მესტია — სვანეთის გულში, კოშკების ქალაქი

მიმოხილვა

მესტია არის მესტიის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი და ზემო სვანეთის ისტორიული დედაქალაქი — მაღალმთიანი რეგიონისა, რომელიც საქართველოს ჩრდილო-დასავლეთში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში მდებარეობს. ქალაქი მდებარეობს მესტიაჩალას ხეობაში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1500 მეტრ სიმაღლეზე, გარშემორტყმული უშბის, თეთნულდისა და კავკასიონის სვანეთის ქედის მყინვარებით დაფარული მწვერვალებით. მოსახლეობა დაახლოებით 1973 კაცს შეადგენს, თუმცა მესტია მთელი ზემო სვანეთის — მათ შორის უშგულის ცნობილი სოფლების კასრის — კარიბჭისა და მომსახურების ცენტრის ფუნქციას ასრულებს.

ქალაქის მნიშვნელობა იმაშია, რომ აქ სვანური შუასაუკუნეობრივი კულტურა მუზეუმად კი არა, ყოველდღიურობად არის შემორჩენილი — საცხოვრებელ სახლებზე მიშენებული ქვის თავდაცვითი კოშკები, ცალკე სვანური ენა, საუკუნეების განმავლობაში ამ მთებში შენახული ხატები და ხელნაწერები. ზემო სვანეთის სოფლები, მათ შორის ჭაჟაში უშგულის თემში, 1996 წელს შეიტანეს UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შუასაუკუნეობრივი კოშკსახლებისა და დასახლების განსაკუთრებული ნიმუშის გამო. მესტია ამ მთელი ლანდშაფტის გასაცნობად და მოსანახულებლად ბუნებრივი ბაზაა.

ისტორია

ანტიკური გეოგრაფები, მათ შორის სტრაბონი, აღწერდნენ კავკასიის ამ ნაწილის მთიელ ხალხს, რომელსაც სოანები უწოდეს და დღევანდელი სვანების წინაპრებად მიიჩნევენ. რეგიონის განმარტოება მაღალმთიანი უღელტეხილების მიღმა საშუალებას აძლევდა სვანურ თემებს, შეენარჩუნებინათ არქაული სამხრეთკავკასიური ენა და წეს-ჩვეულებები, თუმცა ისინი პოლიტიკურად და რელიგიურად ქართულ სამეფოებს უკავშირდებოდნენ.

სვანეთის თავდაცვითი კოშკები, რომლებიც დღეს მესტიის ყველაზე გამორჩეულ სახეს ქმნის, ძირითადად მე-9-მე-12 საუკუნეებში აშენდა, ზოგიერთი მშენებლობა მე-18 საუკუნემდეც გრძელდებოდა — ოჯახები თავს იცავდნენ შემოსევებისგან, ზვავისგან და სისხლის აღებისგან. რადგან სვანეთში იშვიათად აღწევდნენ მონღოლთა, სპარსელთა თუ ოსმალთა ჯარები, სოფლები თავშესაფრად იქცა მე-13 საუკუნიდან მოყოლებული იმ ხატებისა და ხელნაწერებისთვის, რომლებიც საქართველოს სხვა, უფრო დაუცველი რეგიონებიდან გადმოჰქონდათ.

- Advertisement -

1996 წელს UNESCO-მ ზემო სვანეთი, ცენტრით ჭაჟაშის სოფელში, მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად ცნო — აღსანიშნავად დასახელდა მთის განსაკუთრებული პეიზაჟი და შუასაუკუნეობრივი კოშკსახლები, რომლებიც დღემდე მოგვიანებით აშენებულ სოფლის სახლებს შორის დგას. მესტია თავად მე-19-მე-20 საუკუნეებში გაიზარდა, როგორც სვანეთის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი — ეს სტატუსი ჯერ რუსულმა, შემდეგ საბჭოთა ადმინისტრაციამ გაამყარა, და ქალაქი გარშემო მწვერვალებზე ქართული და საბჭოთა ალპინისტური ექსპედიციების ბაზად იქცა.

2000-იანი წლებიდან სახელმწიფო ინვესტიციებმა ქალაქი შეცვალა — აშენდა ახალი აეროდრომი, საცხენოსნო ინფრასტრუქტურა ხაცვალსა და მოგვიანებით თეთნულდზე, განახლდა ქალაქის ცენტრი და მუზეუმის შენობა. ეს ყველაფერი სვანეთის ტურისტული გახსნის ფართო სახელმწიფო პოლიტიკის ნაწილი იყო.

რა ნახოთ

• სვანეთის ისტორია-ეთნოგრაფიის მუზეუმი — ინახავს ხატებს, ილუსტრირებულ ხელნაწერებს, ჯვრებსა და ლითონის ნაკეთობებს, რომლებსაც სვანური ოჯახები საუკუნეების განმავლობაში კოშკებში ინახავდნენ. კოლექცია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ქსელის ნაწილია და შუასაუკუნეების ქართული სარწმუნოებრივი ხელოვნების ერთ-ერთი უმდიდრესი კოლექციაა თბილისის გარეთ. წარწერები ქართულ და ინგლისურ ენებზეა.
• მესტიის სვანური კოშკები და ძველი ქალაქი — ოჯახური კოშკები დღესაც დგას ცენტრალური მესტიის სახლებს შორის, ზოგი მათგანი სახლ-მუზეუმად არის გახსნილი, მათ შორის მარგიანების საგვარეულო კოშკსახლი. მათ შორის სეირნობისას იგრძნობა ის, რასაც მე-19 საუკუნის მოგზაურები აღწერდნენ — ურთიერთდაცვისთვის ერთად შეკრებილი კოშკები, რომელთა ნაწილი დღემდე იმავე ოჯახების საკუთრებაშია.
• ჭალაადის მყინვარი — ნახევარდღიანი ფეხით სიარული ან მანქანით მისვლა და მცირე გასეირნება მივყავართ ჭალაადის მყინვარის ენასა და დნობის წყლის მდინარესთან, უშბის მასივის ჩრდილში. ბილიკი ძირითადად ბრტყელია და ფიზიკური მომზადების უმეტესობას შეესაბამება.
• კორულდის ტბები — ციცაბო ბილიკი ან ჯიპით გზა მესტიიდან ადის მცირე მთის ტბებამდე, საიდანაც ხედი იშლება ხეობასა და უშბა-თეთნულდზე. ტბები ტყის ზედა ზღვარზეა და ჩვეულებრივ ივნისის ბოლოდან ოქტომბრის დასაწყისამდეა ხელმისაწვდომი, თოვლის პირობების მიხედვით.
• ხაცვალი და თეთნულდი — ორი საბაგირო სისტემა ადის მესტიასთან ახლოს სათხილამურო ტერიტორიებზე: ხაცვალი, უფრო ძველი და დაბლობი კურორტი, და თეთნულდი, აშენებული უფრო მაღალ სიმაღლეზე, გრძელი ტრასებით. ზამთარში ორივე თხილამურებისთვისაა გახსნილი, ზაფხულში — ბაგირები ამწევია ასავლელი გამწვანებული მთების დამთვალიერებლებისთვის.
• უშგული — გრძელი ერთდღიანი ან ღამისთევით ტურისტული მარშრუტი მესტიიდან, უშგული ოთხი სოფლის თემია, ხშირად აღწერილი, როგორც ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე მაღალმთიანი მუდმივად დასახლებული ადგილი. ჭაჟაშის სოფელი UNESCO-ს ნუსხაში შეტანილი ზემო სვანეთის ძეგლის ბირთვს წარმოადგენს. გზა უხეშია და ცუდ ამინდში ან ზამთრის თოვლის დროს შესაძლოა დაიხუროს — მგზავრობამდე პირობების შემოწმებაა რეკომენდებული.

როგორ მივიდეთ

თბილისიდან მესტიამდე გზა, ქუთაისისა და ზუგდიდის გავლით, ენგურის ხეობაზე მთის გზით, დაახლოებით 7 საათსა და 10 წუთს სჭირდება. პირდაპირი მარშრუტკები ტბილისის დიდუბის სადგურიდან დადის, ასევე შესაძლებელია ღამის მატარებლით თბილისიდან ზუგდიდამდე მგზავრობა — საქართველოს რკინიგზის მომსახურებით — და იქიდან მარშრუტკით ან ტაქსით გაგრძელება. ქუთაისიდან გზა, ასევე ზუგდიდის გავლით, დაახლოებით 4 საათსა და 20 წუთს მოითხოვს და ეს ყველაზე პოპულარული მარშრუტია ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტში ჩამოფრენილი მოგზაურებისთვის. ბათუმიდან დაახლოებით 5 საათი და 45 წუთია საჭირო — სანაპირო გზით ზუგდიდამდე, შემდეგ მთებისკენ შემობრუნებით. ზუგდიდის შემდგომი მონაკვეთი ვიწრო ხეობას მიუყვება და შესაძლოა კლდის ჩამოცვენამ ან თოვლმა იმოქმედოს — მიმდინარე მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციას საგზაო დეპარტამენტი აქვეყნებს. მესტიასთან ახლოს მდებარე მცირე აეროპორტი თბილისთან მიმავალ ფრენებს ემსახურება კარგ ამინდში, თუმცა გრაფიკი არარეგულარულია და ამინდზეა დამოკიდებული, ამიტომ საგზაო ტრანსპორტი უნდა ჩაითვალოს სანდო ვარიანტად.

როდის წავიდეთ

ივნისის ბოლოდან სექტემბრის ჩათვლით არის ლაშქრობის ძირითადი სეზონი, როდესაც კორულდის ტბების ბილიკი, ჭალაადის მყინვარის გზა და უშგულამდე მისასვლელი გზა ჩვეულებრივ თოვლისგან თავისუფალია. ადრეული შემოდგომა უფრო მშვიდ ბილიკებსა და სუფთა მთის ჰაერს გვთავაზობს, თუმცა ღამეები უკვე ცივია. სათხილამურო სეზონი ხაცვალსა და თეთნულდზე დეკემბრიდან მარტამდე გრძელდება, თოვლის რაოდენობაზე დამოკიდებული, და გუდაურისა თუ ბაკურიანის კურორტებთან შედარებით გაცილებით მცირე ხალხმრავლობას იზიდავს. გაზაფხული და გვიანი შემოდგომა გარდამავალი პერიოდებია — ტალახიანი ბილიკები, დახურული მაღალმთიანი გადასასვლელები და ზუგდიდი-მესტიის გზაზე მეწყერისა თუ თოვლის რეალური რისკი.

სად დავრჩეთ და სად ვჭამოთ

მესტიაში მრავალფეროვანი სტუმრის სახლი და პატარა სასტუმროა, ძირითადად ოჯახური, ხშირად მოქმედ სვანურ კოშკს ან ბაღს მიშენებული. შემოწმებული ვარიანტებია: Hotel Louis, Guesthouse GERA, Barbara’s Eco-Cozy Guesthouse, Hotel Gold Tower, Villa Spring, Hotel Chubu, Latour Mestia და Family Hotel Kala. უმეტესობა სთავაზობს შინ მომზადებულ სვანურ კერძებს, მათ შორის კუბდარს — ხორცით ჩამწკრივებულ პურს — და ადგილობრივ ყველს, ხშირად ნომრის ღირებულებაში ჩათვლილს.

- Advertisement -

პრაქტიკული ინფორმაცია

ქეში ჯერ კიდევ პრიორიტეტულია ბევრ სტუმრის სახლსა და პატარა რესტორანში, ბანკომატებს კი მესტიაში დატვირთულ პერიოდებში შეუძლია ფული ამოეწუროს, ამიტომ რამდენიმე დღის ნაღდი ფული წინასწარ უნდა იქონიოთ. მობილური კავშირი ქალაქის ცენტრში სანდოა, მაგრამ ბილიკებზე და გვერდით ხეობებში არასტაბილური ან სრულად არ არის. თბილი ტანსაცმელი ზაფხულშიც კი საჭიროა, რადგან მესტია სიმაღლეზეა და ამინდი სწრაფად იცვლება; ზამთარში შესაბამისი ცივი ამინდისა და თოვლის აღჭურვილობაა საჭირო. ზუგდიდი-მესტიის გზა, მართალია ასფალტირებულია, შეიცავს ვიწრო მონაკვეთებსაც და ზოგჯერ კლდის ჩამოცვენასაც, ამიტომ ფრთხილი მძღოლი ან გამოცდილი ადგილობრივი ტრანსპორტია რეკომენდებული, განსაკუთრებით ზაფხულის მიღმა. ინგლისურენოვანი გიდები ხელმისაწვდომია, თუმცა მათი რაოდენობა შეზღუდულია — პიკ სეზონზე წინასწარი დაჯავშნაა მიზანშეწონილი.

ხშირად დასმული კითხვები

მესტია თავად UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია?
პირდაპირ არა. UNESCO-ს ჩანაწერი ეხება ზემო სვანეთს, ხოლო მის ძირითად აღიარებულ ობიექტად ჭაჟაშის სოფელია დასახელებული, უშგულის თემის ფარგლებში — არა მესტიის ქალაქი. მესტია, თუმცა, ამ უფრო ფართო რეგიონის ადმინისტრაციული და ტურისტული ცენტრია.

რამდენი დღეა საჭირო მესტიისთვის?
ორი სრული დღე საკმარისია სვანეთის მუზეუმის მოსანახულებლად, ჭალაადის მყინვარამდე ან კორულდის ტბებამდე სასეირნოდ და უშგულში ერთდღიანი ვიზიტისთვის. მესამე დღე მოქნილობას მატებს ამინდის გადადების ან დამატებითი ლაშქრობის შემთხვევაში.

შესაძლებელია თუ არა მესტიის ერთდღიანი ვიზიტი თბილისიდან?
გზით რეალისტური არაა, რადგან მგზავრობა თავისთავად შვიდ საათზე მეტს მოითხოვს თითოეულ მხარეს. დროის დეფიციტის დროს ზოგი მოგზაური თვითმფრინავით დაფრინავს, თუმცა ამინდის გამო გაუქმება ხშირია, ამიტომ ღამისთევაა უფრო სანდო გეგმა.

უსაფრთხოა თუ არა ზუგდიდი-მესტიის გზა ჩვეულებრივი მანქანისთვის?
გზა ასფალტირებული და გამავალია სტანდარტული ავტომობილებისთვის კარგ პირობებში, მაგრამ ზოგან ვიწროვდება და შესაძლოა კლდის ჩამოცვენამ, მეწყერმა ან თოვლმა იმოქმედოს, განსაკუთრებით ზაფხულის მიღმა. გასვლამდე მიმდინარე პირობების შემოწმებაა რეკომენდებული.

რომელი დროა საუკეთესო უშბისა და თეთნულდის მკაფიოდ სანახავად?
ზაფხულში ადრე დილით, შუადღის ღრუბლებამდე, ჩვეულებრივ ყველაზე სუფთა ხედი იშლება. შემოდგომის დილაც, პირველი ცივი ღამეების შემდეგ, შეიძლება ძალიან ნათელი იყოს.

ღიაა თუ არა მესტიის სვანური კოშკები საჯარო დათვალიერებისთვის?
ზოგიერთი ოჯახური კოშკი, მათ შორის მარგიანების სახლ-მუზეუმი, ღია მცირე გადასახადით, ზოგჯერ ოჯახთან წინასწარი შეთანხმებით. ბევრი სხვა კოშკი კერძო საკუთრებად რჩება და დახურულია სტუმრებისთვის.

შესაფერისია თუ არა მესტია დამწყები მოთხილამურეებისთვის?
ხაცვალს აქვს უფრო მსუბუქი ფერდობები დამწყებთა და საშუალო დონისთვის, ხოლო თეთნულდი გრძელ და მრავალფეროვან ტრასებს სთავაზობს უფრო მაღალ სიმაღლეზე. ორივე კურორტი გუდაურსა და ბაკურიანზე მნიშვნელოვნად მშვიდია.

მესტიაში ქართულად ლაპარაკობენ თუ ცალკე ენაზე?
სვანური ცალკე, დაუწერელი სამხრეთკავკასიური ენაა, რომელსაც ბევრი ოჯახი შინ დღემდე ლაპარაკობს, ქართულთან ერთად, რომელიც სკოლებში, აბრებზე და სტუმრებთან ურთიერთობაში გამოიყენება. მესტიაში თითქმის ყველა თავისუფლად საუბრობს ქართულად, ხოლო ტურისტულ ბიზნესებში ინგლისურსაც ხვდებით.

რა უნდა ვცადოთ მესტიაში საჭმელად?
კუბდარი, ხორცით ჩამწკრივებული პური, სვანური სამზარეულოს ნიშნეული კერძია, ხშირად ადგილობრივ ყველსა და თაფლთან ერთად მირთმეული. სტუმრის სახლები ჩვეულებრივ მრავალკურსიან შინაურ ვახშამს სთავაზობენ ცალკეული კერძების მენიუს ნაცვლად.

საჭიროა თუ არა გიდი მესტიის მიმდებარე ერთდღიანი ტურებისთვის?
კარგად მონიშნული მარშრუტებისთვის, როგორიცაა ჭალაადის მყინვარამდე სეირნობა, გიდი საჭირო არაა, მაგრამ სასარგებლოა კორულდის ტბების ბილიკზე და მკაცრად რეკომენდებულია ცუდ ამინდში უშგულამდე საგზაო მოგზაურობისას.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Mestia