ნარიყალა: ციხე, რომელიც სპარსული, არაბული, მონღოლური და ქართული იყო

თბილისში ჩამოსული ყველა ტურისტი ნარიყალაზე ბოლდება, რადგან ყველა მათგანი რიყის პარკიდან საბაგიროთი ადის მდინარის გაღმა, კლდის თხემზე, და საბაგირო სწორედ იქ ჩერდება. ჯილდო ხედია — მთელი ქალაქი ხეობაში, მდინარე, აბანოების გუმბათები, ახალი ხიდი და ძველი აივნები — და უმეტესობა ამ ხედს იტოვებს თვალში და მიდის. ის კედლები კი, რომლებზეც ისინი დგანან, ერთ წუთს მაინც იმსახურებენ.

თხუთმეტი საუკუნის პატრონი

პირველი ციხე-სიმაგრე აქ სპარსელებმა ააშენეს, IV საუკუნეში, როდესაც თბილისი ჯერ კიდევ საქართველოს დედაქალაქი არ იყო და სასანურთა საფორპოსტოდ ითვლებოდა. სახელწოდება შესაძლოა სპარსული სიტყვიდან მომდინარეობდეს, რომელიც ციხესიმაგრეს ნიშნავდა. ვახტანგ მეფემ, თბილისის დამაარსებელმა, ციხე ხელთ იგდო. VII საუკუნეში ციხე არაბებმა დაიკავეს და ოთხი საუკუნის განმავლობაში თბილისს საამირაოდ ფლობდნენ — მუსლიმური ქალაქი ქართული გარეუბნებით — და ციხესიმაგრეც გააფართოვეს. სახელი ნარიყალა ჩვეულებრივ მონღოლებს მიეწერება, რომლებმაც XIII საუკუნეში, ციხის გაზრდის შემდეგ, მას „პატარა ციხე“ უწოდეს. 1122 წელს დავით აღმაშენებელმა თბილისი დაიბრუნა და დედაქალაქად აქცია. შემდეგ კვლავ დაბრუნდნენ სპარსელები, თურქები და ისევ სპარსელები: 1795 წელს აღა მაჰმად ხანმა ქალაქთან ერთად ციხესიმაგრეც გადაწვა. რუსებმა, რომლებიც ექვსი წლის შემდეგ მოვიდნენ, იგი არსენალად გამოიყენეს, ხოლო 1827 წელს ბარუთის აფეთქებამ დარჩენილის დიდი ნაწილი გაანადგურა.

ასე რომ, კედლები, რომლებზეც დღეს ადიხართ, ერთგვარი მოზაიკაა — IV საუკუნის საძირკველი, არაბული და ქართული წყობა, სპარსული აგური, XIX საუკუნის ნანგრევები — და მას შემდეგ არავის უცდია მათი სერიოზულად აღდგენა. სწორედ ეს არის მათი ხიბლიც. თბილისის ისტორია დაპყრობისა და დაბრუნების ისტორიაა, და ნარიყალა ეს ისტორიაა, მოაჯირით.

რა არის ციხეზე

ქედის გასწვრივ ორი კედელია გაყოლილი, თხემზე კი ციხე-კოშკია, საიდანაც მტკვრის ხეობაზე გადაშლილი ხედი იშლება. ქვედა ციხესიმაგრის შიგნით დგას წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია, რომელიც 1990-იან წლებში XII საუკუნის ორიგინალის გეგმით აშენდა და შიგნით ქართული ისტორიის ფერადი ფრესკებითაა მოხატული. ქედზე დასავლეთით „ქართლის დედა“ დგას — ოცმეტრიანი ალუმინის ქალი, რომელიც 1958 წელს აღმართეს და ხელში მეგობრებისთვის ღვინის თასი და მტრებისთვის ხმალი უჭირავს. მის მიღმა ბილიკი ბოტანიკურ ბაღში ჩადის, რომელიც ოდესღაც ციხის სამზარეულო ბაღი იყო, ახლა კი ქალაქის ყველაზე წყნარი ადგილია.

- Advertisement -

როგორ მოინახულოთ

საბაგირო რიყის პარკიდან ადის (ორი წუთი, რამდენიმე ლარი), შემდეგ კედლებს გასწვრივ გაისეირნეთ და ძველი ქალაქის ვიწრო ქუჩებით ჩამოდით — მეჩეთის გვერდით გავლით აბანოთუბანში ჩასვლა თბილისში საუკეთესო თხუთმეტწუთიანი სეირნობაა. საუკეთესო დროა მზის ჩასვლის საათი, როცა ქალაქის შუქები ქვემოთ ინთება. ზოგან კედლებს მოაჯირი არ აქვს და ქვა გაცვეთილია, ამიტომ საჭიროა მოსახერხებელი ფეხსაცმელი და ბავშვებზე მეთვალყურეობა.

GTour-თან ერთად

ნარიყალა, საბაგირო და ქვემოთ ჩასვლა თბილისისა და მცხეთის პირველი დღის დილის პროგრამაშია შეტანილი, ასევე საქართველოში 7-დღიანი მოგზაურობის პირველივე გაჩერებაა.

ხშირად დასმული კითხვები

• რა არის ნარიყალა? ნარიყალა თბილისს ზემოთ, კლდეზე აღმართული ციხესიმაგრეა, სადაც რიყის პარკიდან საბაგიროთი ადიხართ. მისი კედლები თხუთმეტი საუკუნის წინანდელია და ქალაქის, მდინარისა და ძველი უბნის გასაოცარ ხედს სთავაზობს.
• ვინ ააშენა ნარიყალა და ვის ხელში ყოფილა საუკუნეების განმავლობაში? პირველი ციხე სპარსელებმა ააშენეს IV საუკუნეში, შემდეგ ის ვახტანგ მეფემ დაიკავა თბილისის დაარსებისას. მოგვიანებით ციხე არაბების, მონღოლების, ქართველების, სპარსელების, თურქებისა და რუსების ხელში გადადიოდა, რის გამოც მისი კედლები სხვადასხვა ეპოქის ნაშთების მოზაიკას წარმოადგენს.
• საიდან მომდინარეობს სახელი „ნარიყალა“? სახელი ჩვეულებრივ მონღოლებს მიეწერება, რომლებმაც XIII საუკუნეში ციხის გაზრდის შემდეგ „პატარა ციხე“ უწოდეს. ადრეული ვერსიით, სახელი სპარსულ სიტყვას უკავშირდება, რომელიც ციხესიმაგრეს აღნიშნავდა და ციხის IV საუკუნის სპარსულ წარმომავლობაზე მიუთითებს.
• რატომ არის ნარიყალას კედლები ნანგრევების მდგომარეობაში დატოვებული და არა აღდგენილი? კედლებს მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგა, განსაკუთრებით 1795 წელს, როცა აღა მაჰმად ხანმა ციხე გადაწვა, და 1827 წელს, როცა რუსულმა არსენალმა აფეთქებისას ციხის დიდი ნაწილი დაანგრია. მას შემდეგ არავის უცდია სერიოზული აღდგენა, და სწორედ ეს აღუდგენელი, მოზაიკური სახე მისი ხიბლის ნაწილად ითვლება.
• რისი ნახვაა შესაძლებელი ციხის კომპლექსში? ქვედა ციხესიმაგრეში დგას წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია, რომელიც 1990-იან წლებში XII საუკუნის ორიგინალის გეგმით აშენდა და ქართული ისტორიის ფერადი ფრესკებითაა მოხატული. ახლოს, ქედზე, დგას „ქართლის დედა“ — 1958 წელს აღმართული ოცმეტრიანი ალუმინის ქანდაკება, რომელსაც ხელში ღვინის თასი და ხმალი უჭირავს.
• რა არის „ქართლის დედა“ და რას სიმბოლოებს? „ქართლის დედა“ ოცმეტრიანი ალუმინის ქანდაკებაა, რომელიც 1958 წელს ნარიყალას ქედზე, დასავლეთით აღმართეს. მას ხელში მეგობრებისთვის ღვინის თასი და მტრებისთვის ხმალი უჭირავს, რაც ქართულ სტუმართმოყვარეობასა და გამძლეობას განასახიერებს.
• რა არის ნარიყალას მონახულების საუკეთესო გზა? ავიდეთ საბაგიროთი რიყის პარკიდან, გავიაროთ ციხის კედლები, შემდეგ ძველი ქალაქის ვიწრო ქუჩებით, მეჩეთის გვერდით, ჩავიდეთ აბანოთუბანში — ეს თბილისში საუკეთესო თხუთმეტწუთიანი სეირნობაა. საუკეთესო დროა მზის ჩასვლის საათი, თუმცა მოსახერხებელი ფეხსაცმელი აუცილებელია, რადგან ზოგან მოაჯირი არ არის.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Narikala: the fortress that was Persian, Arab, Mongol and Georgian