საქართველოს სხვა რელიგიები: სომხური, კათოლიკური, ლუთერანული და იეზიდური მემკვიდრეობა

საქართველოს ხშირად მართლმადიდებლური ეკლესიის სამშობლოდ წარმოაჩენენ, და ტურისტული მარშრუტი ჩვეულებრივ სვეტიცხოვლით ან ჯვრის მონასტრით იწყება. თუმცა ქვეყანაში მოქმედებს სხვა რელიგიური თემებიც – თბილისში არის სომხური სამოციქულო ეკლესიის კვარტალი, მოქმედებს კათოლიკური ტაძარი და ახალციხის მიმდებარე ლათინური წესის რამდენიმე სამრევლო, შემორჩენილია გერმანელი კოლონისტების მიერ ორი საუკუნის წინ აგებული ლუთერანული კირქები, ასევე მოქმედებს ერთ-ერთი იმ იშვიათ, სპეციალურად აშენებულ იეზიდურ ტაძართაგანი, რომელიც ერაყისა და სომხეთის იეზიდური არეალის გარეთ არსებობს. ყველა ეს ადგილი ცოცხალი სათემო სივრცეა და არა მუზეუმი, ამიტომ მათი მონახულება მცირე წინასწარი მომზადებითა და პატივისცემით არის შესაძლებელი.

სტატია გთავაზობთ, სად მდებარეობს თითოეული ობიექტი, რა ცნობილია მის ისტორიაზე და როგორ უნდა მოიქცეთ მოქმედ სალოცავში სტუმრობისას, რომელიც უმცირესობის რელიგიას ეკუთვნის უმრავლესობით მართლმადიდებლურ ქვეყანაში. სამუშაო საათები, წირვების განრიგი და წვდომის წესები ხშირად იცვლება წინასწარი გაფრთხილების გარეშე, ამიტომ ვიზიტის წინ ადგილზე გადამოწმება მიზანშეწონილია.

სურბ გევორგი და სომხური უბანი

თბილისის სომხური თემი საუკუნეების განმავლობაში ისტორიულად კონცენტრირებული იყო ავლაბარში (მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე) და ნარიყალას ქვემოთ, ძველი ქალაქის ქუჩებში. ამ ეპოქიდან შემორჩენილია რამდენიმე სომხური სამოციქულო ეკლესია, რომელთაგან ყველაზე მოსანახულებელია სურბ გევორგი (წმინდა გიორგი) ავლაბარში, მეტეხის ხიდიდან რამდენიმე წუთის სავალზე. ის მოქმედებს როგორც სომხური სამოციქულო ეკლესიის აქტიური სამრევლო, წირვა სომხურ ენაზე და სომხურ-ქართული საეკლესიო გალობით მიმდინარეობს, ხოლო ზოგჯერ ეკლესია საქართველოში თემის საკათედრო ტაძრის ფუნქციასაც ასრულებდა.

საქართველოს სტატისტიკის სამსახურის მონაცემებით, ქვეყნის სომხური მოსახლეობა ძირითადად თბილისსა და სამცხე-ჯავახეთშია თავმოყრილი – ეს ოსმალურ და სპარსულ ეპოქაში დაწყებული ვაჭრობისა და მიგრაციის კვალია, რომელსაც ეკლესიის კართან არცერთი ფირფიტა ვერ ააღწერს, ამიტომ ზუსტი მონაცემებისთვის სჯობს საწყის წყაროს მიმართოთ. სურბ გევორგის თბილისის სინაგოგასა და მეჩეთთან ერთად დასანახად ჩვენ გვაქვს სპეციალური გასეირნება – „თბილისის რელიგიები – სინაგოგა, მეჩეთი და სომხური ეკლესიები”, რომელიც ფეხით დაახლოებით სამ საათს გრძელდება.

- Advertisement -

• მდებარეობა: ავლაბრის უბანი, მტკვრის მარცხენა სანაპირო, თბილისი
• სტატუსი: სომხური სამოციქულო ეკლესიის მოქმედი სამრევლო
• ვიზიტი: ღიაა დღის განმავლობაში წირვების გარეშე; ჩაცმულობა – თავშეკავებული, მამაკაცები თავსაბურავს იხდიან, წირვისას საჭიროა სიჩუმე

კათოლიკური ტაძარი თბილისში და ლათინური მემკვიდრეობა სამცხეში

თბილისში მოქმედებს ლათინური წესის კათოლიკური სამრევლო ეკლესია ისტორიული ცენტრის სიახლოვეს, რომელიც ემსახურება მცირერიცხოვან, მაგრამ დიდი ხნის ისტორიის მქონე თემს – მისი ფესვები იტალიელი, შემდეგ კი პოლონელი და ადგილობრივი ქართველი კათოლიკეების თაობებამდე მიდის. ეკლესია ჩვეულებრივ სამრევლოდ ფუნქციონირებს, ბარძიმის (წირვის) საათები კარზეა გამოკრული; ვინაიდან სასულიერო პირები და განრიგი იცვლება, ბოლო წირვის დრო ადგილზე, ვიზიტის დღესვე გადაამოწმეთ.

კათოლიკური მემკვიდრეობის უფრო მკვრივი კონცენტრაცია სამხრეთითაა, სამცხე-ჯავახეთში, აბალციხისა და თურქეთის საზღვრისკენ მდებარე სოფლების ირგვლივ, სადაც სომეხი კათოლიკეებისა და ლათინელი კათოლიკეების თემები თაობებია რაც ცხოვრობენ მართლმადიდებელ, მუსლიმ და სომეხ სამოციქულო მეზობლებთან ერთად. რეგიონის ეს ფენოვანი რელიგიური ისტორია ყველაზე მკაფიოდ ჩანს ახალციხის რაბათის ციხე-სიმაგრეში, სადაც ერთი გალავნის შიგნით მეჩეთი, ეკლესია და ციტადელია მოთავსებული – საუკეთესო ერთიანი გაჩერება იმის გასაგებად, რამდენი რელიგია თანაცხოვრობდა ამ კუთხეში. ჩვენი ტურები „სამხრეთი 3 დღეში – ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი” და მოკლევადიანი „ვარძია და რაბათი – გრძელი დღე სამხრეთში” ორივე ახალციხეზე გადის და ლიცენზირებულ გიდთან წინასწარი შეთანხმებით კონკრეტული სამრევლოს მონახულებაც შესაძლებელია.

გერმანელი ლუთერანების კოლონიები

მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში სამხრეთ გერმანიიდან ჩამოსულმა შვაბიელმა ლუთერანმა კოლონისტებმა თბილისისა და ბოლნისის მიდამოებში დაარსეს სოფლის მეურნეობის კოლონიების რიგი, მათ შორის კატარინენფელდი (დღევანდელი ბოლნისის ქალაქი), ელისაბეთთალი (ასურეთი) და ალექსანდერსდორფი – ეს უკანასკნელი შემდეგ თბილისის ვაკის უბანში ჩაერთო ქალაქის გაფართოებასთან ერთად. კოლონისტებმა ააგეს კირქები, ვენახები და ღვინის ქარხნები და შემოიტანეს მეღვინეობისა და ლუდის ხარშვის ტექნიკები, რომლებმაც ადგილობრივ სოფლის მეურნეობაზე ხანგრძლივი კვალი დატოვა, მიუხედავად იმისა, რომ შთამომავალთა უმეტესობა საბჭოთა პერიოდში ემიგრაციაში წავიდა ან დეპორტირებული იქნა.

ლუთერანული ეკლესიის შენობები დღემდეა შემორჩენილი ბოლნისსა და ასურეთში, თუმცა ზოგი მათგანი კულტურულ ან საკონცერტო სივრცედ არის რესტავრირებული და აღარ ემსახურება რეგულარულ ლუთერანულ სამრევლოს, ხოლო თბილისში მცირერიცხოვანი ევანგელურ-ლუთერანული თემი კვლავ იკრიბება. ვინაიდან ეს კოლონიები ბოლნისის სიონთან ახლოს მდებარეობს – საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი დათარიღებული ეკლესიის სიახლოვეს – ორივე ისტორია ბუნებრივად ერთიანდება ერთდღიან მარშრუტში; ჩვენი ტურის „ბოლნისი და დმანისი – უძველესი ეკლესია და პირველი ევროპელები” მარშრუტი ყოფილი კატარინენფელდის კოლონიაზე სამხრეთისკენ მიმავალ გზაზე გადის.

იეზიდური ტაძარი ვარკეთილში

თბილისში ცხოვრობს იეზიდური თემი – ქურთულენოვანი მორწმუნეები, რომლებიც განსხვავებული, უძველესი რელიგიის მიმდევრები არიან, ცენტრირებულნი ერაყის ქურთისტანში. მათი უმეტესობა საქართველოში მეცხრამეტე საუკუნიდან დასახლდა, ზოგიც კი მოგვიანებით, სხვა ქვეყნებში დევნის პერიოდებში ლტოლვილის სტატუსით. ვარკეთილის უბანში, თბილისის აღმოსავლეთ ბოლოში, დგას სპეციალურად აშენებული იეზიდური ტაძარი – ერთ-ერთი იმ იშვიათ ნაგებობათაგანი, რომელიც ერაყის, სომხეთისა და დიასპორის მცირე კერების გარეთ არსებობს და ემსახურება თემს, რომელიც ძირითადად კერძო სახლებსა და ღია ცის ქვეშ მდებარე სალოცავებში ლოცულობდა.

- Advertisement -

ტაძარმა საერთაშორისო პრესის ყურადღებაც მოიპოვა სწორედ იმის გამო, რომ ასეთი ნაგებობა ერაყის, სომხეთისა და დიასპორის მცირე კერების გარეთ იშვიათია, და ის დღემდე მოქმედი სალოცავია და არა ტურისტული ობიექტი, ამიტომ მონახულება მშვიდად და პატივისცემით, სასურველია ადგილობრივი გიდის ან კონტაქტის მეშვეობით წინასწარი შეტყობინებით უნდა დაიგეგმოს და არა უბრალოდ შეუტყობინებლად მისვლით. ვინაიდან ვარკეთილი ცენტრალური თბილისის ჩვეულებრივი საფეხმავლო მარშრუტების მიღმაა, მის მონახულებას საუკეთესოდ კერძო მანქანითა და მძღოლით შეძლებთ; ჩვენი „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში – სედანი, მინივენი ან ჯიპი, თქვენი მარშრუტი” ან „ლიცენზირებული კერძო გიდი დღის განმავლობაში” (ინგლისური, გერმანული, ფრანგული, რუსული, იტალიური, ივრითი ენებზე) შეიძლება ერთ დღეში გააერთიანოს ავლაბარიცა და ვარკეთილიც.

სამუშაო საათები და ქცევის წესები

ამ ობიექტებიდან არცერთი არ აქვეყნებს ერთხელ და სამუდამოდ დაფიქსირებულ სამუშაო საათებს, როგორც ეს სახელმწიფო მუზეუმს ახასიათებს, რადგან ეს უპირველესად მოქმედი სალოცავებია. ქვემოთ მოცემულია ზოგადი, ფრთხილი ორიენტირი – ყოველთვის გადაამოწმეთ ადგილზე, განსაკუთრებით დიდი დღესასწაულების დროს (სომხური და კათოლიკური შობა და აღდგომა მართლმადიდებლური კალენდრისგან განსხვავებულ თარიღებზე მოდის), როცა წვდომა მხოლოდ მორწმუნეებისთვის შეიძლება შეიზღუდოს.

• სურბ გევორგი, ავლაბარი – ღიაა დღის განმავლობაში წირვების გარეშე; ჩაცმულობა თავშეკავებული, სიჩუმე წირვის დროს, ქალებს თავსაბურავის ტარება შეუძლიათ
• კათოლიკური სამრევლო, თბილისი – ბარძიმის საათები კარზეა გამოკრული, გადაამოწმეთ ვიზიტის დღესვე; ფოტოგადაღება წირვის დროს არ არის რეკომენდებული
• რაბათი და სამცხის კათოლიკური სამრევლოები – რაბათი ღიაა როგორც ისტორიული ობიექტი დადგენილი საათებით; სოფლის სამრევლოები – წინასწარი შეთანხმებით
• ბოლნისისა და ასურეთის კირქები – გარედან დათვალიერება ჩვეულებრივ შესაძლებელია, შიდა წვდომა დამოკიდებულია შენობის მიმდინარე დანიშნულებაზე
• იეზიდური ტაძარი, ვარკეთილი – მხოლოდ წინასწარი შეთანხმებით, არ არის ჩვეულებრივი ვიზიტისთვის განკუთვნილი ობიექტი; ფეხსაცმელი გაიხადეთ, თუ მასპინძელი ამას გთხოვთ

ყველაზე უახლესი ინფორმაციისთვის წვდომის, დღესასწაულების თარიღებისა და დროებითი დახურვების შესახებ, უმჯობესია ახალი მასალები და ოფიციალური ტურისტული გვერდები გადაამოწმოთ ძველი ბლოგების ნაცვლად, რადგან ამ თემებიდან ბევრი მცირერიცხოვანია და წესები წლიდან წლამდე იცვლება.

მარშრუტის დაგეგმვა

ერთ ფეხით სავალ დღეში შეგიძლიათ მოიცვათ სურბ გევორგი და თბილისის კათოლიკური ეკლესია, ძველი ქალაქის სინაგოგასა და მეჩეთთან ერთად – სწორედ ეს არის ჩვენი „თბილისის რელიგიები – სინაგოგა, მეჩეთი და სომხური ეკლესიები” გასეირნების ლოგიკა. ვარკეთილამდე მისვლა და იმავე შუადღისას დაბრუნება საზოგადოებრივი ტრანსპორტით რთულია, ამისთვის კერძო მანქანა უფრო მოსახერხებელია, რაც ბუნებრივად შეუთავსდება ავლაბრის ნახევარდღიან ვიზიტს, თუ დაჯავშნავთ ჩვენს სერვისს „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში”. სამცხის ობიექტებისთვის ცალკე ღამისთევით მოგზაურობა მეტ დროს მოგცემთ რაბათისა და ვარძიის სათანადოდ დასათვალიერებლად – ორივე ჩვენი ტური, „სამხრეთი 3 დღეში – ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი” და „ვარძია, რაბათი და ბორჯომი – 2 დღე”, სწორედ ამისთვისაა შექმნილი. ბოლნისისა და ასურეთის კოლონიები კარგად ჯდება თბილისის სამხრეთით ნახევარდღიან მარშრუტში, რომელსაც ჩვენი ტური „ბოლნისი და დმანისი – უძველესი ეკლესია და პირველი ევროპელები” მოიცავს.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა სურბ გევორგის მონახულება ტურისტმა, ვინც სომეხი არ არის?
დიახ, ეკლესია ღიაა დღის განმავლობაში წირვების გარეშე; საჭიროა მხოლოდ თავშეკავებული ჩაცმულობა და წირვისას სიჩუმის დაცვა.

სად შემიძლია გავიგო თბილისის კათოლიკური ეკლესიის წირვის საათები?
საათები კარზეა გამოკრული, მაგრამ განრიგი იცვლება, ამიტომ ვიზიტის დღესვე გადაამოწმეთ ადგილზე.

რამდენად შორსაა ვარკეთილის იეზიდური ტაძარი თბილისის ცენტრიდან?
ის ქალაქის აღმოსავლეთ ბოლოზეა, ჩვეულებრივი საფეხმავლო მარშრუტების მიღმა, ამიტომ მასთან მისასვლელად საუკეთესოა კერძო მანქანა მძღოლით.

შეიძლება თუ არა ვარკეთილის ტაძარში შეუტყობინებლად მისვლა?
არა, რეკომენდებულია წინასწარი შეთანხმება ადგილობრივი გიდის ან კონტაქტის მეშვეობით, რადგან ეს მოქმედი სალოცავია და არა ტურისტული ობიექტი.

სად შემორჩა ყველაზე მეტი გერმანული ლუთერანული მემკვიდრეობა?
ბოლნისსა და ასურეთში, ყოფილ კატარინენფელდისა და ელისაბეთთალის კოლონიებში, თუმცა ზოგი შენობა უკვე კულტურულ სივრცედ არის გადაკეთებული.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgia's other faiths: Armenian, Catholic, Lutheran and Yezidi heritage sites