ქართველები, რომლებიც უნდა იცოდეს ყველა სტუმარმა: თამარიდან და რუსთაველიდან პიროსმანამდე და ჭავჭავაძემდე

საქართველოს თანამედროვე თვითშეგნების გასაგებად საკმარისია ხუთი-ექვსი სახელის ცოდნა — ისინი მეორდება ბანკნოტებზე, ქუჩების დასახელებებში, ღვინის ეტიკეტებსა და ეკლესიების კედლებზე. დედოფალი თამარი, შოთა რუსთაველი, წმინდა ნინო, დავით აღმაშენებელი, ნიკო ფიროსმანი და ილია ჭავჭავაძე — თითოეული მათგანი სხვადასხვა საუკუნეს და სხვადასხვა სახის დამსახურებას განეკუთვნება, ეკლესიის დაარსებიდან დუქნების მხატვრობამდე, თუმცა ერთად ისინი ქმნიან იმ ისტორიას, რომელსაც ქართველები თავად ყვებიან საკუთარი ქვეყნის შესახებ: პატარა ერი, რომელმაც იმპერიებით გარშემორტყმულმა კათედრალები ააშენა და ეპოსი შექმნა, შემდეგ კი საკუთარი იდენტობის დაცვა რუსული და საბჭოთა ზეწოლის პირობებში მოუხდა.

ამ სახელებთან დაკავშირებული ადგილების მონახულება მოგზაურობის გვერდითი შტო არ არის — ის თავად მოგზაურობის არსია. თამარის ფრესკა ბეთანიაში, რუსთაველის სტრიქონები თბილისის ერთ-ერთ მთავარ გამზირზე ამოკვეთილი, ფიროსმანის ლომი და ნადიმის სცენები ეროვნულ გალერეაში, ილია ჭავჭავაძის მაგიდა საგურამოს სახლ-მუზეუმში — ეს ყველაფერი ქართველისთვის იმდაგვარი ფიზიკური მტკიცებულებაა, როგორც სხვაგან საპარლამენტო შენობები თუ თავისუფლების ზარი. ქვემოთ მოკლედ გავეცნობით თითოეულ მათგანს, მათთან დაკავშირებულ ძირითად ადგილებსა და მუზეუმებს, და იმასაც, სად არის ისტორია დადასტურებული და სად ჯერ კიდევ კამათობენ ისტორიკოსები.

დედოფალი თამარი — ოქროს ხანა ქვაში ამოკვეთილი

თამარმა საქართველო მართა 1184 წლიდან დაახლოებით 1213 წლამდე — პერიოდი, რომელსაც ქართველები დღემდე ოქროს ხანას უწოდებენ, როდესაც სამეფო კავკასიიდან დღევანდელი სომხეთის, აზერბაიჯანისა და აღმოსავლეთ თურქეთის ნაწილებამდე ვრცელდებოდა. იგი მამამისთან ერთად აკურთხეს და შემდეგ დამოუკიდებლად მართა ქვეყანა — უჩვეულო ფაქტი იმ დროისთვის, რომელსაც მემატიანეები და შემდგომი ეროვნული მეხსიერება განსაკუთრებული ავტორიტეტის დადასტურებად მიიჩნევენ. ქართულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ იგი წმინდანად შერაცხა, მისი პორტრეტი კი რამდენიმე ეკლესიის ფრესკაზეა შემორჩენილი — ყველაზე ცნობილი მაგალითებია ბეთანია, თბილისის მახლობლად, და ვარდზია, სამხრეთში, მტკვრის ხეობაში გამოკვეთილი კლდოვანი ქალაქი, რომელიც უმეტესწილად სწორედ თამარის დროს აშენდა, როგორც სავანე და თავშესაფარი. ვარდზიის მონახულება უშუალოდ გვაძლევს წარმოდგენას იმ ეპოქის მშენებლობის მასშტაბებზე. ისტორიკოსები თანხმდებიან მისი მეფობის ზოგადი მიმდინარეობისა და სამხედრო-კულტურული წარმატებების საკითხში, პირადი ცხოვრებისა და დაკრძალვის ადგილის დეტალები კი სადავოა — გელათის მონასტერი ყველაზე ხშირად სახელდება მისი საფლავის ადგილად, თუმცა ეს დადასტურებული არ არის.

შოთა რუსთაველი — პოეტი, რომელმაც ერს ეპოსი მისცა

რუსთაველის ცხოვრების შესახებ, გარდა თავად პოემისა, თითქმის არაფერია დოკუმენტურად დადასტურებული — ეს ნაწილობრივ იმის მიზეზიცაა, რატომაც ის ასეთ დიდ ფიგურად რჩება. მისი XII საუკუნის პოემა „ვეფხისტყაოსანი“ ქართული საერო ლიტერატურის ყველაზე ახლოს მდგომი რამაა ეროვნულ წმინდა წერილთან — რითმული ლექსით დაწერილი რაინდული რომანი, რომელსაც დღემდე ზეპირად სწავლობენ ქართველი მოსწავლეები და რომელმაც ენას დასძლია სტაბილური, მაღალი ლიტერატურული ფორმა საუკუნეებით ადრე, ვიდრე ევროპის უმეტესი ხალხური ენები მსგავსს მიაღწევდნენ. თბილისის მთავარი გამზირი, ეროვნული თეატრი და ცენტრალური მეტროს კვანძი მის სახელს ატარებს, მისი ძეგლი კი რუსთაველის გამზირისა და თავისუფლების მოედნის კვეთაზე დგას. ხელნაწერი ასლები და სამეცნიერო გამოცემები დაცულია და იკვლევება საქართველოს ეროვნული ხელნაწერებისა და ბიბლიოთეკის ინსტიტუციებში, ხოლო ის ფაქტი, რომ პოემა გადარჩა სპარსეთის, მონღოლების, ოსმალეთისა და რუსეთის ბატონობის პერიოდებს, ქართულ კულტურულ ისტორიაში მტკიცებულებად მიიჩნევა იმისა, რომ ერი ენამ და ლიტერატურამ შეინარჩუნა, არა ტერიტორიამ.

- Advertisement -

წმინდა ნინო და დავით აღმაშენებელი — ოქროს ხანამდე

ორი უფრო ადრინდელი ფიგურა განმარტავს, რატომ იყო თამარის საქართველო საკმარისად ქრისტიანული და გაერთიანებული, რომ გაეშლა. წმინდა ნინო, ტრადიციის თანახმად, კაბადოკიიდან ჩამოსული ქალი, რომელსაც IV საუკუნის დასაწყისში ვაზისა და საკუთარი თმისგან შეკრული ჯვარი მოაქვს, ითვლება ქართული სამეფო კარის გაქრისტიანების ავტორად, რამაც საქართველო ერთ-ერთ პირველ სახელმწიფოდ აქცია, რომელმაც ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად აღიარა. მისი სავარაუდო საფლავი ბოდბის მონასტერშია, სიღნაღის თავზე, კახეთში — მოქმედი მონასტერი, რომელიც დღესაც მნიშვნელოვანი სამლოცველო ადგილია. მცხეთა, ძველი დედაქალაქი, სადაც მისი მისია ტრადიციის თანახმად ფესვგადგმულია, შეიცავს სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარსა და ჯვარის მონასტერს, რომლებიც ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლებად, მცხეთის ისტორიული ძეგლების სახელით, არის შეტანილი.

დავით IV, წოდებული დავით აღმაშენებლად, მართა 1089-1125 წლებში და გასწია ის პოლიტიკური საქმე, რომელმაც შემდგომი ოქროს ხანა შესაძლებელი გახადა — სელჩუკთა გამოდევნა, დაქუცმაცებული ქართული სამთავროების გაერთიანება და გელათის მონასტრისა და აკადემიის დაარსება, ქუთაისთან ახლოს, როგორც სწავლა-განათლების ცენტრისა. მან აირჩია დაკრძალვა მონასტრის კარიბჭესთან, გადმოცემით იმიტომ, რომ ყველას, ვინც შევიდოდა, საფლავზე გადაეხედა — ქართული ტრადიცია ამას განმარტავს როგორც თავმდაბლობის გამოხატვას ძლიერი მეფისგან. გელათი, ბაგრატის ტაძართან ერთად, შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში.

ნიკო ფიროსმანი — მხატვარი, რომელმაც საქართველო ქვემოდან დაინახა

ფიროსმანი (1862-1918) ამ ჩამონათვალში ერთადერთია, ვინც სამეფო და ეკლესიურ ტრადიციას გარედან მოდის. უმეტესად თვითნასწავლი აბრების მხატვარი მირზაანიდან, კახეთიდან, იგი თბილისის დუქნებსა და მაღაზიებში საკვებისა და სასმელის, ზოგჯერ ღამის ფასად მუშაობდა, ქმნიდა რა შავ გლუვ ტილოზე ნადიმების, ცხოველების, ვაჭრებისა და ქალაქური ცხოვრების სურათებს, რომლებიც სიცოცხლეში უგულებელყოფილი იყო და მხოლოდ გარდაცვალების შემდეგ იქნა აღიარებული, როგორც მნიშვნელოვანი ნაივური ხელოვნების ნიმუში. მისი ლომის გამოსახულება, მუშის პორტრეტი და ნადიმის სცენები ინახება ძირითადად საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ქსელში, თბილისში, ხოლო მისი ოჯახის სახლი მირზაანში მემორიალურ მუზეუმადაა გადაქცეული. ფიროსმანის მიმზიდველობა თანამედროვე ქართველისთვის ნაწილობრივ ნოსტალგიურია, ნაწილობრივ კი — გამოსწორება: მან ჩვეულებრივი შრომის ხალხი, ბაზრის ვაჭრები და სუფრის რიტუალი დახატა იმ დროს, როცა ოფიციალური ხელოვნება მეფეებსა და სასულიერო პირებს ამჯობინებდა. მისი ნახატები ადრე ქართულ ლარის ბანკნოტებზეც იყო გამოსახული, ვალუტის დიზაინის შეცვლამდე.

ილია ჭავჭავაძე — ერის მამა

ჭავჭავაძე (1837-1907) ყველაზე პირდაპირ პასუხისმგებელი ფიგურაა თანამედროვე ქართული ეროვნული იდენტობის ჩამოყალიბებაზე. მწერალი, ჟურნალისტი, გამომცემელი და „წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ დამფუძნებელი, იგი რუსული იმპერიული ცენზურის პირობებში მუშაობდა ქართული ენის თანამედროვე ლიტერატურულ და საჯარო ენად აღდგენაზე, ესეებსა და მხატვრულ ნაწარმოებებში ამტკიცებდა, რომ ერის გადარჩენა განათლებაზე, სოფლის მეურნეობის რეფორმასა და საკუთარი ისტორიის მიმართ თავდაჯერებულ დამოკიდებულებაზეა დამოკიდებული, არა შეიარაღებულ დაპირისპირებაზე. იგი 1907 წელს მოკლეს ბუნდოვან გარემოებებში, რომლებიც დღემდე სადავოა, ხოლო ქართულმა მართლმადიდებელმა ეკლესიამ მოგვიანებით წმინდა ილია მართლად შერაცხა. მისი საფლავი მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონშია, მთაწმინდაზე, ხოლო საგურამოს სახლ-მუზეუმი, თბილისიდან ახლოს, ინახავს მის კაბინეტსა და პირად ბიბლიოთეკას. მას არ უნდა აურიოთ თავადი ალექსანდრე ჭავჭავაძე — უფრო ადრინდელი ნათესავი და რომანტიკოსი პოეტი, რომლის საგვარეულო მამული წინანდალში, კახეთში, დღეს სახლ-მუზეუმი და ღვინის მეურნეობაა. ორივე მათგანს სტუმრებს ხშირად ერთი და იმავე გვარით აცნობენ, გიდები კი, როგორც წესი, განასხვავებენ ილიას XIX საუკუნის ეროვნულ-განმანათლებლურ შემოქმედებასა და ალექსანდრეს უფრო ადრინდელ ლიტერატურულ და მეღვინეობის მემკვიდრეობას შორის.

სად ვნახოთ თითოეული მათგანი

• წმინდა ნინო — IV საუკუნე, ბოდბის მონასტერი სიღნაღთან და მცხეთა, სვეტიცხოვლისა და ჯვარის მონასტერი.
• დავით აღმაშენებელი — 1089-1125, გელათის მონასტერი ქუთაისთან ახლოს.
• დედოფალი თამარი — 1184-დაახლ. 1213, ვარდზია და ბეთანია, ფრესკული პორტრეტები.
• შოთა რუსთაველი — XII საუკუნე, რუსთაველის გამზირი და ძეგლი, თბილისი.
• ნიკო ფიროსმანი — 1862-1918, მირზაანი, კახეთი და საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, თბილისი.
• ილია ჭავჭავაძე — 1837-1907, საგურამოს სახლ-მუზეუმი და მთაწმინდის პანთეონი, თბილისი.

ისტორია ყოველდღიურ საქართველოში

ეს სახელები მუდმივად გხვდება, თუ ყურადღებას მივაპყრობთ. ქართული ლარის ბანკნოტებზე ამ ისტორიასთან დაკავშირებული პორტრეტები იყო გამოსახული, თბილისის მეტროს სადგურებს რუსთაველისა და სხვა კულტურული ფიგურების სახელები ჰქვია, ხოლო თითქმის ყველა ქალაქში არის ჭავჭავაძის ქუჩა ან თამარის ძეგლით დამშვენებული მოედანი. მოსწავლეები დღემდე ზეპირად ამბობენ რუსთაველს, ხოლო სუფრა — გრძელი სამხილველო ნადიმი თამადით — იგივე სოციალური ინსტიტუტია, რომელსაც ფიროსმანი ასურათებდა საუკუნეზე მეტი ხნის წინ. იმის გაგება, რომ თამარის ოქროს ხანა, რუსთაველის პოემა, ფიროსმანის დუქნები და ჭავჭავაძის წერა-კითხვის კამპანია ერთ უწყვეტ ხაზად აღიქმება და არა ცალკეული ისტორიული ფაქტებად, ბევრს განმარტავს იმაში, თუ რატომ საუბრობენ ქართველები საკუთარ კულტურაზე როგორც დაცულ, არა უბრალოდ მემკვიდრეობით მიღებულ რამეზე — სპარსული, ოსმალური, რუსული და საბჭოთა ბატონობის განმეორებითი პერიოდების შემდეგ.

- Advertisement -

ხშირად დასმული კითხვები

სად იყო დაკრძალული დედოფალი თამარი? ზუსტად ცნობილი არ არის. გელათის მონასტერი ყველაზე ხშირად სახელდება, თუმცა ეს დადასტურებული ფაქტი არ არის.

რა არის „ვეფხისტყაოსანი“? შოთა რუსთაველის XII საუკუნის რაინდული ეპოსი, ქართული საერო ლიტერატურის უმთავრესი ძეგლი.

სად ინახება ფიროსმანის ნახატები? ძირითადად საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში, თბილისში, ხოლო მისი საოჯახო სახლი მირზაანში მუზეუმადაა გადაქცეული.

ილია ჭავჭავაძე და ალექსანდრე ჭავჭავაძე ერთი და იგივე პიროვნებაა? არა. ილია XIX საუკუნის ეროვნული მოღვაწეა, ხოლო ალექსანდრე — უფრო ადრინდელი ნათესავი, რომანტიკოსი პოეტი, რომლის მამული წინანდალშია.

რატომ არის წმინდა ნინო მნიშვნელოვანი? მას მიეწერება ქართული სამეფო კარის გაქრისტიანება IV საუკუნეში, რამაც საქართველო ერთ-ერთ პირველ ქრისტიანულ სახელმწიფოდ აქცია.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgians every visitor should know: from Rustaveli and Queen Tamar to Pirosmani and Chavchavadze