიც სამივეზე მოქმედებს: ეწვიეთ გახსნიდან პირველ ორ საათში ან დახურვამდე ბოლო ორ საათში, წაიღეთ წყალი იმაზე მეტი, ვიდრე ეტყობათ საჭირო, ატარეთ ქუდი და მაღალფაქტორიანი მზისგან დამცავი კრემი და მოერიდეთ ივლის-აგვისტოში ადრე ნაშუადღევის დროს, თუ გადატანის საშუალება გაქვთ. გაზაფხული (აპრილი-ივნისი) და შემოდგომა (სექტემბერი-ოქტომბერი) გთავაზობთ ზომიერ ტემპერატურას, კარგ განათებას ფოტოგრაფიისთვის და უფრო დაბალ ალბათობას გარეჯის ღორღიან გზებზე მოულოდნელი ჭექა-ქუხილისთვის. ზამთრის ვიზიტი შესაძლებელია ვარძიასა და უფლისციხეში, თუმცა თოვლი და ყინული კლდოვან საფეხურებზე დამატებით სიფრთხილეს მოითხოვს და მოსალოდნელია უფრო მოკლე სამუშაო საათები; გარეჯის გზა შეიძლება გართულდეს ძლიერი წვიმის ან თოვლის შემდეგ, ამიტომ ზაფხულის მიღმა ჯიპი ან ამჟამინდელი გზის მდგომარეობის მცოდნე გიდი გონივრული არჩევანია.

გიდით თუ დამოუკიდებლად — რა მუშაობს პრაქტიკაში

უფლისციხე სამივეს შორის ყველაზე ადვილად მოსანახულებელია დამოუკიდებლად — ეს გორიდან მოკლე სატაქსო მოგზაურობაა, ხოლო თავად გორი თბილისიდან მატარებლით ან მარშრუტკით ადვილად მისაღწევია, ობიექტი კი კარგად არის მონიშნული ინგლისურენოვანი საინფორმაციო დაფებით. ვარძიის ავტომობილის გარეშე მონახულება უფრო რთულია, ვინაიდან თბილისიდან ახალციხემდე და შემდეგ ვარძიამდე საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მინიმუმ ერთ გადასხდომას და იშვიათ შემდგომ კავშირებს მოითხოვს; ახალციხეში ან ბორჯომში ერთი ან ორი ღამით დაბანაკებული მოგზაურები ამ მარშრუტს გაცილებით მოსახერხებლად პოულობენ. დავით გარეჯას საერთოდ არ აქვს საზოგადოებრივი ტრანსპორტი — დაახლოებით 90 კილომეტრიანი გზა თბილისიდან საგარეჯოს გავლით მოიცავს დაუსფალტავ მონაკვეთს, და კერძო მანქანა, ტური ან ჯიპის დაქირავება ერთადერთი რეალისტური გზაა.

გიდი ნამდვილ ღირებულებას მატებს სამივე ობიექტზე, ვინაიდან ფენოვანი ისტორია — წარმართული უფლისციხე ქრისტიანული ეკლესიის ქვეშ, თამარის სათავსები აფეთქებული კლდის პირისახეში, ფრესკები საკამათო ბორცვზე — ყოველთვის არ არის ცხადი მხოლოდ საინფორმაციო დაფებიდან, ხოლო გიდი, რომელიც რეგულარულად სტუმრობს, ამ ადგილებს, გეცოდინებათ გარეჯის საზღვრის მიმდინარე ვითარება გამგზავრებამდე.

სამივეს ერთ მოგზაურობაში გაერთიანება

იმის გამო, რომ უფლისციხე, ვარძია და დავით გარეჯა ერთმანეთისგან დაახლოებით 300 კილომეტრით არის დაშორებული სამი სხვადასხვა მიმართულებით, სამივეს ერთ დღეში მოთავსება არც რეალისტურია და არც რეკომენდირებული, სიცხისა და სიარულის მოცულობის გათვალისწინებით. გონივრული სქემა უფრო ხანგრძლივი მოგზაურობისთვის ასეთია: თბილისიდან უფლისციხემდე და გორამდე ნახევარი ან მთელი დღე, ცალკე დღე ან ორი ახალციხისკენ ვარძიისა და რაბათის ციხისთვის, ხოლო დავით გარეჯა — ცალკე ერთდღიანი მარშრუტი თბილისიდან საპირისპირო, აღმოსავლეთის მიმართულებით, სასურველია უფრო გრილი დილის საათებისთვის დაგეგმილი.

ხშირად დასმული კითხვები

რომელია სამივე ობიექტიდან ყველაზე ადვილად მისაღწევი საზოგადოებრივი ტრანსპორტით?
უფლისციხე — ის გორის მახლობლად მდებარეობს, ხოლო გორამდე მატარებლით ან მარშრუტკით ადვილად ჩახვალთ თბილისიდან.

არის თუ არა დავით გარეჯას უდაბნოს მონასტრის ფრესკები ყოველთვის ხელმისაწვდომი?
არა — საზღვრის არასტაბილური ვითარების გამო, ბილიკი ზოგჯერ იხურება; გადაამოწმეთ მდგომარეობა გამგზავრებამდე.

რომელია სამივე ობიექტიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი?
არც ერთი — სამივე დაცულია საქართველოს ეროვნულ დონეზე, მაგრამ არც ერთს არ აქვს იუნესკოს სტატუსი ჯერჯერობით.

რომელი სეზონია საუკეთესო ვიზიტისთვის?
გაზაფხული (აპრილი-ივნისი) და შემოდგომა (სექტემბერი-ოქტომბერი) — ზომიერი ტემპერატურით და ნაკლები რისკით.

საჭიროა თუ არა სპეციალური ჩაცმულობა დავით გარეჯას მონახულებისას?
დიახ — ეს მოქმედი მონასტერია, ამიტომ მხრების და მუხლების დაფარვა და ქალებისთვის თავსაფარი სავალდებულოა.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Cave cities of Georgia: Vardzia, Uplistsikhe and David Gareja — history, visiting rules and how to combine them