საქართველოს 20 მონასტერი და ეკლესია, რომლებიც მოგზაურობის ღირსია

საქართველოში ოცი ისეთი ეკლესია-მონასტერია, რომელთა გარშემოც მთელი მოგზაურობის დაგეგმვა ღირს: მცხეთის ირგვლივ — ჯვარი, სვეტიცხოველი, სამთავრო და შიომღვიმე; დასავლეთში — გელათი, მოწამეთა, ნიკორწმინდა, უბისა და კაცხის სვეტი; კახეთში — ალავერდი, ბოდბე, ნეკრესი და იყალთო; გამოქვაბულთა კომპლექსები — დავით გარეჯა და ვარძია; საქართველოს სამხედრო გზაზე — გერგეტის სამება და ანანური; სამხრეთსა და შიდა ქართლში კი — საფარის, ყინწვისისა და თიმოთესუბნის ფრესკული ციკლები. ეს ძეგლები IV-XVII საუკუნეებს მოიცავს, ხოლო ორი ჯგუფი ოფიციალურად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი: მცხეთის ისტორიული ძეგლები და გელათის მონასტერი (ბაგრათის ტაძარი 2017 წელს აღდგენითი სამუშაოების შემდეგ ამოღებულ იქნა ამავე სიიდან, ასე რომ გელათი ამჟამად დამოუკიდებლად დგას სიაში). დანარჩენი ძეგლები საქართველოს ეროვნული მემკვიდრეობის კანონმდებლობით არის დაცული, ხოლო რამდენიმე, მათ შორის ვარძია, იუნესკოს წინასწარ სიაშია შეტანილი, რაც არ ნიშნავს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსს — ეს განსხვავება გასათვალისწინებელია.

ეს სტატია მუდმივად აქტუალურია, ამიტომ კონკრეტული ციფრები — შესასვლელის საფასური თუ სეზონური სამუშაო საათები — ორიენტირად უნდა მივიჩნიოთ და არა უცვლელ ფაქტად: მოქმედი სამრევლოების ეკლესიები წირვა-ლოცვის დროს წინასწარი გაფრთხილების გარეშე იკეტება, შორეულ ძეგლებამდე მისასვლელი გზები ავდრის შემდეგ ზიანდება, ხოლო მემკვიდრეობის დამცველი უწყებები დროდადრო ცვლის წვდომის წესებს.

მცხეთა — ქართული ქრისტიანობის აკვანი

ჯვრის ტაძარი (585–604) კლდეზეა აღმართული მტკვრისა და არაგვის შესართავთან, იმ ადგილას, სადაც გადმოცემით მეფე მირიანმა IV საუკუნეში პირველი ჯვარი აღმართა. ეს პატარა, ერთოთახიანი ტაძარია, შესასვლელი უფასოა, ღიაა დაახლოებით განთიადიდან დაისამდე და ხშირად სავსეა მზის ჩასვლის სანახავად, ვიდრე წირვისთვის. მის ძირას მდებარე საპატრიარქო საკათედრო ტაძარი, სვეტიცხოველი (1010–1029), აშენებულია საქართველოს პირველი ეკლესიის ადგილზე და ინახავს სიდონიას საფლავს და, გადმოცემით, ქრისტეს კვართს. ორივე ძეგლი იუნესკოს „მცხეთის ისტორიული ძეგლების“ ჩამონათვალშია. სამთავრო, XI საუკუნის დედათა მონასტერი სვეტიცხოვლიდან ფეხით ახლოს, ინახავს მეფე მირიანისა და დედოფალ ნანას საფლავებს და იმავე ჩამონათვალშია შეტანილი. შიომღვიმე, დაარსებული VI საუკუნეში ასურელ მამათაგან ერთ-ერთის მიერ, მოქმედი ძმათა მონასტერია ვიწრო კირქვულ ხეობაში, რამდენიმე კილომეტრში დასავლეთით; ზოგიერთი შიდა სენაკი დახურულია ვიზიტორებისთვის, ხოლო ქალებისთვის ტანსაცმლის შემოწმება აქ ჯვარზე უფრო მკაცრია.

ქუთაისი და დასავლეთი — სამეფო საძვალეები და მარტვილის სვეტი

გელათი, დაარსებული 1106 წელს დავით აღმაშენებლის მიერ, კარიბჭესთან მისსავე საფლავს ინახავს (გადმოცემით, მეფემ თავად ითხოვა, რომ ხალხი მასზე გადაევლო) და აქვს შუასაუკუნეების მართლმადიდებლურ სამყაროში ერთ-ერთ საუკეთესოდ მიჩნეული მოზაიკები; ის დამოუკიდებლად რჩება იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში. მოწამეთა, ახლოს მდებარე XI საუკუნის მონასტერი, ეძღვნება ორ წამებულ ძმას და წყალწითელას ხეობას დასცქერის. ნიკორწმინდა, რაჭაში, XI საუკუნის ეკლესიაა, ცნობილი ინტერიერის ფრესკების ნაცვლად გარე ქვის რელიეფით. უბისა ინახავს ბერ დამიანესთვის მიკუთვნებულ ფრესკულ ციკლს, რომელიც რამდენიმე საუკუნის გამოხატვას მოიცავს. კაცხის სვეტი — ჭიათურასთან, 40-მეტრიანი კირქვული კლდოვანი წარმონაქმნი — ადრეული შუა საუკუნეებიდან მოღვაწე ბერების განდეგილობის ადგილია; 1990-იან წლებში იქ ხელახლა დასახლდა ერთი ბერი, ხოლო მწვერვალზე არსებული სამლოცველო მხოლოდ მისთვისაა ღია, ასე რომ ვიზიტორები ხედავენ მხოლოდ ძირის ეკლესიასა და ასასვლელს.

- Advertisement -

კახეთის სავანეთა გზა

ალავერდის საკათედრო ტაძარი (1011) საქართველოში შემორჩენილ შუასაუკუნეების ტაძართაგან ყველაზე მაღალია, მოქმედი ძმათა მონასტერია საკუთარი ვენახით; საათები იკვეცება დიდი დღესასწაულების დროს, ხოლო ბერები ღვინის დამზადების საკუთარ გრაფიკს იცავენ, ამიტომ თუ გსურთ ტაძრის შიდა სივრცის ნახვა, შუადღის ვიზიტი ჯობია. ბოდბე, სიღნაღის ზემოთ მდებარე დედათა მონასტერი, აღნიშნავს წმინდა ნინოს საფლავს, რომელმაც IV საუკუნეში საქართველოს ქრისტიანობა მოუტანა; ბილიკი ეშვება მის წყაროსთან, სადაც მონაზვნები მოკრძალებულ ჩაცმულობას მკაცრად მოითხოვენ. ნეკრესის დაარსება IV საუკუნეს უკავშირდება, შემორჩენილი ბაზილიკა კი VII-VIII საუკუნეებით თარიღდება; ძეგლი ავტოსადგომზე მაღლაა და ჩვეულებრივ ბოლო მონაკვეთს სამარშრუტო მიკროავტობუსი ფარავს. იყალთო ინახავს VIII საუკუნის აკადემიის ნანგრევებს, სადაც გადმოცემით შოთა რუსთაველი სწავლობდა, ასევე მოქმედ მონასტერს.

გამოქვაბულთა მონასტრები — დავით გარეჯა და ვარძია

დავით გარეჯა, დაარსებული VI საუკუნეში ასურელ მამათაგან ერთ-ერთის, დავით გარეჯელის მიერ, გამოქვაბულთა მონასტრების ჯგუფია ნახევრადუდაბნო საზღვრისპირა ტერიტორიაზე აზერბაიჯანთან. რამდენიმე გამოქვაბული, მათ შორის ფრესკებიანი უდაბნოს სენაკები, დროდადრო შეზღუდული წვდომისაა, ვინაიდან კომპლექსზე გამავალი ზუსტი სასაზღვრო ხაზი საბოლოოდ არ არის დადგენილი; ვიზიტამდე აუცილებლად გადაამოწმეთ გზისა და წვდომის მიმდინარე მდგომარეობა. ვარძია, გამოკვეთილი კლდეში დედოფალ თამარის დროს 1156-1205 წლებში, ოდესღაც ათასობით ოთახსა და ცამეტ გამოქვაბულ ეკლესიას მოიცავდა; ის იუნესკოს წინასწარ სიაშია, და არა მთავარ ჩამონათვალში. შესასვლელი გვირაბითა და კიბეებით ხდება, კარიბჭესთან მცირე ბილეთის ღირებულება მოქმედებს, ხოლო ასასვლელი ადგილ-ადგილ არათანაბარია, ამიტომ აქ მოხერხებული ფეხსაცმელი ფორმალურ ჩაცმულობაზე მნიშვნელოვანია.

მთები და უღელტეხილები — გერგეტი და ანანური

გერგეტის სამების ეკლესია, აშენებული XIV საუკუნეში სტეფანწმინდის ზემოთ, დაახლოებით 2170 მეტრ სიმაღლეზე, ხელმისაწვდომია ციცაბო გზით (ჯიპით, განსაკუთრებით ზაფხულის მიღმა) ან ორსაათიანი ფეხით სიარულით; ღრუბლიანობამ შეიძლება ხედი წინასწარი გაფრთხილების გარეშე დახუროს, ამიტომ თუ ფოტოები მნიშვნელოვანია, ერთი დამატებითი დღე დაგეგმეთ. ანანური, XVI-XVII საუკუნეების ციხე-ეკლესიის კომპლექსი საქართველოს სამხედრო გზაზე, ჟინვალის წყალსაცავთან, ერთ-ერთი ყველაზე მარტივად ხელმისაწვდომია ყაზბეგისკენ მიმავალ მარშრუტზე და ასასვლელს არ საჭიროებს.

სამხრეთისა და შიდა ქართლის ფრესკები

საფარა, ახალციხესთან ახლოს, IX-XIII საუკუნეებში ჯაყელთა საგვარეულოს მფარველობით განვითარდა და სამცხის რეგიონის ერთ-ერთ საუკეთესოდ შემონახულ ფრესკებს ინახავს. ყინწვისი, შიდა ქართლში, XIII საუკუნის ეკლესიაა, ცნობილი პორტრეტული ფრესკით, რომელიც გადმოცემით დედოფალ თამარს გამოსახავს. თიმოთესუბანი, ბორჯომთან ახლოს, XIII საუკუნის დედათა მონასტერია ვრცელი ფრესკული ციკლით და მოქმედი მონაზვნების თემით.

ჩაცმულობის წესები, საათები და ეტიკეტი ყველა ოც ძეგლზე

ქართული მართლმადიდებლური ტრადიცია ყველგან მოქმედებს: ქალები თავს ფარავენ შარფით და კაბას ან შემოსახვევს იცვამენ შარვალზე (უმეტესობა ეკლესიებს შემოსახვევები კარიბჭესთან აქვს, თუმცა შორეული ძეგლებისთვის, სადაც კარიბჭე არ არის, საკუთარი შემოსახვევი წაიღეთ); მამაკაცები თავს არიდებენ შორტებსა და ყელის გარეშე მაისურებს და შიგნით კეპებს იხდიან. ფოტოგადაღება ჩვეულებრივ ეზოში ნებადართულია, თუმცა წირვის დროს ითხოვენ შეჩერებას, ხოლო ბლიცის გამოყენება ფრესკებთან ახლოს, სეზონის მიუხედავად, არ არის მისასალმებელი. უმეტესობა ძეგლი იხსნება მზის ამოსვლისას და იკეტება ჩასვლისას, ეკლესიისთვის ფორმალური ბილეთის გარეშე, თუმცა რამდენიმე ადგილას, მათ შორის ვარძიასა და სახელმწიფო უწყების მართულ ზოგიერთ კომპლექსში, კარიბჭესთან მცირე საფასური გადაიხდება. მოქმედი მონასტრები, როგორიცაა შიომღვიმე, ალავერდი და კაცხის სვეტი, ზოგიერთ შიდა ზონაში შესვლას მხოლოდ რეზიდენტ ბერებს ან მონაზვნებს უშვებენ — ეს შემოწირულობითაც არ იცვლება. ზოგადი ეტიკეტი და საეკლესიო კალენდარი განსაზღვრულია საქართველოს საპატრიარქოს მიერ, ხოლო სახელმწიფოს მართული ძეგლების დაცვის წესები — ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის უწყების მიერ.

- Advertisement -

პრაქტიკული შეჯამება

• ყველა ოც ძეგლზე ქალებს სჭირდებათ თავსაფარი და შემოსახვევი შარვალზე, ხოლო მამაკაცებმა თავი უნდა აარიდონ შორტებს და შიგნით კეპებს.
• იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში ოფიციალურად მხოლოდ ჯვარი, სვეტიცხოველი, სამთავრო და გელათია შეტანილი; ვარძია და კიდევ რამდენიმე ძეგლი წინასწარ სიაშია, რაც განსხვავებული სტატუსია.
• მოქმედი მონასტრები (შიომღვიმე, ალავერდი, კაცხის სვეტი, თიმოთესუბანი) ზოგიერთ შიდა ზონაში შესვლას შემოწირულობის მიუხედავად ზღუდავენ.
• ზამთარში დავით გარეჯამდე ან ნებისმიერ მთიან ძეგლამდე გზისთვის წინასწარ გადაამოწმეთ მდგომარეობა; დავით გარეჯას სასაზღვრო ტერიტორიაზე წვდომა ადრეც შეცვლილა და კვლავ შეიძლება შეიცვალოს.
• უმეტესობა ეკლესია უფასო და ღიაა განთიადიდან დაისამდე; ვარძია და ზოგიერთი სახელმწიფო უწყების ობიექტი ეკლესიისგან განცალკევებულ მცირე შესასვლელ საფასურს იღებს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — The 20 monasteries and churches of Georgia worth the journey, with history, access and rules