საბჭოთა მოდერნიზმი თბილისსა და მის ფარგლებს გარეთ: საგზაო სამინისტრო, ჭადრაკის სასახლე, ქართლის ცხოვრება და წყალტუბო

თბილისის გვიანსაბჭოთა სილუეტი

გვიანსაბჭოთა თბილისს სამი ძნელად აღსარევი ნიშანსვეტი აქვს: ვაკეზე, ხევის თავზე გამოწეული საგზაო სამინისტროს შენობა, ვერის თავზე ააზიდული ჭადრაკის სასახლის მფრინავი თეფშის მსგავსი სილუეტი და თბილისის ზღვის თავზე მთაზე აღმართული ზურაბ წერეთლის „ქართლის ცხოვრება“. ოდნავ უფრო დასავლეთით, საკურორტო ქალაქი წყალტუბო და მაღაროელთა ქალაქი ჭიათურა ამ სურათს უფრო მძიმე და რთულ ფენას ამატებენ — საბჭოთა მუშებისთვის აშენებული გრანდიოზული სანატორიუმები, რომელთა ნაწილში დღემდე ომისგან დევნილი ოჯახები ცხოვრობენ, და საბაგიროები, რომლებიც კვლავ ატარებენ მაღაროელებსა და მოქალაქეებს ხეობების თავზე, 1950-იან წლებში გაყვანილი მარშრუტებით.

ამ ყველაფრის ნახვა შესაძლებელია, და უმეტესწილად ეს უფასო ან იაფია, თუ გარედან დათვალიერებით დაკმაყოფილდებით, თუმცა ობიექტები მკვეთრად განსხვავდება მდგომარეობის, იურიდიული სტატუსისა და იმის მიხედვით, რა არის მისაღები იქ ჩასულისთვის. ეს სტატია აღწერს შენობებსა და არქიტექტორებს, რა არის ღია და რა არა, როგორ რესტავრირდება ან ინგრევა წყალტუბოს სანატორიუმები, და იმ კონკრეტულ ეთიკურ საკითხებს, რომლებიც დაკავშირებულია ქალაქში ვიზიტთან, სადაც დევნილები კვლავ ცხოვრობენ შენობებში, რომელთა ფოტოგადაღებასაც ტურისტები ესწრაფვიან.

საგზაო სამინისტროს შენობა — თბილისის მთავარი მოდერნისტული სიმბოლო

ყოფილი საგზაო მშენებლობის სამინისტროს შენობა, დასრულებული 1975 წელს, არქიტექტორების გიორგი ჩახავასა და ზურაბ ჯალაღანიას პროექტით, არის ის შენობა, რომელსაც ყველაზე ხშირად იყენებენ საერთაშორისო პრესაში გვიანსაბჭოთა ქართული მოდერნიზმის საილუსტრაციოდ. მისი დაწყობილი, გამოწეული ბეტონის ბლოკები დაპროექტებული იყო ისე, რომ ფერდობზე ფართობი მინიმუმამდე დასულიყო — თავად არქიტექტორები ამას იმ დროს ხსნიდნენ იმით, რომ ტყე თითქმის ხელუხლებელი დარჩენილიყო. დღეს შენობაში ქართული ბანკის სათაო ოფისი განთავსებულია, რომელმაც ის აღადგინა და კვლავ ინარჩუნებს; ფასადი ჩანს ქუჩიდან და ვერის ხეობის მეორე მხრიდან, მაგრამ შიგნით მოქმედი ოფისია და შემთხვევით ვიზიტებისთვის დახურულია. არქიტექტურული ტურების ოპერატორები და ზოგჯერ პრესაც აწყობენ შიდა დათვალიერებას — წინასწარ ჰკითხეთ, ვიდრე წინასწარ გაფრთხილების გარეშე შესვლას სცადოთ.

ჭადრაკის სასახლე და სხვა მოდერნისტული ძეგლები

ვერაში, ახლომახლო, 1970-იანი წლების დასაწყისში აშენებული თბილისის ჭადრაკისა და გიმნასტიკის სასახლე ერთი წრიული, დასავლური ყუთის ფორმის სახურავის ქვეშ აერთიანებდა ქალაქის ჭადრაკის სკოლასა და გიმნასტიკის დარბაზს; ავტორობის საკითხი წყაროებში განსხვავდება, ამიტომ დაწერამდე ღირს კულტურის სამინისტროში ზუსტი მონაცემების გადამოწმება. შენობა დღესაც ფუნქციონირებს ძველებურად, როგორც სპორტისა და ჭადრაკის სასწავლო ცენტრი, და ფასადის დათვალიერება და ფოტოგადაღება მიმდებარე ქუჩებიდან ყოველთვის შესაძლებელია.

- Advertisement -

იმავე გასეირნებაში ღირს შეუერთოთ საქორწინო სასახლე (ტბილისის რიტუალების სასახლე), პროექტირებული ვიქტორ ჯორბენაძის მიერ და დასრულებული 1984 წელს, თავისი დაწყობილი, ხვრელებიანი ბეტონის ფორმებით, ასევე მოზაიკებით დაფარული ავტობუსის გაჩერებები, სანატორიუმების ფასადები და საცხოვრებელი კორპუსები ქალაქის საბჭოთა ეპოქის რაიონებში. ამ შენობებიდან არც ერთს არ აქვს ინტერნეტში საყოველთაოდ აღიარებული თარიღებისა და ავტორობის სრული ჩამონათვალი, ხოლო ამსახველი დაფები იშვიათია, ამიტომ ლიცენზირებული გიდი, რომელსაც დოკუმენტირებულ წყაროებზე მითითება შეუძლია, ყველაზე სანდო საშუალებაა ადგილზე სახელებისა და წლების გასარკვევად.

ქართლის ცხოვრება

ზურაბ წერეთლის „ქართლის ცხოვრება“ — თექვსმეტი ბრინჯაო-ქვის სვეტის რიგი, რომელიც თბილისის ზღვის წყალსაცავზე ამართულია — დაიწყო 1985 წელს და ოფიციალურად დღემდე დაუსრულებელია, რაც თავისთავად ამ ისტორიის ნაწილია საბჭოთადან პოსტსაბჭოთამდე: დაფინანსება და პოლიტიკური მხარდაჭერა მონუმენტური საჯარო ხელოვნებისთვის სსრკ-სთან ერთად აორთქლდა. ქვედა იარუსები ბიბლიურ სცენებს გვიჩვენებს, ზედა იარუსები — ქართველ მეფეებს, დედოფლებსა და მეომრებს, სტილში, რომელიც უფრო საბჭოთა-ქართულ მონუმენტალიზმთან ახლოსაა, ვიდრე საგზაო სამინისტროს ან ჭადრაკის სასახლის სუფთა მოდერნიზმთან, მაგრამ ის მუდმივად ერთიანდება ამ პერიოდის გზამკვლევებში მასშტაბის, თარიღისა და თავისი რთული, გადაუწყვეტელი სტატუსის გამო. ობიექტი ღიაა, უფასო და მისასვლელია ციცაბო ბილიკით ან ტაქსით თბილისის ცენტრიდან რამდენიმე წუთში; ჩრდილი არ არის და ინფრასტრუქტურაც მწირია, ამიტომ წყალი თან წაიღეთ.

წყალტუბო: საკურორტო ქალაქი და მისი სანატორიუმები

წყალტუბო, ქუთაისიდან დაახლოებით ათი კილომეტრის დაშორებით, გაიზარდა საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთ ყველაზე გრანდიოზულ ბალნეოლოგიურ კურორტად, თავისი ბუნებრივად თბილი, ოდნავ რადიოაქტიური მინერალური წყლის წყალობით, რომელმაც 1930-იანი წლებიდან მოყოლებული მუშები, წითელი არმიის ოფიცრები და, გადმოცემებით, თავად სტალინიც კი მიიზიდა სპეციალურად აშენებულ აბანოებში. დღემდე შემონახული დაახლოებით ოცი გრანდიოზული სანატორიუმი და ცენტრალური №6 აბანო ძირითადად ომისშემდგომი აღდგენისა და 1950–1960-იანი წლების პერიოდს განეკუთვნება, აშენებული ნეოკლასიკური და მოდერნისტული სტილის ნაზავში, კოლონადიანი შესასვლელებით, ფრესკებითა და მოზაიკებით, ასევე დიდი პარკებით.

1992–1993 წლების აფხაზეთის ომის შემდეგ რამდენიმე სანატორიუმი გადაკეთდა ათასობით დევნილი ოჯახის დროებით საცხოვრებლად — გამოყენება, რომელიც ბევრ შენობაში სამ ათეულ წელზე მეტხანს გაგრძელდა. საქართველოს მთავრობა, საერთაშორისო პარტნიორებთან ერთად, 2020-იანი წლების დასაწყისიდან ახორციელებს რეაბილიტაციის პროგრამას, რომლის ფარგლებშიც დარჩენილი ოჯახები გადაჰყავთ წყალტუბოში ახლად აშენებულ ბინებში, ხოლო გათავისუფლებული სანატორიუმები რესტავრირდება სასტუმროებისა და სპა-ცენტრების სახით; ამ პროგრამის ტემპი და თანმიმდევრობა შენობათა მიხედვით განსხვავდება, ამიტომ კონკრეტულ სანატორიუმზე ვიზიტის დაგეგმვამდე ღირს მიმდინარე სტატუსის გადამოწმება. BBC-მ და სხვა გამოცემებმა დეტალურად გააშუქეს ქალაქის ორმაგი იდენტობა — ერთდროულად დანგრეული მემკვიდრეობის ძეგლისა და ოჯახების საცხოვრებლის.

• სრულად რესტავრირებული ან აქტიურად რესტავრირებადი შენობები სასტუმროების და სპა-გამოყენებისთვის ზოგადად ღიაა გადამხდელი სტუმრებისთვის.
• დღესაც დევნილთა საცხოვრებლად გამოყენებული შენობები, გარეგნული სიდიადის მიუხედავად, კერძო სახლებია და ასევე უნდა მოეპყროთ.
• რამდენიმე სანატორიუმი ცარიელია და კონსტრუქციულად არასტაბილური, ჩამონგრეული ჭერებითა და დაუცველი იატაკებით — ასეთ შენობებში კონკრეტულ ობიექტზე გამოცდილი გიდის გარეშე შესვლა არ ღირს.

ჭიათურა და მისი საბაგიროები

ჭიათურა, მანგანუმის მომპოვებელი ქალაქი იმერეთში, ხაზგასმულია საბჭოთა ეპოქის საჰაერო საბაგიროების ქსელით, ძირითადად 1950-იან წლებში აშენებული, რომელიც განკუთვნილი იყო მაღაროელებისა და მადნის გადასაადგილებლად ციცაბო ხეობის კალთებზე, რომლებზეც ფეხით გადაადგილება ძნელი იყო. ათწლეულების განმავლობაში დაბალი ინვესტიციების გამო ბევრი ორიგინალი კაბინა დარდა და საშიში გახდა, ხოლო 2018 წელს ფართოდ გაშუქებული ინციდენტი, როცა მგზავრები ჰაერში გაჩერდნენ და მათი გადარჩენა საჭირო გახდა, დააჩქარა განახლების პროგრამა, რომელმაც რამდენიმე ხაზზე ახალი კაბინები და კოშკები ჩაანაცვლა, ზოგი კი ორიგინალი სისტემის ატმოსფერული, ოდნავ შემაძრწუნებელი ნიმუშის სახით შემორჩა. ზოგი ხაზი კვლავ ყოველდღიურ გამოყენებაშია მკვიდრთათვის და არა ტურისტული ატრაქციონის სახით, ამიტომ სტუმრებმა პატივისცემით უნდა ისარგებლონ, გადაიხადონ ნებისმიერი დადგენილი საფასური და არ შეაკავონ ვაგონეტი, რომელიც ადგილობრივებს სამუშაოზე წასასვლელად სჭირდებათ.

- Advertisement -

ეთიკა: ვიზიტი ადგილებში, სადაც დევნილი ოჯახები ცხოვრობენ

წყალტუბოს სანატორიუმები მდებარეობენ არქიტექტურული ტურიზმისა და მოუგვარებელი ჰუმანიტარული სიტუაციის არასასიამოვნო გადაკვეთის წერტილში, რაც გარკვეულ თავშეკავებას მოითხოვს.

• არ შეხვიდეთ ცხადად დასახლებულ სანატორიუმის შენობაში მოწვევის გარეშე — დერეფნები, კიბეები და ეზოები, რომლებიც გარედან მიტოვებულად გამოიყურება, ხშირად ვინმეს წინკარია.
• ხალხის, მათი კარების ან ნივთების ფოტოგადაღებამდე ჰკითხეთ ნებართვა, უარის შემთხვევაში არ იჩხუბოთ და ფულის შეთავაზებაც არ გაუკეთოთ.
• მოერიდეთ წარწერებსა თუ საუბარში ენას, რომელიც ქალაქს „ნანგრევების ტურიზმამდე“ დაიყვანს — იქ მცხოვრები ოჯახები გამოფენის ნაწილი არ არიან და უმეტესობას ფოტოგადაღებაზე მეტად ახალი საცხოვრებელი სურს.
• სადაც შესაძლებელია, ისარგებლეთ ადგილობრივი გიდით — ქუთაისისა და წყალტუბოს გიდებს შეუძლიათ ახსნან, რომელი შენობაა ღია, რომელი კერძო და რომელი ამჟამად თავისუფლდება, ხოლო მათი ჰონორარი ადგილობრივ ეკონომიკას ეხმარება.
• გასვლამდე გაეცანით გადასახლების პროგრამის შესახებ ახალ ამბებს — პირობები და წვდომა იცვლება ოჯახების გადასახლებისა და შენობების სასტუმროებად გახსნის კვალდაკვალ, და რაც წელიწადის წინ იყო ჭეშმარიტი, დღეს შეიძლება აღარ იყოს.

პრაქტიკული ინფორმაცია

• საგზაო სამინისტროს შენობა, თბილისი: ფასადი დაათვალიერეთ ჭავჭავაძის გამზირიდან ან ხევის მეორე მხრიდან; ეს მოქმედი საბანკო ოფისია და არა მუზეუმი.
• ჭადრაკის სასახლე, თბილისი: მოქმედი სპორტის ცენტრი ვერაში, ფასადი ხელმისაწვდომია ნებისმიერ დროს; ავტორობის დადასტურება კულტურის სამინისტროში გადაამოწმეთ, სანამ ფაქტად დაწერთ.
• ქართლის ცხოვრება: ღია საგორაკე ობიექტი თბილისის ზღვის თავზე, შესვლა უფასოა, მისასვლელი ციცაბოა, წყალი თან წაიღეთ.
• წყალტუბო: გადაამოწმეთ, რომელი სანატორიუმია რესტავრირებული სასტუმრო, რომელშია დევნილი ოჯახები და რომელია კონსტრუქციულად საშიში, ვიდრე მარშრუტს დაგეგმავდეთ; დასახლებულ შენობებში მოწვევის გარეშე არასდროს შეხვიდეთ.
• ჭიათურა: განახლებული და ისტორიული საბაგიროებით მგზავრობისას ადგილობრივებს უპირატესობა მიანიჭეთ.
• არქიტექტურაზე ორიენტირებული ვიზიტებისთვის დაჯავშნეთ ლიცენზირებული სპეციალისტი გიდი, რომ ადგილზე ზუსტი სახელები, თარიღები და წვდომის წესები მიიღოთ.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება საგზაო სამინისტროს შენობაში შესვლა?
არა თავისუფლად — ეს მოქმედი ბანკის ოფისია; შიდა ვიზიტი შესაძლებელია მხოლოდ წინასწარი შეთანხმებით ტურის ოპერატორებთან.

ფასიანია ქართლის ცხოვრების ნახვა?
არა, ობიექტი უფასო და ღიაა, თუმცა ინფრასტრუქტურა მწირია.

შეიძლება წყალტუბოს ყველა სანატორიუმის დათვალიერება?
არა — ზოგი რესტავრირებულია და ღიაა სტუმრებისთვის, ზოგში დევნილი ოჯახები ცხოვრობენ და ზოგი კონსტრუქციულად საშიშია; წინასწარ გადაამოწმეთ სტატუსი.

უსაფრთხოა ჭიათურის საბაგიროებით მგზავრობა?
ბევრი ხაზი განახლებულია 2018 წლის ინციდენტის შემდეგ, თუმცა ზოგი ძველი კაბინაც შემორჩენილია; ყოველთვის დაემორჩილეთ ადგილობრივ წესებსა და ფასებს.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Soviet modernist architecture in Tbilisi and beyond: the Ministry of Highways, Chess Palace, Chronicle of Georgia and the sanatoria of Tskaltubo