საბჭოთა საქართველო მოგზაურისთვის: სტალინი, 1989 წლის ტრაგედია და მუზეუმები

საბჭოთა საქართველოს კვალი დღესაც ყველგანაა — გორში მუზეუმი, რომელიც იოსებ სტალინის ნიღაბს თითქმის უკრიტიკოდ აჩვენებს, თბილისში მუზეუმი, რომელიც სპეციალურად ოკუპაციისა და რეპრესიების დასაფიქსირებლად შეიქმნა, რუსთაველის გამზირზე დაფა, რომელიც გვახსენებს 1989 წლის ღამეს, როცა საბჭოთა ჯარმა მშვიდობიანი მომიტინგეები რამდენიმე ასეული მეტრის დაშორებით დახოცა, სადაც დღეს ტურისტები ფუნიკულიორის რიგში დგანან, და მიტოვებული სანატორიუმები თუ საბაგირო ხაზები, რომლებიც ფოტოგრაფების საყვარელ ობიექტად იქცევა უფრო სწრაფად, ვიდრე ღირსეულად განმარტებულ მემკვიდრეობად. ეს არაფერი დამალული არ არის — უბრალოდ, არათანმიმდევრულად არის ახსნილი, და მოგზაურს, ვინც წინასწარ წაიკითხავს ცოტაოდენს, ბევრად მეტს აჩვენებს.

პასუხისმგებლიანი ვიზიტის მოკლე რეცეპტი ასეთია: გორის სტალინის მუზეუმი და თბილისის საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმი ერთად მოინახულეთ, ცალ-ცალკე კი არა; გაჩერდით 9 აპრილის მემორიალთან და გაიგეთ, რა მოხდა იქ; ჭიათურას და წყალტუბოს მოეპყარით, როგორც ცოცხალ, დასახლებულ ადგილებს, რომელთა ისტორია გრძელდება, და არა მიტოვებულ გადასაღებ მოედნებად; მოზაიკებსა და მოდერნისტულ არქიტექტურას შეხედეთ, როგორც სერიოზულ დიზაინის ისტორიას; ხოლო ამ თემებზე ქართველებთან საუბრისას მეტი მოუსმინეთ, ვიდრე საკუთარ შეფასებას გამოთქვამთ.

სტალინის მუზეუმი გორში: რა არის და რა არ არის

იოსებ ჯუღაშვილი, შემდგომში სტალინი, გორში დაიბადა 1878 წელს, და ქალაქს 1957 წლიდან აქვს მისი სახელობის მუზეუმი, რომელიც აშენებულია მისი ბავშვობის სახლისა და სპეციალურად აშენებული საგამოფენო დარბაზის გარშემო. მუზეუმი დღესაც უმეტესწილად მისი ბიოგრაფიის საკუთარი ვერსიით წარმოჩენას ემსახურება: მედლები, საჩუქრები უცხოელი კომუნისტური პარტიებისგან, მისი პირადი სარკინიგზო ვაგონი — და ძალიან ცოტა გულაგზე, შიმშილობებზე თუ დეპორტაციებზე, რომლებიც მან თავად ბრძანა. წლების განმავლობაში არაერთხელ ყოფილა საჯარო და სამთავრობო დისკუსია ექსპოზიციის ხელახალი კონტექსტუალიზაციის შესახებ, გამოცხადებულა გეგმებიც, მაგრამ რეალურად ახალი განყოფილება გაიხსნა თუ არა და შეიცვალა თუ არა ნარატივი, ამას ნებისმიერი სტატია უფრო ნელა აღწევს, ვიდრე ეს ხდება — ამიტომ გამგზავრებამდე ექსპოზიციის აქტუალური მდგომარეობა უშუალოდ Georgia Travel-ის, ქვეყნის ტურიზმის ეროვნული სააგენტოს, საიტზე გადაამოწმეთ.

რაც მუდმივია, ეს არის დისკომფორტი, რომელსაც ბევრი სტუმარი განიცდის, და ღიად უნდა ითქვას: ეს მუზეუმი უფრო სალოცავივით ფუნქციონირებს, ვიდრე ისტორიული ექსპოზიციის სახით, იმ ადამიანის სამშობლოში, ვინც საბჭოთა კავშირის მასშტაბით, საქართველოს ჩათვლით, მილიონობით ადამიანის სიკვდილზეა პასუხისმგებელი. ადგილობრივი აზრიც არ არის ერთგვაროვანი — გორელ უხუცესთა ნაწილი ნამდვილად ამაყობს „ცნობილი თანამემამულით“, თუმცა ქართველ ისტორიკოსთა და ეროვნული მუზეუმის სისტემის უმრავლესობა სტალინიზმს ოკუპაციისა და რეპრესიის თავად მიიჩნევს და არა მიღწევად. ჩვენ ვატარებთ ერთდღიან ტურს გორსა და მახლობელ კლდეში ნაკვეთ ქალაქ უფლისციხეში, და ჩვენი გიდები მომზადებულნი არიან, რომ მუზეუმის ექსპონატები იმ ისტორიასთან ერთად წარმოაჩინონ, რომელსაც ის გამოტოვებს — იხილეთ გორი და უფლისციხე — კლდოვანი ქალაქის ერთდღიანი ტური.

- Advertisement -

საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმი, თბილისი

რუსთაველის გამზირიდან ხანმოკლე სავალზე მდებარე საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმი საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფილიალია და გორის საპირისპირო მიდგომას იცავს: დეპორტირებულთა სიები, დახვრეტილი ინტელექტუალების ფოტოები, რეკონსტრუირებული სატვირთო ვაგონი, რომლითაც დეპორტირებულებს გადაჰყავდათ, და 1921 წელს წითელი არმიის შემოჭრის დოკუმენტაცია, რომელმაც საქართველოს პირველი დამოუკიდებელი რესპუბლიკის არსებობას ბოლო მოუღო. ეს კომპაქტური, ტექსტებზე ორიენტირებული მუზეუმია, და არა ეფექტურობაზე მორგებული სივრცე, და სწორედ აქედან იწყება საუკეთესოდ იმის გაგება, რატომ უწოდებენ ბევრი ქართველი საბჭოთა პერიოდს „ოკუპაციას“ და არა უბრალოდ ისტორიას. მუშაობის საათები და ბილეთის ფასი მუზეუმის საკუთარ გვერდზეა მითითებული — გადაამოწმეთ საქართველოს ეროვნული მუზეუმის საიტზე, ვინაიდან ფილიალები ზოგჯერ ცვლიან განრიგს.

გორის დილით და ამ მუზეუმის ნაშუადღევს მონახულება, ან პირიქით, გაცილებით პატიოსან სურათს იძლევა, ვიდრე ორივე ცალ-ცალკე. ჩვენ შეგვიძლია ორგანიზება გავუწიოთ პირად გიდს ზუსტად ასეთი კომბინაციისთვის ჩვენი დღიური ლიცენზირებული პირადი გიდის სერვისით, ავტომობილთან და მძღოლთან ერთად, თუ ორივე მარშრუტის ერთ დღეში, თბილისიდან, გავლას გეგმავთ.

1989 წლის 9 აპრილი: ტრაგედია და მემორიალი

1989 წლის 9 აპრილის ღამეს საბჭოთა ჯარმა და შინაგან საქმეთა ძალებმა პარლამენტის შენობასთან, რუსთაველის გამზირზე, მშვიდობიანი, დამოუკიდებლობის მომხრე დემონსტრაცია ძალით დაშალეს, გაშლილი სატვირთავი ნიჩბებისა და, უმეტესი წყაროს თანახმად, ქიმიური ნივთიერებების გამოყენებით ბრბოს წინააღმდეგ, რომელშიც ბევრი ქალი იმყოფებოდა. 21 ადამიანი დაიღუპა, მათი უმეტესობა — ქალი, ათეულობით კი დაშავდა. ეს თარიღი საქართველოში ყოველწლიურად ეროვნული ერთიანობის დღედ აღინიშნება, ხოლო ტრაგედიის ადგილთან, პარლამენტის შენობასთან ახლოს, ზომიერი მემორიალი — დაფები და პატარა მუზეუმის ოთახი — დგას. ეს მოვლენები ფართოდ ითვლება საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დასასრულის დაჩქარების ერთ-ერთ მიზეზად, დამოუკიდებლობის ოფიციალურ გამოცხადებამდე ორი წლით ნახევრით ადრე, 1991 წელს.

თუ თბილისში 9 აპრილის მახლობლად აღმოჩნდებით, რუსთაველზე ოფიციალურ გვირგვინების დადებასა და საჯარო გლოვას იხილავთ — ეს ეროვნული გლოვის დღის სიმძიმით აღინიშნება და არა ტურისტული ღონისძიების სახით, ამიტომ სტუმრებმა ადეკვატურად უნდა მოიქცნენ — მშვიდი დაკვირვება, პოზირებული ფოტოები მემორიალთან დაუშვებელია. ამ კვირის მიღმა, მემორიალი ხანმოკლე გაჩერებაა, რომელიც კარგად ერწყმის ძველი თბილისის ფეხით ტურს — სთხოვეთ გიდს, გაჩვენოთ ის ჩვენს ძველი თბილისის ფეხით ტურზე, 3 საათი, ლიცენზირებულ გიდთან ერთად.

საბჭოთა არქიტექტურა და მოზაიკები თბილისში

თბილისის საბჭოთა პერიოდის შენობათა მარაგი ვრცელია და ზოგან მართლაც შთამბეჭდავი: საავტომობილო გზების სამინისტროს შენობა თავისი დაწყობილი ბეტონის მოდულებით, საქორწინო სასახლე (დღეს იუსტიციის სახლთან მდებარე კომპლექსთან ახლოს), უთვალავი საცხოვრებელი კორპუსის მოზაიკა, რომელიც აგრარულ და ინდუსტრიულ თემებს კაფელითა და მინით ასახავს, და მოდერნისტული კინოთეატრები და სპორტული დარბაზები ვაკესა და საბურთალოში. ამ მემკვიდრეობის დიდი ნაწილი დაუცველია და ინგრევა, ზოგი ყველაზე ლამაზი მოზაიკა უკვე დაინგრა ან ორთქლის ქვეშ წახდა. ამ მასალის დოკუმენტირების ინტერესი, როგორც ქართველ არქიტექტორებში, ისე საერთაშორისო მკვლევრებში, უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე ნებისმიერი ოფიციალური დაცვის პროგრამა მუშაობს — სწორედ ამიტომაა ღირებული სპეციალური არქიტექტურული გასეირნება იმის მცოდნე ადამიანთან, თუ რომელ ეზოებს აქვს შენარჩუნებული ორიგინალური ნამუშევრები.

- Advertisement -

ჩვენ სწორედ ასეთ ტურს ვატარებთ: საბჭოთა თბილისი — მოდერნისტული არქიტექტურა და მოზაიკები, 3.5 საათი, რომელიც მოიცავს შენობათა ჭრილს 1930-იანი წლებიდან 1980-იან წლებამდე, კომენტარებით — ვინ დააპროექტა და რა შეიცვალა მას შემდეგ. ის კარგად ერწყმის სტრიტ-არტის, ეზოებისა და ფაბრიკის — ახალი თბილისის გასეირნებასაც, თუ გსურთ, ნახოთ, როგორ იყენებს ახალი თაობა ზოგიერთ ამ სივრცეს.

ჭიათურა: საბაგირო ქალაქი

ჭიათურა, იმერეთში, მანგანუმის მოპოვების გარშემო გაიზარდა და საბჭოთა დაგეგმარების პირობებში რეგიონის ერთ-ერთ ყველაზე უჩვეულო სამრეწველო ქალაქად იქცა: 1950-იანი წლებიდან აშენდა საბაგირო გზების ქსელი, რომელიც მუშებს ხეობის ციცაბო კედლებზე, გზების მშენებლობის ნაცვლად, მაღლა, საბადოებსა და საცხოვრებელ კორპუსებთან აყავდა. ორიგინალური კაბინების დიდი ნაწილი, თვალსაჩინოდ დაჟანგული, 2010-იან წლებამდე მუშაობდა; შემდგომ რენოვაციის პროგრამამ ზოგიერთი ხაზი თანამედროვე კაბინებით ჩაანაცვლა, ზოგი კი დახურული ან ავარიული რჩება, ასე რომ, ქალაქი დღეს ნამდვილი ნარევია — მომუშავე ინფრასტრუქტურა და მიტოვებული მექანიზმები ერთად, და არა დაცული მუზეუმის ექსპონატი. ის ასევე დღემდე მოქმედი სამთო ქალაქია, ჩვეულებრივი ყოველდღიურობით, და არა ფონი ფოტოსურათისთვის — სტუმრებმა ეს უნდა გაითვალისწინონ, როცა ადგილობრივებს ან საცხოვრებელ კორპუსებს ფოტოგრაფებენ.

მახლობელი კაცხის სვეტი, კირქვის მონოლითი, რომლის წვერზეც პატარა მონასტერია, 1990-იანებში ერთი ბერის მიერ ხელახლა დასახლებული, ხშირად ჭიათურასთან ერთად, ერთ დღეში ირთვება. ჩვენ ამ მარშრუტს ვატარებთ, როგორც კაცხის სვეტი და ჭიათურა — ბერის კლდე და საბაგირო ქალაქი ქუთაისიდან.

წყალტუბო: საკურორტო ქალაქი, ომის თავშესაფარი, ნელი აღორძინება

წყალტუბო საბჭოთა დამგეგმავებმა 1930-იანი წლებიდან ააშენეს, როგორც საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი ყველაზე დახვეწილი საკურორტო კომპლექსი, ბუნებრივი, თბილი რადონ-კარბონატული წყაროების ბაზაზე, რომლებსაც, ამბობენ, თავად სტალინიც კი იყენებდა არტრიტის სამკურნალოდ. აშენდა დაახლოებით ცხრამეტი დიდებული სანატორიუმი და აბანო, თითოეული განსხვავებული არქიტექტურით, ბევრი — მდიდრული კოლონადებით, მოხატულობებითა და ქანდაკებებით. 1992-93 წლების აფხაზეთის ომის შემდეგ ამ შენობათაგან რამდენიმე იძულებით გადაადგილებულ პირთა განსახლებისთვის გამოიყენეს, და ზოგი ოჯახი ყოფილი სანატორიუმის პალატებში თითქმის სამი ათწლეულის განმავლობაში ცხოვრობდა. ბოლო წლების გადასახლებისა და რენოვაციის პროგრამამ ბევრი იძულებით გადაადგილებული ოჯახი ახალ საცხოვრებლებში გადაიყვანა და ზოგიერთი სანატორიუმის აღდგენაც დაიწყო ტურიზმისთვის, თუმცა ტემპი და სისრულე შენობიდან შენობამდე განსხვავდება და წლიდან წლამდე იცვლება — ამიტომ აქტუალური მდგომარეობა საქართველოს ტურიზმის ეროვნულ ადმინისტრაციასთან გადაამოწმეთ, და ნუ დაეყრდნობით ძველ ფოტოებს, რომლებსაც ინტერნეტში იხილავთ.

ეს ადგილია, სადაც საბჭოთა, პოსტსაბჭოთა ომისა და თანამედროვე ტურიზმის ისტორიები ნამდვილად ერთმანეთს ერწყმის, და გიდირებული ვიზიტი ამ ფენებს გაცილებით უკეთ ხსნის, ვიდრე მარტო, კამერით, ხეტიალი. ჩვენ გთავაზობთ მოკლე კომბინირებულ გაჩერებას გელათი, მოწამეთა და წყალტუბო — მეფეები, წმინდანები და საბჭოთა კურორტები ქუთაისიდან მარშრუტზე, ხოლო მათთვის, ვინც ნამდვილად სურს წყლებით მკურნალობა — წყალტუბოს კურსი — 7 ღამე რადონ-კარბონატულ აბაზანებსა და ტალახში, ან უფრო მოკლე წყალტუბოს მოკლე კურსი — 3 ღამე რადონის აბაზანებზე.

საბჭოთა პერიოდზე საუბარი: პატივისცემით

საბჭოთა პერიოდზე საქართველოში აზრი ერთგვაროვანი არ არის და ხშირად ასაკზე, რეგიონსა და ოჯახურ ისტორიაზეა დამოკიდებული. ბევრი უხუცესი ქართველი იხსენებს გარანტირებულ პენსიებს, სუბსიდირებულ დასვენებასა და სტაბილურ დასაქმებას და ამას ღიად ამბობს; თითქმის ყველა, ყოველგვარი დაძაბვის გარეშე, დასძენს, რომ ეს ცენზურასთან, რეპრესიასთან და დამოუკიდებლობის დაკარგვასთან თანაარსებობდა, და ეს ორი ფაქტი ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება. ახალგაზრდა ქართველები, 1991 წლის შემდეგ განათლებამიღებულები, უფრო ხშირად მთელ ამ პერიოდს ოკუპაციად მოიხსენიებენ, როგორც ეს სკოლებში ისწავლება და ეროვნულ მუზეუმებშია ჩამოყალიბებული. არც ერთი ეს პოზიცია არ წარმოადგენს „ერთადერთ“ ქართულ შეხედულებას, და საუბრისას არც ერთი არ ღირს წინასწარ ვივარაუდოთ.

• ნუ გააიგივებთ სტალინის ქართულ წარმომავლობას ქართულ ეროვნულ იდენტობასთან — ქვეყნის თანამედროვე პოლიტიკური იდენტობა დიდწილად საბჭოთა მმართველობისადმი წინააღმდეგობაზეა აგებული, და არა მის მიკუთვნებაზე.
• დასვით ღია კითხვები დასკვნების გაკეთების ნაცვლად — „როგორ საუბრობენ ადამიანები აქ ამ პერიოდზე“ უკეთ მუშაობს, ვიდრე „ქართველებს საბჭოთა რეჟიმი ეჯავრებათ“.
• 9 აპრილი და 2008 წლის ომი რუსეთთან მგრძნობიარე, ცოცხალ თემად მოეპყარით და არა ისტორიულ კურიოზად — ბევრ ოჯახს ორივესთან პირდაპირი დანაკარგი აქვს.
• ნუ გადაუღებთ სურათებს ჭიათურის საცხოვრებელი კორპუსების მცხოვრებლებს ან წყალტუბოში დარჩენილ იძულებით გადაადგილებულ ოჯახებს, როგორც გამოფენის ექსპონატებს.
• თუ მძღოლი ან გიდი მკვეთრ მოსაზრებას გამოთქვამს, ეს ერთი ადამიანის ხედვაა და არა ეროვნული კონსენსუსი — უმჯობესია დააზუსტოთ, ვიდრე განავრცოთ.

ხშირად დასმული კითხვები

ღირს თუ არა გორის სტალინის მუზეუმის მონახულება?
კი, თუ ამას თბილისის საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმთან ერთად აკეთებთ — ცალ-ცალკე ნანახი ქმნის არასრულ სურათს.

რა უნდა ვიცოდე 9 აპრილის მემორიალზე ვიზიტამდე?
ეს ტრაგიკული მოვლენის ადგილია, სადაც 1989 წელს 21 ადამიანი დაიღუპა — ეპყარით მას, როგორც გლოვის ადგილს და არა ტურისტულ ობიექტს.

უსაფრთხოა თუ არა ჭიათურისა და წყალტუბოს მონახულება?
დიდწილად დიახ, მაგრამ საბაგირო ხაზებისა და სანატორიუმების წვდომა იცვლება, ამიტომ გამგზავრებამდე აქტუალური ინფორმაცია გადაამოწმეთ.

ყველა ქართველი ერთნაირად აფასებს საბჭოთა პერიოდს?
არა — შეხედულებები ასაკისა და ოჯახური გამოცდილების მიხედვით მნიშვნელოვნად განსხვავდება.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Soviet Georgia for travellers: Stalin, the 1989 tragedy, the museums and how Georgians talk about it