ვარძია: დედოფალი, რომელმაც კლდეში ქალაქი გამოკვეთა

ასპინძის სამხრეთით, მტკვრის ხეობის მოხვევაში, უეცრად გადაგეშლება ყვითელ-ყავისფერი კლდის კედელი, თითქმის კილომეტრის სიგრძის, ასობით მუქი ხვრელით დაწინწკლული, ღრუბელივით. გზიდან პირველ წამს ძნელი მისახვედრია, რომ ეს ხვრელები კარები და ფანჯრებია, კლდის კარნიზები – ქუჩები, და მთელი ეს კლდის ზედაპირი – ნამდვილი ქალაქი.

თამარის ქალაქი

ვარძიის მშენებლობა დაიწყო გიორგი III-ის მეფობისას, 1180-იან წლებში, და დაასრულა მისმა ასულმა, თამარ მეფემ, რომელმაც საქართველო მართა 1184-1213 წლებში, ქვეყნის შუა საუკუნეების ძლევამოსილების მწვერვალზე. ადგილი თავდაცვითი მოსაზრებით შეირჩა – მტკვრის ხეობა აქ საქართველოს სამხრეთ საზღვარს წარმოადგენდა, სელჩუკი თურქების წინაშე, და ჩანაფიქრი საოცარი იყო: მთლიანად კლდეში ნაკვეთი გამაგრებული მონასტერი, ხეობიდან უხილავი, ფარული გვირაბებით შემოვლილი, საცხოვრებელი ოთახებით, სატრაპეზოებით, ღვინის მარნებით, საცხობებით, აფთიაქით, შეკრების დარბაზებით და ეკლესიით, ყველაფერი შიდა კიბეებით დაკავშირებული და წყაროს წყლით მომარაგებული წყალსადენის მეშვეობით, რომელიც მთის გაღმიდან მოდიოდა.

სავარაუდოდ, თავდაპირველად კომპლექსი დაახლოებით სამი ათასი ოთახისგან შედგებოდა, ცამეტ დონეზე განლაგებული, და რამდენიმე ათასი ადამიანისა და მათი პირუტყვის დასატევად საკმარისი ადგილი ჰქონდა.

თამარს აქ საკუთარი სადგომი ჰქონდა; მატიანის თანახმად, მან ვარძიაში ილოცა 1202 წლის ბასიანის ბრძოლის წინ, რომელშიც გაიმარჯვა. ეკლესიაში დღემდე დგას მისი ერთადერთი თანადროული პორტრეტი – წვრილი, ახალგაზრდა ქალი წითელ სამოსში, ეკლესიის მოდელით ხელში, 1185 წლის ახლო ხანებში ჩრდილოეთ კედელზე დახატული, მაშინ, როცა იგი ჯერ კიდევ ოცდაათ წელს არ ემატებოდა.

- Advertisement -

რა დაემართა ვარძიას

1283 წელს მომხდარმა მიწისძვრამ კლდის წინა ნაწილი ჩამოაშალა და ოთახების გარე კედლების უმეტესობა ჩამოანგრია, რითაც ოდესღაც დამალული შიდა სივრცე სამყაროს თვალწინ გაააშკარავა. ვარძია ამიერიდან ღია ცის ქვეშ მდგომმა მონასტერმა შეიცვალა სახე. 1551 წელს სპარსელებმა დაარბიეს, რის შემდეგაც მიტოვებული დარჩა. XX საუკუნეში საბჭოთა არქეოლოგებმა გაწმინდეს, 1989 წელს კი რამდენიმე ბერი დაბრუნდა – მას შემდეგ ვარძია კვლავ მოქმედი მონასტერია, და კარნიზებზე დღესაც შეიძლება ბერს შეხვდეთ.

სეირნობა კომპლექსში

ვარძიის დათვალიერება ამაღლებასთანაა დაკავშირებული: ბილიკი ზიგზაგად ადის კლდეზე ყველაზე ქვედა, დასახლებულ დონემდე, შემდეგ კი კიბეები და გვირაბები აგრძელებენ გზას ზემოთ და გვერდებზე, დონეების მიხედვით, გამოკვეთილი ნიშებისა და ჩამუქებული ჭერის მქონე ოთახების, იატაკში ქვევრების ბუდეებით მოპირკეთებული ღვინის მარნების, სამრეკლოსა და ცენტრში მდებარე მიძინების ეკლესიის გასწვრივ, სადაც თამარის პორტრეტი და მიწისძვრასა თუ სპარსელების შემოსევას გადარჩენილი ფრესკების ციკლია შემორჩენილი. ეკლესიიდან გრძელი გვირაბი ქვევით, კლდეში, წყაროსკენ მიდის – ეს იყო წყალსადენის წყარო – და კომპლექსის ძირში გამოდის. დათვალიერებას ორი საათი მაინც დასჭირდება; ბილიკები არათანაბარია და ზოგან ბნელში ციცაბო კიბეებზეც მოგიწევთ სიარული, ამიტომ არც ისე მარტივი გასავლელია მათთვის, ვისაც ფეხი არ უდგას მაგრად, მაგრამ შთაბეჭდილება დაუვიწყარია.

პრაქტიკული ინფორმაცია

ვარძია თბილისიდან 250 კილომეტრშია – საკმაოდ შორეული ერთდღიანი მოგზაურობაა, ან უკეთესია ღამის გათევა ბორჯომში ან ახალციხეში. საუკეთესო სეზონია გაზაფხული და შემოდგომა; ზაფხულის შუადღეს სამხრეთისკენ მიქცეულ კლდეზე ძალიან ცხელა ხდება. ხერთვისის ციხე, საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი ციხესიმაგრე, გზაჯვარედინზე დგას, ვარძიამდე ათი კილომეტრით ადრე, გზად კი ახალციხის რაბათსაც ნახავთ.

ხშირად დასმული კითხვები

• რა არის ვარძია? ვარძია მთლიანად კლდეში ნაკვეთი გამაგრებული მონასტერია მტკვრის ხეობაში, ასპინძის სამხრეთით. მშენებლობა დაიწყო გიორგი III-ის დროს, 1180-იან წლებში, და დაასრულა მისმა ასულმა, თამარ მეფემ, რომელიც საქართველოს 1184-1213 წლებში მართავდა.
• რატომ ააშენეს ვარძია კლდეში? ადგილი თავდაცვითი მიზნით შეირჩა, რადგან მტკვრის ხეობა საქართველოს სამხრეთ საზღვარს წარმოადგენდა სელჩუკი თურქების წინააღმდეგ. კლდეში ნაკვეთმა კომპლექსმა ხეობიდან უხილავი და მხოლოდ ფარული გვირაბებით მისადგომი გახადა იგი.
• რა ზომის იყო ვარძია თავდაპირველად? სავარაუდოდ, თავდაპირველი კომპლექსი დაახლოებით სამი ათასი ოთახისგან შედგებოდა, ცამეტ დონეზე, და რამდენიმე ათასი ადამიანისა და მათი პირუტყვის დასატევად საკმარისი ადგილი ჰქონდა. მასში შედიოდა საცხოვრებელი ოთახები, სატრაპეზოები, ღვინის მარნები, საცხობები, აფთიაქი, შეკრების დარბაზები და ეკლესია, ყველა შიდა კიბეებით დაკავშირებული და წყალსადენით მომარაგებული.
• რა მნიშვნელობა აქვს თამარ მეფეს ვარძიასთან დაკავშირებით? თამარ მეფეს ვარძიაში საკუთარი სადგომი ჰქონდა და ამბობენ, რომ იქ ილოცა 1202 წლის ბასიანის ბრძოლის წინ, რომელშიც გაიმარჯვა. კომპლექსის ეკლესიაში დაცულია მისი ერთადერთი თანადროული პორტრეტი, 1185 წლის ახლო ხანებში დახატული, სადაც ის ახალგაზრდა ქალად, წითელ სამოსში, ეკლესიის მოდელით ხელში არის გამოსახული.
• რა დაემართა ვარძიას საუკუნეების განმავლობაში? 1283 წელს მიწისძვრამ კლდის წინა ნაწილი ჩამოაშალა, რამაც ოდესღაც დამალული ოთახები გააშკარავა და ვარძია ღია ცის ქვეშ მდგომ მონასტერად აქცია. 1551 წელს სპარსელებმა დაარბიეს, რის შემდეგაც მიტოვებული დარჩა XX საუკუნემდე, სანამ საბჭოთა არქეოლოგებმა არ გაწმინდეს; 1989 წელს ბერები დაბრუნდნენ და დღემდე მოქმედი მონასტერია.
• რას ნახავენ ვიზიტორები ვარძიის დათვალიერებისას? ბილიკი ზიგზაგად ადის კლდის ყველაზე ქვედა დონემდე, შემდეგ კიბეები და გვირაბები მიიყვანენ გამოკვეთილი ნიშების მქონე ოთახებამდე, ქვევრის ბუდეებიანი ღვინის მარნებამდე, სამრეკლომდე და ცენტრალურ მიძინების ეკლესიამდე, სადაც თამარის პორტრეტი და შემორჩენილი ფრესკებია დაცული. გრძელი გვირაბი ასევე ეკლესიიდან ქვევით, წყაროსკენ მიდის, რომელიც ოდესღაც წყალსადენს კვებავდა, და კომპლექსის ძირში გამოდის.
• როგორ მივახვიდეთ ვარძიამდე და რა არის მახლობლად? ვარძია თბილისიდან დაახლოებით 250 კილომეტრშია, რაც მას ხანგრძლივ ერთდღიან მოგზაურობად აქცევს, ან უმჯობესია ღამის გათევა ბორჯომში ან ახალციხეში. ახლომდებარე ღირსშესანიშნაობებს შორისაა ხერთვისის ციხე, საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი, ვარძიამდე ათი კილომეტრით ადრე, და ახალციხის რაბათის კომპლექსი.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Vardzia: the queen who carved a city into a cliff