საქართველოს სხვა რჯულები: სომხური, კათოლიკური, ლუთერანული და იეზიდური მემკვიდრეობა

საქართველოს ხშირად მართლმადიდებლური ქრისტიანობის უძველეს სამშობლოდ წარმოგვიდგენენ, და ტურისტული მარშრუტები ჩვეულებრივ სვეტიცხოვლით ან ჯვრის მონასტრით იწყება. თუმცა ქვეყანაში მოქმედებს სხვა რელიგიური თემებიც — თბილისში სომხური სამოციქულო ეკლესიის კვარტალი, კათოლიკური საკათედრო ტაძარი და ლათინური წესის რამდენიმე სამრევლო ახალციხის მიდამოებში, გერმანელი კოლონისტების მიერ ორი საუკუნის წინ აშენებული რამდენიმე შემორჩენილი ლუთერანული ეკლესია (კირხე) და ერთ-ერთი იმ იშვიათი სპეციალურად აშენებული იეზიდური ტაძრებიდან, რომლებიც ერაყისა და სომხეთის ფარგლებს გარეთ არსებობს. ეს ყველაფერი ცოცხალი თემებია და არა მუზეუმის ექსპონატები, და ყველა მათგანის მონახულება პატივისცემით, მცირეოდენი წინასწარი მომზადებით არის შესაძლებელი.

ქვემოთ მოცემულია თითოეული ობიექტის მდებარეობა, ცნობილი ისტორია და პრაქტიკული რჩევები მოქმედი, უმცირესობის სარწმუნოების სალოცავის მონახულებისთვის ქვეყანაში, სადაც დომინირებს მართლმადიდებლობა. სამუშაო საათები, წირვა-ლოცვის დრო და წვდომის წესები ხშირად იცვლება წინასწარი შეტყობინების გარეშე, ამიტომ ვიზიტის წინ ყოველთვის გადაამოწმეთ ინფორმაცია.

სურბ გევორგი და სომხური კვარტალი

თბილისის სომხური თემი საუკუნეების განმავლობაში არსებობს, ისტორიულად კონცენტრირებული ავლაბარში (მტკვრის მარცხენა ნაპირზე) და ძველი თბილისის ქუჩებში, ნარიყალას ძირას. ამ ხანიდან რამდენიმე სომხური სამოციქულო ეკლესია შემორჩა, რომელთაგან ყველაზე მოსანახულებელია სურბ გევორგი (წმინდა გიორგი), რომელიც ავლაბარში, მეტეხის ხიდიდან რამდენიმე წუთის სავალზე დგას. ის სომხური სამოციქულო ეკლესიის მოქმედი სამრევლოა, სადაც წირვა-ლოცვა სომხურად და სომხურ-ქართული საეკლესიო საგალობლებით მიმდინარეობს, და დროდადრო საქართველოში მყოფი თემისთვის საკათედრო ტაძრის ფუნქციასაც ასრულებდა.

საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, სომხური მოსახლეობა ძირითადად თბილისსა და სამცხე-ჯავახეთშია თავმოყრილი — ეს ხანგრძლივი ისტორიული პროცესია, რომელიც ოსმალური და სპარსული ხანის ვაჭრობასა და მიგრაციას უკავშირდება; ეს დეტალები უფრო საერო სტატისტიკაშია, ვიდრე ეკლესიის კართან დამაგრებულ რომელიმე დაფაზე, ამიტომ ციფრების მაძიებელმა მკითხველმა პირველწყაროს უნდა მიმართოს. მათთვის, ვისაც სურს სურბ გევორგის თბილისის სინაგოგასა და მეჩეთთან ერთად კონტექსტში დანახვა, გამოსადეგია „თბილისის სარწმუნოებები — სინაგოგის, მეჩეთისა და სომხური ეკლესიების ფეხით ტური“, რომელიც დაახლოებით სამ საათს გრძელდება.

- Advertisement -

• მდებარეობა: ავლაბრის უბანი, მტკვრის მარცხენა სანაპირო, თბილისი
• სტატუსი: სომხური სამოციქულო ეკლესიის მოქმედი სამრევლო
• ტიპური წვდომა: ღიაა დღის საათებში, წირვის გარეთ; ჩაცმულობა თავშეკავებული, კაცებმა თავსაბურავი უნდა მოიხადონ, წირვის დროს ხმის აწევა არ შეიძლება

თბილისის კათოლიკური საკათედრო ტაძარი და კათოლიკური მემკვიდრეობა სამცხეში

თბილისში, ისტორიული ცენტრის მახლობლად, მოქმედებს ლათინური წესის კათოლიკური სამრევლო ეკლესია, რომელიც მცირერიცხოვან, მაგრამ დიდი ხნის არსებულ თემს ემსახურება — მისი საფუძველი იტალიელ, შემდეგ კი პოლონელ და ადგილობრივ ქართველ კათოლიკე ოჯახებს უკავშირდება. ეკლესია ჩვეულებრივი სამრევლოს რეჟიმში ფუნქციონირებს, წირვის განრიგი შესასვლელთან არის განთავსებული; რადგან სასულიერო პირები და განრიგი იცვლება, წირვის დრო ვიზიტის დღესვე გადაამოწმეთ.

კათოლიკური მემკვიდრეობის უფრო მკვრივი კონცენტრაცია სამხრეთით, სამცხე-ჯავახეთშია — ახალციხისა და თურქეთის საზღვრისკენ მდებარე სოფლების ირგვლივ, სადაც სომეხი კათოლიკეებისა და ლათინური წესის კათოლიკეების თემები თაობების განმავლობაში ცხოვრობდნენ მართლმადიდებელი, მუსლიმი და სომეხი სამოციქულო მეზობლების გვერდით. რეგიონის მრავალშრიანი რელიგიური ისტორია კარგად ჩანს ახალციხის რაბათის ციხე-სიმაგრეში, სადაც მეჩეთი, ეკლესია და ციტადელი ერთსა და იმავე კედლებშია მოქცეული — ეს ერთი გაჩერება კარგად წარმოაჩენს, რამდენი რწმენა თანაარსებობდა საქართველოს ამ კუთხეში. ჩვენი ტურები „სამხრეთი 3 დღეში — ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი“ და მოკლე „ვარძია და რაბათი — გრძელი დღე სამხრეთში“ ორივე ახალციხეზე გადის და ლიცენზირებულ გიდთან წინასწარი შეთანხმებით კონკრეტული სამრევლოს მონახულებაც შეიძლება ჩაერთოს.

გერმანელი ლუთერანი კოლონისტების მემკვიდრეობა

მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში სამხრეთ გერმანიიდან ჩამოსულმა შვაბელმა ლუთერანმა კოლონისტებმა თბილისისა და ბოლნისის მიდამოებში მთელი რიგი სასოფლო-სამეურნეო კოლონიები დააარსეს — მათ შორის კატარინენფელდი (დღევანდელი ბოლნისის ქალაქი), ელისაბეტთალი (ასურეთი) და ალექსანდერსდორფი, რომელიც შემდგომ ქალაქის ზრდასთან ერთად თბილისის ვაკის რაიონში მოექცა. ამ კოლონისტებმა ააშენეს კირხები, ვენახები და ღვინის ქარხნები და ადგილობრივ სოფლის მეურნეობაში დანერგეს მეღვინეობისა და ლუდის ხარშვის ტექნოლოგიები, რომელთა კვალიც დარჩა მას შემდეგაც, რაც მათი შთამომავლების უმეტესობა ემიგრაციაში წავიდა ან საბჭოთა პერიოდში დეპორტირებულ იქნა.

ლუთერანული ეკლესიების შენობები დღემდეა შემორჩენილი ბოლნისსა და ასურეთში, თუმცა ზოგი მათგანი კულტურულ ან საკონცერტო სივრცედ არის გარდაქმნილი და ჩვეულებრივი ლუთერანული სამრევლოს ფუნქციას აღარ ასრულებს; მცირერიცხოვანი ევანგელურ-ლუთერანული კრება კი დღემდე იკრიბება თბილისში. რადგან კოლონიები ბოლნისის სიონის — საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი დათარიღებული ეკლესიის — მახლობლად მდებარეობს, ეს ორი ისტორია ბუნებრივად ერთ დღიან მოგზაურობაში ერწყმის ერთმანეთს; ჩვენი ერთდღიანი ტური „ბოლნისი და დმანისი — უძველესი ეკლესია და პირველი ევროპელები“ სწორედ ყოფილ კატარინენფელდის კოლონიაზე გადის სამხრეთისკენ მიმავალ გზაზე.

იეზიდური ტაძარი ვარკეთილში

თბილისში ცხოვრობს იეზიდური (იაზიდური) თემი — ქურთულენოვანი მიმდევრები უძველესი, თავისებური რწმენისა, რომლის ცენტრი ერაყის ქურთისტანშია; მათი დიდი ნაწილი საქართველოში მეცხრამეტე საუკუნიდან და შემდგომ, სხვადასხვა პერიოდში დევნისგან გაქცეული ლტოლვილის სახით დასახლდა. თბილისის აღმოსავლეთ ბოლოში, ვარკეთილის რაიონში დგას სპეციალურად აშენებული იეზიდური ტაძარი — ერთ-ერთი იმ იშვიათი ნაგებობათაგან, რომლებიც იეზიდური სამყაროს გარეთ არსებობს და ემსახურება თემს, რომელიც აქამდე ძირითადად კერძო სახლებსა და ღია ცის ქვეშ არსებულ სალოცავებში ლოცულობდა.

- Advertisement -

ეს ტაძარი საერთაშორისო პრესის ყურადღებას იპყრობს სწორედ იმიტომ, რომ ასეთი ნაგებობა ერაყის, სომხეთისა და დიასპორის ზოგიერთი მცირე კერის გარეთ ძალზე იშვიათია, და ის დღემდე მოქმედი სალოცავია და არა ტურისტული ატრაქციონი — ამიტომ ვიზიტი წინასწარი, ტაქტიანი შეთანხმებით უნდა მოეწყოს ადგილობრივი გიდის ან კონტაქტის მეშვეობით, და არა უბრალოდ შემთხვევით მისვლით. ვინაიდან ვარკეთილი ცენტრალური თბილისის ჩვეულებრივი ფეხით მარშრუტების მიღმაა, მისი მონახულების ყველაზე პრაქტიკული გზა კერძო მანქანითა და მძღოლით მგზავრობაა; ჩვენი „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში — სედანი, მინივენი ან 4×4, საკუთარი მარშრუტი“ ან „ლიცენზირებული პირადი გიდი დღის განმავლობაში — ინგლისური, გერმანული, ფრანგული, რუსული, იტალიური, ივრითი“ ამას ავლაბართან ერთად, ერთ დღეში ჩართავს.

სტუმრობის საათები და ეტიკეტი

ამ ობიექტებიდან არცერთს არ აქვს ერთჯერადად დადგენილი, მუდმივი სამუშაო საათები იმ გაგებით, როგორც სახელმწიფო მუზეუმს აქვს, რადგან ისინი უპირველესად მოქმედი სალოცავებია. ქვემოთ მოცემულია ზოგადი, ფრთხილი სახელმძღვანელო — ყოველთვის გადაამოწმეთ ადგილზე, განსაკუთრებით დიდი დღესასწაულების დროს (სომხური და კათოლიკური შობა და აღდგომა ქართული მართლმადიდებლური კალენდრისგან განსხვავებულ თარიღებზე მოდის), როცა წვდომა მხოლოდ მლოცველებისთვის შეიძლება იყოს შეზღუდული.

• სურბ გევორგი, ავლაბარი — ღიაა დღის საათებში, წირვის გარეთ; ჩაცმულობა თავშეკავებული, წირვის დროს სიჩუმე, ქალებს თმის დაფარვა შეუძლიათ.
• კათოლიკური სამრევლო ეკლესია, თბილისი — წირვის დრო შესასვლელთანაა მითითებული, გადაამოწმეთ იმავე დღეს; წირვის დროს ფოტოგადაღება არასასურველია.
• რაბათი და სამცხის კათოლიკური სამრევლოები — რაბათი, როგორც კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი, განსაზღვრულ საათებში არის ღია; სოფლის სამრევლოები წინასწარი შეთანხმებით.
• ბოლნისისა და ასურეთის კირხები — გარედან ხედვა ჩვეულებრივ შესაძლებელია; შენობის შიგნით წვდომა დამოკიდებულია მის დღევანდელ დანიშნულებაზე.
• იეზიდური ტაძარი, ვარკეთილი — მხოლოდ წინასწარი შეთანხმებით; არ არის ჩვეულებრივი შემთხვევითი ვიზიტის ადგილი, საჭიროების შემთხვევაში ფეხსაცმელი უნდა მოიხადოთ და მასპინძლის მითითებებს მიჰყვეთ.

მარშრუტის დაგეგმვა

ერთ დღეში, ფეხით მოსიარულეს, შეუძლია შეაერთოს სურბ გევორგი და თბილისის კათოლიკური ეკლესია ძველი თბილისის სინაგოგასა და მეჩეთთან ერთად — სწორედ ამ ლოგიკას ეფუძნება ჩვენი „თბილისის სარწმუნოებები — სინაგოგის, მეჩეთისა და სომხური ეკლესიების ფეხით ტური“. ვარკეთილში ჩასვლა და იმავე დღით უკან დაბრუნება ყველაზე მოსახერხებელია კერძო მანქანით და არა საზოგადოებრივი ტრანსპორტით, რაც ბუნებრივად ერწყმის ავლაბარში ნახევარდღიან ვიზიტს, თუ დაჯავშნით სრულ დღეს ჩვენი „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში“ მომსახურებიდან. სამცხის ობიექტებისთვის უმჯობესია ცალკე, ღამისთევით მოგზაურობის დაგეგმვა, რათა რაბათისა და ვარძიის სათანადოდ დათვალიერებისთვის საკმარისი დრო დარჩეს — ამისთვისაა შექმნილი როგორც „სამხრეთი 3 დღეში — ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი“, ისე „ვარძია, რაბათი და ბორჯომი — 2 დღე“. ბოლნისისა და ასურეთის კოლონიები კარგად ჯდება თბილისის სამხრეთით ნახევარდღიან მარშრუტში, რომელსაც ჩვენი „ბოლნისი და დმანისი — უძველესი ეკლესია და პირველი ევროპელები“ ტური მოიცავს.

ხშირად დასმული კითხვები

• შეიძლება თუ არა სურბ გევორგის ეკლესიის მონახულება არასომხური წარმომავლობის ტურისტისთვის? დიახ, ის ღიაა დღის საათებში წირვის გარეთ, თუმცა ჩაცმულობა უნდა იყოს თავშეკავებული და წირვის დროს საჭიროა სიჩუმის დაცვა.
• როგორ გავიგო თბილისის კათოლიკური ეკლესიის წირვის განრიგი? განრიგი ეკლესიის შესასვლელთანაა გამოკრული, მაგრამ რადგან ის იცვლება, საუკეთესოა ვიზიტის დღესვე გადამოწმება.
• შესაძლებელია თუ არა ვარკეთილის იეზიდური ტაძრის თავისუფლად მონახულება? არა, ეს მოქმედი სალოცავია და არა ტურისტული ობიექტი — ვიზიტი წინასწარ, გიდის ან ადგილობრივი კონტაქტის მეშვეობით უნდა შეთანხმდეს.
• ბოლნისისა და ასურეთის ლუთერანული ეკლესიები დღემდე მოქმედებს? ზოგი შენობა კულტურულ სივრცედ არის გარდაქმნილი, ზოგი კი კვლავ რელიგიურ დანიშნულებას ინარჩუნებს; მცირე ლუთერანული კრება დღემდე თბილისში იკრიბება.
• რომელი რეგიონია საუკეთესო საქართველოს კათოლიკური მემკვიდრეობის სანახავად? სამცხე-ჯავახეთი, ახალციხისა და რაბათის ციხის მიდამოები, სადაც სომეხი და ლათინი კათოლიკეების თემები საუკუნეების განმავლობაში ცხოვრობდნენ.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Georgia's other faiths: Armenian, Catholic, Lutheran and Yezidi heritage sites