გაზაფხულის ყვავილები და ალპური მდელოები საქართველოში: სად და როდის ნახოთ

საქართველოში ყვავილობის სეზონი თითქმის ხუთი თვე გრძელდება — აპრილში დაბლობის ტყეებში იწყება და აგვისტოს ბოლომდე მაღალმთიან კავკასიონზე გრძელდება. სამი მკაფიო პიკი გამოიყოფა: აჭარისა და რაჭის როდოდენდრონის ფერდობები მაისის ბოლოდან ივნისამდე ყვავის, ჯავახეთის ვულკანური სტეპი ივნისიდან აგვისტომდეა ყველაზე ლამაზი, ხოლო 2200 მეტრზე მაღლა, თუშეთში, სვანეთსა და ყაზბეგში, ნამდვილი ალპური მდელოები ივლისში სწვდება პიკს. შემოდგომაზე კი მეორე, უფრო მშვიდი სანახაობა იწყება — ლაგოდეხის, ბორჯომ-ხარაგაულისა და სვანეთის წიფლისა და წაბლის ტყეები ოქტომბრამდე ფერს იცვლის.

საქართველოში პატარა ტერიტორიაზე ხუთი კლიმატური ზონაა მოქცეული — ტენიანი სუბტროპიკული შავი ზღვის სანაპიროზე, ნახევრადუდაბნო სამხრეთ-აღმოსავლეთში და ალპური ტუნდრა 3000 მეტრს ზემოთ. ამიტომ ვერც ერთი თვე თუ ხეობა ყველაფერს ვერ შემოგთავაზებთ ერთდროულად. ქვემოთ მოცემულია, სად და როდის წახვიდეთ, რომელი მცენარეებია ღირებული გასაცნობად და სად ღირს მოგზაურობის წინ პირობების გადამოწმება — თოვლის დნობა და ნალექები ყვავილობის თარიღებს წელიწადში ორ-სამ კვირაზე ცვლის.

თვეების მიხედვით: სამუშაო კალენდარი

• აპრილი–მაისი: ტყის ფენის ბოლქვიანი მცენარეები, ფურისულა, ადრეული ორქიდეები — ლაგოდეხის ქვედა ბილიკები, მთირალას წვიმიანი ტყე, კოლხეთის დაბლობი
• მაისის ბოლო–ივნისი: ყვითელი ხეჭეჭი (Rhododendron luteum) და ადრეული კავკასიური როდოდენდრონი — გოდერძის უღელტეხილი, ბეშუმი, ბახმაროს მისასვლელი, რაჭის ქედები
• ივნისი–ივლისი: სუბალპური მდელოები, გენციანები, ანემონები, ადრეული სტეპური ყვავილობა — ჯავახეთის პლატო, ბორჯომ-ხარაგაულის მაღალმთიანი ბილიკები, ყაზბეგის ქვედა ფერდობები
• ივლისი: ალპური მდელოების პიკი, კავკასიური ენდემები მაღალმთაში — თუშეთი, სვანეთი (ქორულდი, ჭალაადი), ჯუთა და აბუდელაურის ტბები
• ივლისი–აგვისტო: ჯავახეთის სტეპური ყვავილობა სრულ სიმძლავრეში, ჭარბტენიანი ზონების კიდეები — ჯავახეთის ტბები (ფარავანი, ხანჩალი, მადათაფა), სამცხის პლატო
• სექტემბერი: გვიანი ასტრისებრნი, ჭანგა, ფერადი ენდროკი — ლაგოდეხის ზედა ზონა, ბორჯომ-ხარაგაული, თუშეთი თოვლამდე
• ოქტომბერი: შემოდგომის ფერები ტყეში, უკვე არა ყვავილობა — ლაგოდეხი, ბორჯომ-ხარაგაული, სვანეთის ხეობები, მთირალა

ეს თარიღები ორიენტირია და არა გარანტია. სიმაღლე, ფერდობის ექსპოზიცია და წინა ზამთრის თოვლის საფარი ყვავილობის დროს ცვლის, ტენიანი თუ მშრალი გაზაფხული კი ჯავახეთის სტეპის აყვავებას რამდენიმე კვირით წინ ან უკან წევს. მთიანი მოგზაურობის წინ გზებისა და ბილიკების მდგომარეობის შესახებ ინფორმაცია სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ეროვნული პარკების ვებგვერდებზე შეამოწმეთ.

ივნისის როდოდენდრონის ფერდობები

აჭარის მთიანეთი, ბათუმის სიღრმეში, ქვეყანაში ყველაზე საიმედო როდოდენდრონის სანახაობას გვთავაზობს. გზა გოდერძის უღელტეხილისკენ და ბეშუმის ირგვლივ სოფლები მაისის ბოლოს ყვითელი ხეჭეჭით (Rhododendron luteum) არის მოფენილი, ივნისში კი 1800 მეტრს ზემოთ ღია ქედებზე ვარდისფერყვავილება კავკასიური როდოდენდრონი (Rhododendron caucasicum) ჩანაცვლებს მას. სანახაობა ამინდზეა დამოკიდებული და სამხრეთის ფერდობებზე ერთი-ორი კვირით ადრეც შეიძლება დაიწყოს.

- Advertisement -

მეორე, ნაკლებად ცნობილი როდოდენდრონის სარტყელი რაჭასა და ლეჩხუმზე მაღლა მდებარეობს, სადაც ტურისტების სიმცირე და მსგავსი ვადები გხვდებათ. მთირალას ეროვნული პარკი, ბათუმთან ახლოს, უფრო ადრე, გაზაფხულზე ყვავის და ტენიანი ტყის სახეობებით ხასიათდება ღია ფერდობის როდოდენდრონის ნაცვლად — ის კარგად ერწყმის ბათუმის ბოტანიკურ ბაღში ნახევარდღიან ვიზიტს.

ჯავახეთის ვულკანური სტეპი

ბორჯომის სამხრეთით, ჯავახეთის პლატო სრულიად განსხვავებული ეკოსისტემაა — ხეებისაგან თავისუფალი, ქარისგან ღია ვულკანური მაღალმთა, 2000 მეტრზე მაღლა, კრატერის ტბებითა და სეზონური ჭარბტენიანი ტერიტორიებით, რომლებიც რამსარის კონვენციით საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიან ზონებად არის აღიარებული. აქ ფლორა სტეპური და ალპურ-მდელოური სახეობებისაა, ტყის ფენის ნაცვლად — ბუმბულა, ჭრელები, გვიანი გაზაფხულის ველური ტიტა, შემდეგ კი, ივლის-აგვისტოში, ტბების კიდეების გამოშრობასთან ერთად, ასტრისებრთა და პარკოსანთა უფრო მკვრივი ხალიჩა.

დაცული ლანდშაფტი სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს განკარგულებაშია, რომლის ჯავახეთის სექციები მოგზაურობის წინ ღირს გადამოწმდეს, რადგან პლატოს ნაწილი სასაზღვრო ზონასთან ახლოს მდებარეობს და სეზონურად ნებართვა შეიძლება დასჭირდეთ. ჯავახეთს ყველაზე ხშირად ბორჯომთან დარჩენილ დღესთან და კერძო მძღოლიან მანქანასთან აერთიანებენ, ან ლიცენზირებულ გიდს სთხოვენ ინდივიდუალური დღის მარშრუტის შედგენას ახალციხიდან ან ბორჯომიდან.

ლაგოდეხის ტყის ფენა

ლაგოდეხის დაცული ტერიტორიები, დაღესტნის საზღვართან, აღმოსავლეთ კახეთში, ქვეყანაში დარჩენილი ერთ-ერთი ყველაზე დიდი, უწყვეტი კავკასიური ტყის მასივია — ჭიშკართან კოლხური ზეგავლენის ფართოფოთლოვანი ტყიდან სუბალპურ და ალპურ მდელოებამდე ტყის ზედა ზღვარზე, შავი კლდის ტბასთან. ქვედა ბილიკები ყველაზე ადრე ყვავის, აპრილიდან ჩნდება გაზაფხულის ეფემერები და ორქიდეები; ტბისკენ ასვლისას ზაფხულის შუა პერიოდისთვის უკვე ნამდვილ ალპურ მდელოში ხვდებით, სადაც გენციანები, კამპანულები და ბაიყურა კავკასიის მაღალმთიანი საძოვრებისთვის დამახასიათებელია. სექტემბერში ჭანგასა და ფერადი ენდროკის ყვავილობას პირველი ყინვების მოახლოება ანაცვლებს, ოქტომბრისთვის კი წიფლის ტყის ქერქი თავადვე იქცევა მთავარ ატრაქციად.

ლაგოდეხი ორ-სამდღიან მოგზაურობას მოითხოვს, თუ ალპურ ზონამდე ასვლასა და კომფორტულად დაბრუნებას გეგმავთ. ამისთვის ხელმისაწვდომია ორდღიანი ლაშქრობა შავი კლდის ტბამდე, უფრო ხანგრძლივი სამდღიანი ვარიანტი დაღესტნის საზღვართან, და ერთდღიანი ტური, რომელიც ქვედა ტყეს კახეთის ღვინის ტურთან აერთიანებს იმ მოგზაურებისთვის, ვისაც მხოლოდ ქვედა ტყის ნახვა სურს.

- Advertisement -

ენდემური და ყურადსაღები სახეობები

კავკასიონი მსოფლიოში ბიომრავალფეროვნების ერთ-ერთ ცხელ წერტილად არის აღიარებული, საქართველოს წილი ფლორა კი მნიშვნელოვანი რაოდენობის ვიწრო ენდემს მოიცავს, რომლებიც არსად სხვაგან არ გვხვდება. ველზე ზუსტი იდენტიფიკაცია გამოცდილი ბოტანიკოსისთვისაც კი რთულია, ამიტომ ქვემოთ მოცემული ჩამონათვალი ზოგადად დამოწმებული მაგალითებია და ზუსტად იმის გარანტია არ არის, რასაც კონკრეტულ დღეს ნახავთ.

• Rhododendron caucasicum — სუბალპური და ალპური ფერდობები, აჭარა, რაჭა, ყაზბეგი — ივნისი–ივლისი
• Rhododendron luteum (ხეჭეჭი) — ტყის კიდე და ღია ფერდობი, აჭარა, გურია — მაისის ბოლო–ივნისი
• Rhododendron ungernii — კოლხური ტყის ფენა, აჭარა, გურია — ივნისი
• Primula (ფურისულა) — ტენიანი ალპური მდელო, სვანეთი, თუშეთი — ივნისი–ივლისი
• Gentiana (გენციანა) — მაღალმთიანი საძოვარი 2200 მეტრს ზემოთ — ივლისი–აგვისტო
• Pulsatilla (ჭრელა) — ჯავახეთის სტეპი, ღია ალპური ბალახეული — მაისი–ივნისი
• Colchicum (ფერადი ენდროკი) — ტყის კორომები, ლაგოდეხი, ბორჯომ-ხარაგაული — სექტემბერი

ეროვნულ პარკებსა და დაცულ ლანდშაფტებში მცენარეების შეგროვება შეზღუდულია, ამიტომ მონიშნულ ბილიკებზე დარჩით, ხოლო თუ კონკრეტული სახეობის ნახვა გაქვთ გადაწყვეტილი, ტელეფონის აპლიკაციის ნაცვლად ლიცენზირებულ ბუნებისმცოდნე გიდს ენდეთ.

შემოდგომის ფერები — მეორე სეზონი

ალპური ყვავილობის დასრულების შემდეგ საქართველოს ტყეები საკუთარ, განსხვავებულ სანახაობას გვთავაზობს. წიფელი, მუხა, რცხილა და ველური წაბლის ქვეტყე ლაგოდეხში, ბორჯომ-ხარაგაულსა და სვანეთის ქვედა ხეობებში სექტემბრის ბოლოდან ოქტომბრამდე იცვლის ფერს, ჩვეულებრივ ოქტომბრის მეორე ნახევარში სწვდება პიკს დაბალ და საშუალო სიმაღლეზე, ხოლო 1500 მეტრზე მაღლა — ერთი-ორი კვირით ადრე. ეს სასიამოვნო სეზონია სეირნობისთვის — ჰაერი გრილია და ზაფხულთან შედარებით ხალხმრავლობა ნაკლები. ფოტოგრაფები ხშირად კახეთის ვაზის ფოთლის ფერებს მთის ტყის ფერებთან ერთად ათავსებენ ერთ მოგზაურობაში.

ბოტანიკური ბაღები — საიმედო ალტერნატივა

თუ თქვენი მოგზაურობის თარიღები ველური ყვავილობის პერიოდს ვერ ხვდება, ან ცუდი ამინდი მთის უღელტეხილს კეტავს, საქართველოს ორი მთავარი ბოტანიკური ბაღი კონტროლირებად, წარწერებიანი ალტერნატივას გვთავაზობს. თბილისის ბოტანიკური ბაღი, ნარიყალას ციხის ძირას, ხეობაში, ჩანჩქერებით, შეიცავს საცნობარო კოლექციას, რომელშიც კავკასიური ენდემები ფართო ნარგავებთან ერთად არის წარმოდგენილი და ღიაა იმ გრილ თვეებშიც, როცა მთის ბილიკები მიუწვდომელია. ბათუმის ბოტანიკური ბაღი, ზღვისპირა კლდეებზე, ქალაქის ჩრდილოეთით, მსოფლიოს ფლორისტული რეგიონების მიხედვითაა მოწყობილი და ყველაზე ფერადია გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე, მთის ყვავილობის კალენდრისგან დამოუკიდებლად.

დაგეგმვის რჩევები და დეტალების გადამოწმება

• ყვავილობის თარიღები წელიწადიდან წელიწადზე თოვლის დნობასა და ნალექებთან ერთად იცვლება — ეს გზამკვლევი დაგეგმვის ორიენტირია და არა ზუსტი კალენდარი.
• დაცული ტერიტორიების წესები, ჯავახეთისა და ლაგოდეხის სასაზღვრო ზონის ნებართვები და სეზონური ბილიკების დახურვები იცვლება — მთაში მოგზაურობის წინ სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოსა და ტურიზმის ეროვნულ გვერდებზე შეამოწმეთ მიმდინარე ინფორმაცია.
• მაღალმთიანი მარშრუტები 2500 მეტრს ზემოთ (თუშეთი, ზედა სვანეთი, ჭაუხის უღელტეხილი) ჩვეულებრივ მხოლოდ ივნისის ბოლოდან სექტემბრამდეა საიმედოდ თოვლისგან თავისუფალი.
• კონკრეტული ხეობის მცოდნე ლიცენზირებული გიდი ყველაზე საიმედო გზაა იმის გასარკვევად, თუ რა ყვავის კონკრეტულ კვირას, როცა თქვენ მოგზაურობთ.

პრაქტიკული შეჯამება

• ივნისი — როდოდენდრონის ფერდობები გოდერძის უღელტეხილთან, ბეშუმსა და რაჭის ქედებზე
• ივლისი — ალპური მდელოების პიკი თუშეთში, სვანეთსა და ჯუთას თავზე
• ივლისი–აგვისტო — ჯავახეთის სტეპური და ჭარბტენიანი ფლორა სრულ სიმძლავრეში
• აპრილი–მაისი და სექტემბერი — ლაგოდეხის ქვედა ტყე და სუბალპური სარტყელი
• სექტემბრის ბოლო–ოქტომბერი — შემოდგომის ფერები ლაგოდეხში, ბორჯომ-ხარაგაულსა და სვანეთში
• ნებისმიერ სეზონზე — თბილისისა და ბათუმის ბოტანიკური ბაღები, როგორც ამინდზე დამოუკიდებელი ალტერნატივა
• ყოველთვის გადაამოწმეთ პარკში შესვლისა და ბილიკის მდგომარეობა მოგზაურობის თარიღთან ახლოს, სანამ მაღალმთიან მარშრუტზე გადაწყვეტილებას მიიღებთ

ხშირად დასმული კითხვები

როდის არის საქართველოში ყვავილობის პიკი?
არ არსებობს ერთი პასუხი — აჭარისა და რაჭის როდოდენდრონი მაისის ბოლოს-ივნისში ყვავის, ჯავახეთის სტეპი ივნისი-აგვისტოშია საუკეთესო, ხოლო ალპური მდელოები თუშეთსა და სვანეთში ივლისში სწვდება პიკს.

სად ვნახო როდოდენდრონის ველები?
ყველაზე საიმედო ადგილებია გოდერძის უღელტეხილი, ბეშუმი და რაჭის ქედები, ივნისში.

არის თუ არა ჯავახეთში ნებართვა საჭირო?
პლატოს ნაწილი სასაზღვრო ზონასთან ახლოს მდებარეობს და სეზონურად ნებართვა შეიძლება დასჭირდეთ — მოგზაურობის წინ სსიპ დაცული ტერიტორიების სააგენტოში გადაამოწმეთ.

რა ხდება, თუ ჩემი თარიღები ველურ ყვავილობას ააცდენს?
თბილისისა და ბათუმის ბოტანიკური ბაღები წელიწადის ნებისმიერ დროს გვთავაზობს ლამაზ და წარწერებიან კოლექციას, მთის ყვავილობის კალენდრისგან დამოუკიდებლად.

როდის არის ლაგოდეხის შემოდგომის ფერი ყველაზე ლამაზი?
ჩვეულებრივ ოქტომბრის მეორე ნახევარში დაბალ სიმაღლეზე, 1500 მეტრზე მაღლა კი ერთი-ორი კვირით ადრე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Wildflowers and alpine meadows in Georgia: where and when to see them