მიმოხილვა
სამცხე-ჯავახეთი მდებარეობს საქართველოს სამხრეთში, საზღვრდება თურქეთთან და სომხეთთან და თბილისიდან მანქანით დაახლოებით სამი საათის სავალზეა. რეგიონი აგებულია მაღალ ვულკანურ პლატოზე, რომელიც დასავლეთისკენ მტკვრის ხეობის ტყიან კანიონში ეშვება. მისი ფართობი დაახლოებით 6 413 კვადრატული კილომეტრია, მოსახლეობა კი დაახლოებით 155 900 კაცს შეადგენს. ლანდშაფტი მერყეობს ჯავახეთის აღმოსავლეთ ალპური ტბების ზონიდან ბორჯომისა და ბაკურიანის ტყიან მთებამდე დასავლეთში, ხოლო მათ შუა მდებარეობს ახალციხისა და ვარძიის მშრალი, კლდოვანი ხეობა.
რეგიონი მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ერთ კომპაქტურ ტერიტორიაზე აერთიანებს საქართველოს ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ ისტორიულ და ბუნებრივ ძეგლს — მეთორმეტე საუკუნის მღვიმეთა ქალაქს ვარძიას, ახალციხეში აღდგენილ გალავნიან ქალაქ რაბათს, მინერალური წყლის ქალაქ ბორჯომსა და მის ეროვნულ პარკს, და ჯავახეთის ღია, ფრინველებით მდიდარ პლატოს საქართველოს უდიდესი ტბით, ფარავნით. მოგზაურისთვის ეს ყველაფერი ბუნებრივად იკვრება თბილისიდან გამომავალ წრიულ მარშრუტში, ან გზად დასავლეთ საქართველოსა და შავი ზღვის სანაპიროსკენ მიმავალ გზაზე.
ისტორია
ისტორიული პროვინცია, ცნობილი მესხეთის ან სამცხის სახელით, შუა საუკუნეების ქართული პოლიტიკური და სასულიერო ცხოვრების მნიშვნელოვანი გზაჯვარედინი იყო. მეცამეტე საუკუნიდან მას მართავდა ჯაყელთა საგვარეულო, რომელიც რეგიონს ძირითადად ავტონომიურ სამთავროდ განაგებდა ქართული სამეფოს ფარგლებში, ხოლო მონღოლთა შემოსევების შემდეგ, როცა ცენტრალური სამეფო ხელისუფლება შესუსტდა, ფაქტობრივად დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ერთეულად იქცა.
ვარძიის მღვიმეთა მონასტერი მტკვრის ხეობის კლდეში ძირითადად მეფე გიორგი III-ისა და მისი ასულის, დედოფალ თამარის მეფობისას, მეთორმეტე საუკუნის მეორე ნახევარში გამოიკვეთა. იგი ერთდროულად ემსახურებოდა გამაგრებულ თავშესაფარსაც და მსხვილ სამონასტრო ცენტრსაც. 1283 წელს მომხდარმა ძლიერმა მიწისძვრამ გარეთა კლდის ზედაპირის დიდი ნაწილი დაანგრია, რამაც დღეს ხილული ბევრი სენაკი გახსნა.
1578 წელს რეგიონი ოსმალეთის კონტროლს დაექვემდებარა და სამთავრო ახალციხის საფაშოდ გადაიქცა — პერიოდი, რომელიც დაახლოებით ორი საუკუნე-ნახევარი გაგრძელდა. ამ ხნის განმავლობაში ადგილობრივი მოსახლეობის დიდმა ნაწილმა ისლამი მიიღო, ხოლო ახალციხეში ჩამოყალიბდა დამახასიათებელი მეჩეთების, ქარვასლებისა და აბანოების არქიტექტურა, რომელიც მოგვიანებით რაბათის კომპლექსის სახით აღდგა. რუსულმა ჯარებმა ახალციხე 1828 წელს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს დაიკავეს, რის შემდეგაც რეგიონი ომის შედეგად დადებული პირობების საფუძველზე ოფიციალურად რუსეთის იმპერიას შეუერთდა. ამის შემდეგ მესხეთი თანდათან ხელახლა დასახლდა და რუსული ადმინისტრაციის ფარგლებში რეორგანიზდა.
საბჭოთა პერიოდში რეგიონი ინდუსტრიისა და სოფლის მეურნეობის, ასევე საკურორტო ტურიზმის კუთხით განვითარდა — ბორჯომის მინერალური წყალი მთელ საბჭოთა კავშირში იყიდებოდა, ხოლო 1932 წელს სამკურნალო ქალაქ აბასთუმნის ზემოთ მთის ფერდობზე დაარსდა აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია. საქართველოს დამოუკიდებლობის მოპოვების, 1991 წლის შემდეგ, რეგიონში მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობის აღდგენა განხორციელდა, რაც ყველაზე თვალსაჩინოდ ახალციხეში რაბათის ციხის რეკონსტრუქციაში გამოიხატა — სახელმწიფო დაფინანსებით და ქართული კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უწყებების ზედამხედველობით განხორციელებული სამუშაოები 2012 წელს დასრულდა.
რას ნახავთ
ვარძიის მღვიმეთა მონასტერი
ვარძია რამდენიმე ასეული ოთახის, ეკლესიის, საწისქვილე და სათავსოების უზარმაზარი კომპლექსია, ამოკვეთილი მტკვრის ხეობის კლდეში, აგებული ძირითადად მეთორმეტე საუკუნეში გიორგი III-ისა და დედოფალ თამარის დროს. მისი ცენტრალური ნაწილი — მიძინების ტაძარი — ინახავს შუასაუკუნეების ფრესკებს, მათ შორის დედოფალ თამარის პორტრეტს. ვარძია დაცულ კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად ითვლება და შეტანილია საქართველოს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ ჩამონათვალში.
რაბათის ციხე, ახალციხე
რაბათი გალავნიანი ციხე-ქალაქია, რომელიც აერთიანებს ციტადელს, მეჩეთს, მართლმადიდებლურ ეკლესიას, სინაგოგასა და მედრესეს, რაც რეგიონის მრავალშრიან — ქართულ, ოსმალურ და ებრაულ — ისტორიას ასახავს. კომპლექსი ფართოდ აღადგინეს და 2012 წელს ხელახლა გახსნეს; დღეს ის ღია ცის ქვეშ მოქმედი მუზეუმი და კულტურული სივრცეა.
ხერთვისის ციხე
მტკვრისა და ფარავნის შეერთების ზემოთ, კლდოვან კონცხზე მდებარე ხერთვისი საქართველოში შემორჩენილ უძველეს ციხესიმაგრეთა რიცხვს განეკუთვნება, ამჟამინდელი შენობა უმეტესწილად შუა საუკუნეებიდან მოდის. ის ვარძიისკენ მიმავალ გზას აკონტროლებდა და დღეს მოგზაურთა უმეტესობისთვის მოკლე გაჩერების ადგილია სამხრეთისკენ გაგრძელებამდე.
საფარის მონასტერი
ახალციხიდან რამდენიმე კილომეტრში მდებარე საფარა ჯაყელთა საგვარეულოსთან დაკავშირებული სამონასტრო კომპლექსია, ეკლესიებითა და სამრეკლოთი, ტყიან გორაკებზე. მისი ფრესკები და ქვის ხუროთმოძღვრება მეცხრე-მეცამეტე საუკუნეებში სამცხის მთავართა მფარველობას ასახავს.
ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი
ეს ერთ-ერთი უდიდესი დაცული ტერიტორიაა კავკასიაში — ბორჯომის ხეობიდან მცირე კავკასიონის ქედისკენ ავტანი შერეული და წიწვოვანი ტყეების ზონა, რომელსაც მართავს დაცული ტერიტორიების სააგენტო. პარკში არსებობს სხვადასხვა სიგრძის მონიშნული სალაშქრო ბილიკების ქსელი, ხოლო თავად ბორჯომი საქართველოს ყველაზე ცნობილი მინერალური წყლის წყაროა.
ბაკურიანი და აბასთუმანი
ბაკურიანი ზამთარში ოჯახური სათხილამურო კურორტია, დამწყები და საშუალო დონის მოთხილამურეთათვის შესაფერისი ფერდობებით, ზაფხულში კი სასიარულოდ გამორჩეული, გრილი ადგილია. მასზე მაღლა მდებარე აბასთუმანი ცნობილია სუფთა ჰაერით, მეცხრამეტე საუკუნის საკურორტო არქიტექტურით და 1932 წელს დაარსებული აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორიით.
ჯავახეთის ტბების პლატო
ახალქალაქის აღმოსავლეთით მდებარე მაღალმთიან პლატოზე განლაგებულია ვულკანური წარმოშობის ტბების ჯაჭვი, მათ შორის საქართველოს უდიდესი ტბა ფარავანი და ტბა ტაბაწყური, ასევე ხანჩალის ჭარბტენიანი ტერიტორიები, რომლებიც მნიშვნელოვანია გადამფრენი ფრინველებისთვის. ღია, უხეო ხის მცენარეულობის ლანდშაფტი და ცისფერი ცა ამ ადგილს ფრინველთმცველებისთვის და საქართველოს განსხვავებული, მშვიდი მხარის მაძიებელთათვის მიმზიდველს ხდის.
როგორ მივხვდეთ
თბილისიდან სამცხე-ჯავახეთამდე ავტომანქანით მოგზაურობა დაახლოებით სამ საათს მოითხოვს ბორჯომისა და ახალციხის გავლით, ვარძია კი ახალციხის შემდეგ კიდევ 30-40 წუთის სავალზეა. მარშრუტკები რეგულარულად დადის თბილისის დიდუბის სადგურიდან ბორჯომისა და ახალციხისკენ, ხოლო ვარძიისკენ გასასვლელი მიმდევარი ტრანსპორტი უფრო იშვიათია, ამიტომ ბევრი მოგზაური საზოგადოებრივ ტრანსპორტს ადგილობრივ ტაქსთან ან კერძო ტურთან აერთიანებს. რკინიგზაც აკავშირებს თბილისს ბორჯომთან, საიდანაც ვიწროლიანდაგიანი ხაზი ბაკურიანამდე აგრძელებს გზას.
ქუთაისიდან მგზავრობა დაახლოებით ორ საათ ნახევარს მოითხოვს, ძირითადად ხაშურისა და ბორჯომის ხეობის გზით. ბათუმიდან გასათვალისწინებელია დაახლოებით სამი საათი და თხუთმეტი წუთი — ხულოს ან ხაშურის გავლით შიდა გზაზე. მთიან მონაკვეთებზე საგზაო პირობები ამინდის მიხედვით იცვლება, ამიტომ ზამთარში მოგზაურობამდე სასურველია გზების მდგომარეობის შემოწმება. GTour გთავაზობთ კერძო ტრანსფერებსა და ინგლისურენოვანი მძღოლ-გიდით ორგანიზებულ ერთდღიან ტურებს.
როდის ჩავიდეთ
გვიანი გაზაფხულიდან შემოდგომამდე (მაისიდან ოქტომბრამდე) ყველაზე კომფორტული პერიოდია ვარძიის, რაბათისა და ჯავახეთის ტბების მოსანახულებლად — ამ დროს დღის ხანგრძლივობაც მეტია და ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკის ბილიკებიც მშრალია. ზამთარში ბაკურიანის სათხილამურო ფერდობებზე თოვლი ჩვეულებრივ დეკემბრიდან მარტამდე ჩამოდის, ხოლო ჯავახეთის პლატოზე ძლიერი სიცივე სუფლდება და ზოგიერთი სოფლის გზა გაუვალი ხდება. ბორჯომი, თავისი დაცული ხეობის გამო, წლის დიდ ნაწილში სასიამოვნოდ რჩება.
სად დავრჩეთ და ვისადილოთ
ვარძიასთან ახლოს Vardzia Resort გთავაზობთ საცხოვრებელს მღვიმეთა მონასტრის სიახლოვეს, რაც ადრე დილით, ხალხმრავლობამდე სანახავად მოსახერხებელია. ახალციხესა და ბორჯომში ორივეგან მრავალფეროვანი სასტუმროები და სათვენიშნო სახლებია ხელმისაწვდომი, ბორჯომში კი განსაკუთრებით მრავალია რესტორანი, რომლებიც ადგილობრივ მესხურ კერძებთან ერთად ქართული სამზარეულოს ჩვეულ ასორტიმენტსაც სთავაზობენ სტუმრებს. GTour-ის გადამოწმებულ რეესტრში შეგიძლიათ ნახოთ რეგიონში მოქმედი დანარჩენი სასტუმროები და რესტორნები, რომლებიც მათი ამჟამინდელი მუშაობისა და სტანდარტების მიხედვითაა შემოწმებული.
პრაქტიკული ინფორმაცია
ვარძიასა და რაბათის ციხეში შესასვლელად ბილეთის შეძენაა საჭირო, რაც ადგილზევე ხდება; ვარძიაში მოსახერხებელი ფეხსაცმელი გამოგადგებათ, ვინაიდან იქ ქვის კიბეები და არაერთგვაროვანი მღვიმის იატაკებია გავრცელებული. მობილური კავშირი ზოგადად საიმედოა ქალაქებში, მაგრამ არასტაბილურია ჯავახეთის პლატოსა და ეროვნული პარკის ზოგიერთ ნაწილში. ბაკურიანსა და ჯავახეთის ტბებისკენ ზამთარში მოგზაურობისას დამატებითი დრო გაითვალისწინეთ მთის გზებზე თოვლისა და გაყინვის გამო.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი დრო სჭირდება ვარძიის სათანადოდ დათვალიერებას?
მოგზაურთა უმეტესობას ერთი საათ-ნახევარი ან ორი საათი სჭირდება მღვიმეთა მთავარი კომპლექსის, მათ შორის მიძინების ტაძრის, დასათვალიერებლად. დილით ადრე ჩასვლა უდიდესი ჯგუფების ასაცილებლად დაგეხმარებათ.
შესაძლებელია თუ არა ვარძიისა და რაბათის ციხის ერთ დღეში, თბილისიდან მოგზაურობის ფარგლებში დათვალიერება?
ეს შესაძლებელია, თუმცა დამღლელია — დაახლოებით ექვსი საათი დასჭირდება მანქანით ორმხრივ მგზავრობას, ამას ემატება ორივე ძეგლზე გასატარებელი დრო; ბევრი მოგზაური ურჩევნია ღამე გაათიოს ახალციხეში ან ვარძიასთან, რათა ორივე ადგილი კომფორტულად ნახოს.
ბორჯომის მინერალური წყალი იმავე ქალაქიდან მოდის, რომელსაც მოგზაურები სტუმრობენ?
დიახ, წყალი ბორჯომისა და მისი შემოგარენის წყაროებიდან ისხმება, ქალაქის ცენტრალურ პარკში კი არის საზოგადოებრივი ონკანები, საიდანაც სტუმრებს წყლის პირდაპირ წყაროდან დაგემოვნება შეუძლიათ.
შესაფერისია თუ არა ბაკურიანი დამწყები მოთხილამურეებისთვის?
ბაკურიანი ზოგადად საქართველოს ყველაზე ოჯახურ სათხილამურო კურორტად ითვლება, რბილი ფერდობებით, სათხილამურო სკოლებითა და ინვენტარის გაქირავებით, დამწყებთა და ბავშვებისთვის, ასევე უფრო გამოცდილი მოთხილამურეებისთვის განკუთვნილი ციცაბო ტრასებით.
ხელმისაწვდომია თუ არა ჯავახეთის ტბები საზოგადოებრივი ტრანსპორტით?
ტბების პლატოსკენ საზოგადოებრივი ტრანსპორტი შეზღუდულია, ამიტომ დამოუკიდებელი მოგზაურების უმეტესობა ან ქირაობს მანქანას, ან ეთანხმება კერძო მძღოლს ფარავნის, ტაბაწყურისა და ხანჩალის ჭარბტენიანი ტერიტორიების მოსანახულებლად.
როდის არის საუკეთესო დრო ფრინველთმცველობისთვის ჯავახეთში?
გაზაფხულის და შემოდგომის მიგრაციის პერიოდები ჯავახეთის ჭარბტენიან ტერიტორიებზე ყველაზე მრავალფეროვან სახეობებს მოაქვს, თუმცა ზაფხულის გამრავლების პერიოდის ფრინველებიც ტბებზე ხვდებიან.
არის თუ არა რაბათის ციხე ორიგინალური შუასაუკუნეების ნაგებობა?
რაბათი აერთიანებს ნამდვილ, ძველ ელემენტებს — ციტადელსა და ზოგიერთ სასულიერო შენობას — 2012 წელს დასრულებულ ფართო რეკონსტრუქციასთან, ამიტომ მისი დღევანდელი იერსახის დიდი ნაწილი სწორედ ამ აღდგენას ასახავს და არა უცვლელ შუასაუკუნეების ნაშთს.
აქვს თუ არა ვარძიას იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსი?
ვარძია შეტანილია საქართველოს წინასწარ ჩამონათვალში იუნესკოს მომავალი განხილვისთვის, მაგრამ ჯერ არ არის ოფიციალურად ჩანიშნული მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლად.
რა ენებზე ლაპარაკობენ რეგიონში ქართულის გარდა?
ჯავახეთში მნიშვნელოვანი ეთნიკური სომხური მოსახლეობაა და იქ სომხური ფართოდ არის გავრცელებული ქართულთან ერთად; ახალციხესა და ბორჯომში ქართული ენა დომინირებს.
შესაძლებელია თუ არა ბორჯომ-ხარაგაულის პარკში გზამკვლევის გარეშე სეირნობა?
დიახ, პარკში ინახება სხვადასხვა სირთულისა და სიგრძის მონიშნული ბილიკები, რომლებიც დამოუკიდებელი მოსეირნეებისთვის შესაფერისია, თუმცა უფრო ხანგრძლივი, მრავალდღიანი მარშრუტებისთვის ადგილობრივი გიდის დახმარება ან პარკის მართვაზე პასუხისმგებელ სააგენტოსთან წინასწარი დაგეგმვაა რეკომენდებული.
ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Samtskhe-Javakheti
ნახეთ GTour-თან ერთად
ეს ადგილი შედის GTour-ის კერძო ტურებში — ინგლისურენოვანი გიდი, მძღოლი და შერჩეული სასტუმროები თქვენი უცხოელი სტუმრებისთვის:
GTour — Castle in Old Town-ის სამოგზაურო სააგენტო ძველ თბილისში. ყველა ტური · WhatsApp +995 577 416 314
GTour-ის სხვა ტურები
ყველა ტური gtour.ge-ზე · დაჯავშნა WhatsApp-ით +995 577 416 314