ხულო — ადიგენის კარიბჭე აჭარის მთებში, საბჭოთა საბაგიროთი და ხის მეჩეთებით

მიმოხილვა

ხულო პატარა მაღალმთიანი ქალაქია სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარის მთებში, ღრმად ჩაჭრილი აჭარისწყლის ხეობაში, სადაც მდინარეს ორივე მხრიდან ციცაბო, ტყით დაფარული ქედები ერტყმის. ის არის ხულოს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი — აჭარის ერთ-ერთი ყველაზე მთიანი რაიონისა — და ბათუმიდან, შავი ზღვის სანაპიროდან, საგზაო მანძილით დაახლოებით ორი საათითაა დაშორებული. თუმცა ტურისტულ მარშრუტებში ხშირად გურიასთან ერთად მოიხსენიება მანძილების გამო, ხულო თავად ისტორიულად და ადმინისტრაციულად აჭარას ეკუთვნის, და მოგზაურები მასთან, როგორც წესი, ბათუმის მხრიდან მიდიან, არა გურიის დაბლობიდან.

ხულო მოგზაურებისთვის მნიშვნელოვანია, როგორც ზემო აჭარის კარიბჭე — რეგიონისა, სადაც შემორჩენილია ხის, ნაჭედი მინარეთებიანი მეჩეთები, ძველი თაღოვანი ხიდები, ტერასული ბაღები და საქართველოში დარჩენილი ერთ-ერთი მოქმედი საბჭოთა ხანის სამგზავრო საბაგირო, რომელიც ხეობაზე გადაჭიმულია თაგოს პატარა დასახლებამდე. ქალაქსა და მის მიმდებარე სოფლებში შემორჩენილია თავისებური მაღალმთიანი კულტურა, ჩამოყალიბებული ოსმალური ბატონობის საუკუნეების, შემდგომ რუსეთის იმპერიისა და საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში ყოფნის კვალზე — ეს ფენოვანი ისტორია დღემდე ჩანს არქიტექტურაში, ტოპონიმებსა და რელიგიურ ცხოვრებაში. GTour ხულოს ათავსებს აჭარის მთიანი რეგიონის კერძო მარშრუტებში, ჩვეულებრივ გოდერძის უღელტეხილთან, ბეშუმთან და ბათუმის სანაპირო ღირსშესანიშნაობებთან ერთად.

ისტორია

ხულოს ირგვლივ მაღალმთიანი ხეობები ისტორიულად აჭარის სამთავროს ნაწილი იყო და, უფრო ფართო გაგებით, იმ მიწების ნაწილი, რომლებზეც მეთექვსმეტე საუკუნიდან მოყოლებული ქართველი ფეოდალები და ოსმალეთის იმპერია ეჯიბრებოდნენ ერთმანეთს. ოსმალეთის კონტროლი რეგიონზე საბოლოოდ დამყარდა მეთექვსმეტე–მეჩვიდმეტე საუკუნეების დაპყრობების შემდეგ, ხოლო ოსმალური ადმინისტრაციის ხანგრძლივმა არსებობამ ხულოსა და მიმდებარე სოფლებზე ღრმა კვალი დატოვა, მათ შორის ისლამის გავრცელების სახით ადგილობრივ ქართულენოვან მოსახლეობაში — ეს ნიშან-თვისება დღემდე განასხვავებს მაღალმთიან აჭარას მეზობელი გურიისა და იმერეთისგან.

რუსეთის კონტროლი აჭარაზე დამყარდა 1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომისა და შემდგომ ბერლინის ტრაქტატის შედეგად, რომლის თანახმადაც ბათუმის მხარე, მათ შორის ხულოს მთიანეთი, ოსმალეთიდან რუსეთის ადმინისტრაციაში გადავიდა. საბჭოთა ხელისუფლების დროს, 1921 წელს, შეიქმნა აჭარის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, და ხულო ამ ავტონომიური ერთეულის ფარგლებში საკუთარი რაიონის ადმინისტრაციულ ცენტრად ჩამოყალიბდა. საბჭოთა პერიოდში ქალაქი აჭარისწყლის ხეობის მეორე მხარეს მდებარე მოშორებულ სოფელ თაგოსთან საჰაერო საბაგიროთი დაკავშირდა — ის 1983 წელს აშენდა, რათა სოფლელებსა და სკოლის მოსწავლეებს ხეობაზე პირდაპირი გადასასვლელი ჰქონოდათ გრძელი საგზაო შემოვლის ნაცვლად; ეს საბაგირო დღემდე საქართველოში ამ ტიპის ერთ-ერთ უძველეს მოქმედ სამგზავრო საბაგიროდ ითვლება.

- Advertisement -

1991 წლის საქართველოს დამოუკიდებლობის და 2004 წელს აჭარაში აბაშიძისეული ნახევრად-ავტონომიური მმართველობის დასრულების შემდეგ ხულო აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შემადგენლობაში საკუთარი მუნიციპალიტეტის ცენტრად რჩება და თანდათან ვითარდება მოკრძალებული ტურისტული ეკონომიკა, რომლის საფუძველია საბაგირო, გოდერძის უღელტეხილისკენ მიმავალი გზა სამცხე-ჯავახეთისკენ და მახლობელი მთის კურორტები ბეშუმი და გოდერძი. მუნიციპალიტეტში დღემდე აღირიცხება მცირერიცხოვანი, ძირითადად სოფლის და ნაწილობრივ მუსლიმური მოსახლეობა, გაფანტული ათობით მთის სოფელში.

რა ნახოთ

ხულო–თაგოს საბაგირო

საჰაერო საბაგირო, რომელიც ხულოს ცენტრს თაგოს მთისძირა დასახლებასთან აკავშირებს, ქალაქის ყველაზე ცნობილი ღირსშესანიშნაობაა, აშენებული საბჭოთა პერიოდში ღრმა ხეობაზე გადასასვლელის შესამოკლებლად. ის დღემდე ემსახურება ადგილობრივებსა და სკოლის მოსწავლეებს, ტურისტებთან ერთად, და მოკლე, ღია სივრცეში მიმდინარე მგზავრობა თვალწარმტაც ხედებს აღმოაჩენს აჭარისწყლის ხეობასა და ხულოს ქვემოთ გაშლილ სახურავებზე. ეს არის სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის სამუშაო ნაწილი და არა ტურისტული ატრაქციონი, ამიტომ ადგილობრივი დატვირთვის პიკურ საათებში რიგები შეიძლება შეიქმნას.

ხის მეჩეთები და მინარეთები

ხულოს მუნიციპალიტეტში საქართველოში ყველაზე მჭიდროდაა თავმოყრილი ძველი, ხისგან ნაშენი მეჩეთები, რომელთა უმეტესობა ოსმალური პერიოდის ან მისი დასრულების შემდეგ აშენდა წვრილი, ნაჭედი მინარეთებით — ეს არქიტექტურა განსხვავდება ქვის მეჩეთებისგან, რომლებიც ქვეყნის სხვა კუთხეებშია გავრცელებული. ასეთი რამდენიმე მეჩეთი ხულოს გარშემო სოფლებში შემორჩენილია და ასახავს ზემო აჭარაში ოსმალური ადმინისტრაციის ხანგრძლივ არსებობას. ისინი დღესაც მოქმედი თაყვანისცემის ადგილებია და მოგზაურებმა მოკრძალებით უნდა მიუდგნენ მათ მონახულებას.

გოდერძის უღელტეხილი და ქვავფენილი ტყე

ხულოდან აღმოსავლეთისკენ მიმავალი გზა ადის გოდერძის უღელტეხილამდე, რომელიც აჭარას სამცხე-ჯავახეთს უკავშირებს და სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ერთ-ერთ უფრო მაღალ მთის გადასასვლელს წარმოადგენს. უღელტეხილთან ახლოს ქართველმა მკვლევრებმა აღწერეს მესამეული პერიოდის დაქვავებული ტყე, რომელშიც ძველი ხეების ნაშთებია ვულკანურ ნალექებში დაცული, ხოლო მიმდებარე ფერდობებზე მიმდინარეობს განვითარებადი მთის კურორტის გოდერძის მშენებლობა. გზა ნაწილობრივ ხრეშიანია და სეზონურია — ზამთრის ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში იკეტება.

ბეშუმის მთის კურორტი

ხულოდან ოდნავ მოშორებით მდებარეობს ბეშუმი — პატარა კლიმატური კურორტი ნაძვისა და ფიჭვის ტყეში, მაღალმთიან ზონაში, რომელიც საბჭოთა პერიოდში ზაფხულის დასასვენებლად შეიქმნა შავი ზღვის სიცხისგან გასაქცევად. აქ ალპური მდელოების გავლით სავალი ბილიკებია და ხედები იშლება არსიანის ქედისკენ; ჩვეულებრივ ხულოსთან ერთად ნახევარდღიან ექსკურსიად აკეთებენ მონახულებას.

- Advertisement -

ფესტივალი „შუამთობა“

ხულო და მახლობელი სოფლები ზაფხულის მიწურულს ტრადიციულ ზეიმებს აწყობენ, ყველაზე ცნობილია ცხენოსნური შეჯიბრებები, ადგილობრივად ცნობილი როგორც „შუამთობა“, როდესაც მთის თემები იკრიბებიან ჯირითისთვის, მუსიკისა და საჭმლისთვის. თარიღები წლიდან წლამდე და სოფლიდან სოფლამდე იცვლება, ამიტომ ამ ფესტივალისთვის ვიზიტის დაგეგმვამდე სასურველია ადგილობრივად ან გიდის მეშვეობით ზუსტი თარიღის დადასტურება.

როგორ მივიდეთ

ბათუმიდან ხულომდე მთის გზა გადის აჭარისწყლის ხეობაში, ქედას მუნიციპალიტეტის გავლით, და მგზავრობა დაახლოებით ორ საათს სჭირდება, საგზაო და საცობების მდგომარეობის მიხედვით; ბათუმის ავტოსადგურიდან ხულომდე რეგულარულად დადის მარშრუტკები ყოველდღიურად. ქუთაისიდან მგზავრობას დაახლოებით ოთხ საათ ნახევარს ანდომებს გზა ბათუმის გავლით ან უშუალოდ აჭარის მთებზე, ხოლო თბილისიდან მანძილი დაახლოებით ექვს საათ ნახევარია — ჩვეულებრივ ქუთაისისა და ბათუმის გავლით, ან პირდაპირ მთებზე, სეზონის მიხედვით; გამგზავრებამდე, განსაკუთრებით ზაფხულის მიღმა, სასურველია გზების მდგომარეობის შემოწმება. ხულოში რკინიგზა არ მიდის — უახლოესი სადგურები ბათუმსა და ქუთაისშია, საქართველოს რკინიგზის ქსელზე. GTour სამივე ქალაქიდან უზრუნველყოფს კერძო ტრანსფერს ინგლისურენოვან მძღოლ-გიდთან ერთად, რაც მთის მონაკვეთებისთვის ყველაზე პრაქტიკული ვარიანტია.

როდის წავიდეთ

ხულო და მის გარშემო მაღალმთიანეთი ყველაზე ხელმისაწვდომია მაისის ბოლოდან ოქტომბრის დასაწყისამდე, როდესაც გოდერძის უღელტეხილის გზა და ბეშუმის კურორტის ტერიტორია ღიაა, ტყე და მდელოები კი მწვანეა. ივლის-აგვისტოში ყველაზე თბილი ამინდია და ძირითადი ადგილობრივი ფესტივალებიც ამ დროს იმართება, თუმცა ამავე დროს ვიწრო მთის გზებზე ყველაზე დატვირთულია მოძრაობა. გაზაფხული და შემოდგომა უფრო მშვიდია, ტემპერატურა უფრო დაბალია და შესაძლებელია სიმაღლეზე უეცარი ამინდის ცვლილება; ზამთარში მგზავრობა რთულია, თოვლი ზედა მონაკვეთებს ხანგრძლივი პერიოდით კეტავს.

სად დავრჩეთ და ვისადილოთ

ხულოში თავად საცხოვრებელი ბაზა შეზღუდულია, და მეტწილად მოგზაურები ბათუმს ირჩევენ საბაზისო წერტილად, ხულოში ერთდღიანი ვიზიტით, ან ზაფხულობით ჩერდებიან მუნიციპალიტეტის სოფლებში მცირე საოჯახო სტუმართმასპინძლობის ობიექტებში. GTour-ის შემოწმებული ბაზა მოიცავს აჭარაში და ამ მარშრუტის გასწვრივ შემოწმებულ სასტუმროებს, სასტუმრო სახლებსა და რესტორნებს, რომელთა გაერთიანება შესაძლებელია საქართველოს საუკეთესო ადგილების გიდებში შემოთავაზებულ გაჩერებებთან. მთიანეთის ღამისთევიანი ინდივიდუალური მარშრუტისთვის იხილეთ GTour-ის კერძო ტურის ვარიანტები.

პრაქტიკული ინფორმაცია

მობილური ქსელის დაფარვა ხეობის ნაწილებსა და გოდერძის უღელტეხილთან არათანაბარია, ამიტომ სასარგებლოა ოფლაინ რუკების გამოყენება. მთის გზები ვიწროა, გასავლელად ადგილი შეზღუდულია; რეკომენდებულია მტკიცე ავტომობილი და გამოცდილი მძღოლი, განსაკუთრებით ხულოს იქით, უღელტეხილისკენ მიმავალ მონაკვეთზე. მეჩეთები და სოფლის სასაფლაოები ჩუმად და თავშეკავებულად უნდა მოინახულოთ, ადგილობრივი აჭარული მუსლიმური ტრადიციის პატივისცემით. ნაღდი ფული სასურველია სოფლის მაღაზიებსა და მცირე სასტუმრო სახლებში, რადგან ბათუმიდან დაშორებულ ამ ადგილებში ბარათით გადახდის ინფრასტრუქტურა შეზღუდულია.

ხშირად დასმული კითხვები

ხულო აჭარაშია თუ გურიაში?
ხულო აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაშია, სადაც ის ხულოს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ ცენტრად გვევლინება. ზოგჯერ რეგიონულ ტურისტულ მარშრუტებში გურიასთან ერთად მოიხსენიება საერთო მთის გზების გამო, თუმცა ადმინისტრაციულად და ისტორიულად აჭარას ეკუთვნის.

რამდენ ხანს გრძელდება საბაგიროთი თაგომდე მგზავრობა?
გადასვლა მოკლეა, ჩვეულებრივ რამდენიმე წუთი თითოეული მიმართულებით, მაგრამ ვაგონი ნელა მოძრაობს ღრმა ხეობის თავზე, ამიტომ შეგრძნება საათობრივზე მეტხანს გრძელდებოდეს ჩანს. ის მუშაობს სამუშაო განრიგით, ადგილობრივი ტრანსპორტის საჭიროებების მიხედვით, და არა უწყვეტი ტურისტული განრიგით.

შესაძლებელია თუ არა ხულოს მონახულება ბათუმიდან ერთდღიან ტურად?
დიახ, ხულოს ხშირად ერთდღიან ტურად სტუმრობენ ბათუმიდან, გზა თითოეული მიმართულებით დაახლოებით ორ საათს სჭირდება. მთელი დღე საკმარისია საბაგიროზე სეირნობისთვის, ქალაქში მოკლე გასეირნებისთვის და, პირობების დაშვების შემთხვევაში, ბეშუმამდე ან გოდერძისკენ ნაწილობრივ გასვლისთვის.

გოდერძის უღელტეხილის გზა მთელ წელიწადს ღიაა?
არა, გოდერძის უღელტეხილის გზის ხრეშიანი მონაკვეთები ზამთარში თოვლის გამო ხანგრძლივი პერიოდით იკეტება, ხოლო გაზაფხულსა და გვიან შემოდგომაზე პირობები ძნელად პროგნოზირებადია. მოგზაურობის დაგეგმვა საუკეთესოა გვიან გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე პერიოდში, გამგზავრებამდე კი უნდა შემოწმდეს მიმდინარე მდგომარეობა.

არის თუ არა იუნესკოს ძეგლები ხულოში ან მის მახლობლად?
ხულო და მისი მუნიციპალიტეტი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში არ შედის. საქართველოს შეტანილი ძეგლები სხვაგანაა — მათ შორის მცხეთის ისტორიული ძეგლები და გელათის მონასტრის კომპლექსი ქუთაისთან, ორივე იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია.

რა ენაზე საუბრობენ ხულოში?
ხულოში ძირითადი ენა ქართულია, ყოველდღიურ ცხოვრებაში ადგილობრივი აჭარული დიალექტით. ზოგიერთ სოფელში ასაკოვანმა თაობამ შემორჩენილი აქვს თურქულის გავლენით შეძენილი ლექსიკა ხანგრძლივი ოსმალური ადმინისტრაციის პერიოდიდან.

ხულო მუსლიმური მხარეა?
მთიან აჭარას, მათ შორის ხულოს მუნიციპალიტეტს, აქვს მნიშვნელოვანი მუსლიმი ქართველი მოსახლეობა — ოსმალური ბატონობის მემკვიდრეობა, რომელიც მეცხრამეტე საუკუნის ბოლომდე გაგრძელდა. ხის მეჩეთები რამდენიმე სოფელში დღემდე მოქმედებს, საქართველოს დამოუკიდებლობის შემდეგ აშენებულ ან აღდგენილ მართლმადიდებელ ეკლესიებთან ერთად.

საჭიროა თუ არა გიდი ხულოს უსაფრთხოდ მოსანახულებლად?
გიდი მკაცრად აუცილებელი არ არის, მაგრამ მთის გზები, შეზღუდული მაჩვენებლები და არათანაბარი ქსელის დაფარვა კერძო მძღოლ-გიდს პრაქტიკულ არჩევნად აქცევს, განსაკუთრებით მათთვის, ვინც ხულოს იქით, გოდერძის უღელტეხილისკენ აპირებს გაგრძელებას. GTour სთავაზობს ბათუმიდან, ქუთაისიდან და თბილისიდან გიდიან ტრანსფერებსა და ერთდღიან ტურებს.

რა უნდა წაიღონ მოგზაურებმა ხულოს სანახავად?
თბილი ტანსაცმლის ფენები რეკომენდებულია ზაფხულშიც, რადგან სიმაღლეზე ტემპერატურა მზის ჩასვლის შემდეგ სწრაფად ეცემა, ასევე მტკიცე ფეხსაცმელი ხეობასა და საბაგიროს მიმდებარედ სეირნობისთვის. რეკომენდებულია ქართული ლარის ნაღდი ფულის ქონა, რადგან ბარათით გადახდის შესაძლებლობა ბათუმის გარეთ შეზღუდულია.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Khulo