სვანური კოშკები: რატომ აშენებდა ციხე-სიმაგრეს ყველა ოჯახი

თბილისიდან შვიდსაათიანი გზის შემდეგ მესტიაში პირველი, რასაც შეამჩნევთ, მთები არ არის. კოშკებია: ოცდაათამდე კვადრატული, წვერწაწვეტებული, ოცდახუთმეტრიანი კოშკი თითქოს გემების ანძებივით აღმართულია ქალაქში. უფრო მაღლა, ხეობის სიღრმეში, უშგულში, კოშკები კიდევ უფრო ბევრია — ათობით, ერთმანეთზე მიხვეული, უკან კი შხარას თოვლიანი კედელი დგას. ისინი სამხედრო ნაგებობებს ჰგავს და მართლაც ასეთები იყვნენ. მაგრამ არც ერთი მათგანი არმიას არ აუშენებია.

ციხე-სიმაგრე თითო ოჯახზე

სვანური კოშკი, ანუ “კოშკი” თავად ოჯახს ეკუთვნოდა. ის საცხოვრებელი სახლის გვერდით იდგა, გასასვლელით იყო მასთან დაკავშირებული და სწორედ აქ გარბოდა ოჯახი, როცა საფრთხე მოახლოვდებოდა. პირველ სართულზე სურსათი ინახებოდა, ზედა სართულებზე კი — ხალხი, სადაც კიბეებით ადიოდნენ და შემდეგ უკან იწევდნენ. ყველაზე ზედა სართულს მშვილდოსნებისთვის ვიწრო სათოფურები ჰქონდა, ხოლო გამოშვერილ პარაპეტში ხვრელები იყო გაკეთებული — იქიდან ქვემოთ მდგომებზე რაღაცის ჩამოსაგდებად.

საფრთხე ორი მხრიდან მოდიოდა. გარედან — იშვიათად: სვანეთის სიმაღლემ და ერთადერთმა ვიწრო გზამ უცხო ჯარებს აქ გზა არ აუადვილა, და კოშკები იშვიათად გამოდგებოდა ბრძოლის ასპარეზად. შინაგანი საფრთხე კი მუდმივი იყო. სვანური საზოგადოება საგვარეულო წარმომავლობასა და ღირსებაზე იყო აგებული, ხოლო სისხლის აღების ჩხუბი თაობიდან თაობაში გრძელდებოდა. კოშკი დაზღვევა იყო მეზობლის წინააღმდეგ — რაც უფრო მეტი კოშკი იყო სოფელში, მით უფრო მეტი ჩხუბი არსებობდა.

დღეს არსებული კოშკების უმეტესობა მე-9–მე-13 საუკუნეებით თარიღდება — დროით, როცა ბარში საქართველოს ოქროს ხანა მძლავრობდა, მთაში კი — ინტენსიური მშენებლობა. ზოგი კოშკი თავშესაფრის ფუნქციას მე-19 საუკუნეშიც კი ინარჩუნებდა, როცა რუსი ოფიცრები აქ ჩასულები აღმოაჩენდნენ საზოგადოებას, სადაც არც ბატონი იყო, არც ყმა, თუმცა შეიარაღებული კაცი — უამრავი.

- Advertisement -

როგორ შენდებოდა

ოთხი-ხუთი სართული უხეში ქვისგან, კირის ხსნარით შეკრული; კედლები ძირში მეტრის სისქისაა და თანდათან ვიწროვდება ზემოთ — სწორედ ეს ქმნის კოშკისთვის დამახასიათებელ წაწვეტებულ ფორმას და მიწისძვრის მიმართ გამძლეობას, რაც სვანეთში ხშირია. სახურავი ჰორებით დაფარული, ორფერდა ტიპისაა, ზოგჯერ პატარა ხის გალერეითაც. შიგნით იატაკები ხისაა, კიბეები — ციცაბო; კოშკზე ასვლა სვანეთში ვიზიტის ერთ-ერთი საუკეთესო ათწუთიანი განცდაა, ზემოდან გადაშლილი ხედი კი ყველაფერს ხსნის სოფლის მოწყობაზე.

უშგული — ოთხი სოფლის გაერთიანება 2100 მეტრ სიმაღლეზე — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია, რადგან აქ მთლიანად დაცულია ათასწლოვანი ლანდშაფტი: კოშკები, სახლები, ეკლესია და მინდვრები ზუსტად ისეთი განლაგებით, როგორიც საუკუნეების წინ იყო. ეს ევროპის უმაღლესი, უწყვეტად დასახლებული პუნქტია, ზამთარში კი კვირების განმავლობაში მოწყვეტილი რჩება გარე სამყაროს.

რას იცავდა კოშკი

კოშკები მხოლოდ ადამიანებს არ იცავდნენ. სვანეთი საქართველოს სეიფი იყო — როცა ბარი დამპყრობლებს ეწირებოდა, ხატები, ხელნაწერები და საეკლესიო განძი ენგურის ხეობაში ზემოთ გაჰქონდათ და სოფლის ეკლესიებსა თუ კოშკებში მალავდნენ. ბევრი მათგანი დღემდე იქვეა. მესტიის სვანეთის მუზეუმში ინახება ოქროსა და ვერცხლის ხატები, ჩანახატებიანი სახარებები და ქართული ხელოვნების კოლექცია, რომელიც სადმე სხვაგან ცნობადი იქნებოდა — აქ კი გზის ბოლოს დგას, ყოველგვარი ხმაურის გარეშე.

იხილეთ GTour-თან ერთად

ჩვენი სამდღიანი ტური მესტია-უშგულში მოიცავს ორ ღამეს მესტიაში, კოშკზე ასვლას, მუზეუმის ვიზიტს და 4×4-ით გამგზავრებას უშგულში, შხარას ძირას. სვანეთი ასევე საქართველოს ათდღიანი ტურის მთის თავია.

ხშირად დასმული კითხვები

• რა არის სვანური კოშკი? კვადრატული, წვერწაწვეტებული, დაახლოებით ოცდახუთმეტრიანი ქვის ციხე-სიმაგრე, რომელიც ეკუთვნოდა ერთ ოჯახს სვანეთში. ის სახლის გვერდით იდგა, გასასვლელით იყო დაკავშირებული და საფრთხის დროს თავშესაფრად ემსახურებოდა.
• რატომ აშენებდნენ სვანები ამ კოშკებს? ძირითადად ოჯახთაშორისი სისხლის აღების საფრთხისგან დასაცავად, რაც თაობებს გრძელდებოდა. გარე შემოტევა იშვიათი იყო სვანეთის სიმაღლისა და ერთადერთი ვიწრო გზის გამო, ამიტომ მთავარი საფრთხე მეზობელი ოჯახებისგან მოდიოდა.
• როდის აშენდა კოშკების უმეტესობა? დღემდე შემორჩენილი კოშკების უმეტესობა მე-9–მე-13 საუკუნეებით თარიღდება, რაც ემთხვევა საქართველოს ოქროს ხანას ბარში. ზოგი კოშკი მე-19 საუკუნემდეც გამოიყენებოდა თავშესაფრად.
• როგორ შენდებოდა კოშკი? ოთხ-ხუთსართულიანი ნაგებობა უხეში ქვისგან, კირის ხსნარით შეკრული, კედლებით, რომლებიც ძირში მეტრის სისქისაა და ზემოთ ვიწროვდება. ეს ფორმა მიწისძვრისადმი გამძლეობას ანიჭებს კოშკს, რაც სვანეთში ხშირი მოვლენაა, სახურავი კი ჰორებითაა დაფარული.
• რით არის გამორჩეული უშგული? უშგული ოთხი სოფლისგან შემდგარი გაერთიანებაა 2100 მეტრზე, იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი, სადაც დაცულია ათასწლოვანი ლანდშაფტი — კოშკები, სახლები, ეკლესია და მინდვრები. ეს ევროპის უმაღლესი უწყვეტად დასახლებული პუნქტია, ზამთარში კი კვირეობით მოწყვეტილია გარე სამყაროს.
• რა განძი იმალებოდა სვანეთში ადამიანების გარდა? სვანეთი საქართველოს სეიფს წარმოადგენდა, სადაც ბარის დაპყრობის დროს ხატები, ხელნაწერები და საეკლესიო განძი ენგურის ხეობაზე ზემოთ გააქვთ და სოფლის ეკლესიებსა თუ კოშკებში მალავდნენ. ამ განძის დიდი ნაწილი დღემდე იქვეა, ნაწილი კი მესტიის სვანეთის მუზეუმში ინახება.
• როგორ შეიძლება დღეს სვანური კოშკების ნახვა? GTour სთავაზობს სამდღიან ტურს მესტია-უშგულში, რომელიც მოიცავს ორ ღამეს მესტიაში, კოშკზე ასვლას, სვანეთის მუზეუმის ვიზიტს და 4×4-ით მგზავრობას უშგულში, შხარას მთის ძირას. სვანეთი ასევე წარმოადგენს საქართველოს ათდღიანი ტურის მთის თავს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Svan towers: why every family built a fortress

- Advertisement -