ვარსკვლავებით სავსე ცა საქართველოში: აბასთუმანი, თუშეთი და ყველაზე ბნელი კუთხეები

საქართველოში ყველაზე ბნელი და ვარსკვლავებით მდიდარი ცა იმ ადგილებშია, სადაც თბილისი-რუსთავი-ქუთაისის ურბანული ღერძი ვერ აღწევს: ეს არის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, მაღალმთიანი თუშეთის ხეობები, სამხრეთში, ჯავახეთის ვულკანური პლატო, და დედაქალაქიდან ორ საათზე ნაკლებ მანძილზე მდებარე უდაბნოს ნახევარუდაბნო, დავით გარეჯის მახლობლად. ვინც ვარსკვლავებს ტელესკოპით, და არა შიშველი თვალით, სურს დაათვალიეროს, მას ერთადერთი მისამართი აქვს — 1932 წელს დაარსებული აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია სამცხე-ჯავახეთში, რომელსაც დღემდე ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი მართავს და სადაც გიდის თანხლებით შესაძლებელია სამუშაო სამეცნიერო ინსტრუმენტით ცის დათვალიერება.

ეს ადგილები ასტროტურიზმისთვის სპეციალურად მოწყობილი არ არის, ამიტომ ინფრასტრუქტურა მწირია: აბასთუმნის გარდა, არსად არ არის მუდმივი საჯარო ტელესკოპის გუმბათი, არ არსებობს ფასიანი „ბნელი ცის პარკის“ მომსახურება, ხოლო მობილური კავშირი თუშეთსა და უდაბნოში ხშირად საერთოდ არ ფიქსირდება. საერთო მახასიათებელი მათთვის დაბალი ან ნულოვანი შუქბინძულობაა, მშრალი მთის ან ველის ჰაერი და წელიწადის რამდენიმე თვის განმავლობაში ირმის ნახტომის ბირთვის შეუფერხებელი ხედი. ამ სტატიაში მოცემულია, სად წასვლა ღირს, როდის არის ცა ყველაზე ბნელი, როგორ დავაკავშიროთ ვიზიტი მთვარის ფაზასთან და რა უნდა გადამოწმდეს გამგზავრებამდე, რადგან თუშეთის გზისა და ობსერვატორიის სამუშაო საათების შესახებ ინფორმაცია სეზონის მიხედვით იცვლება.

რატომ არის სწორედ ეს ადგილები ასე ბნელი

საქართველოში შუქბინძულობა თბილისის, ბათუმის, ქუთაისისა და რუსთავის გარშემო კონცენტრირდება. ამ ქალაქებიდან დაახლოებით 60-80 კილომეტრით დაშორებისთანავე, განსაკუთრებით მთის ქედის მიღმა, ცის ნათება სწრაფად ქრება. მნიშვნელოვანია სიმაღლეც: თუშეთის სოფლები 1800-2100 მეტრზეა განლაგებული, ჯავახეთის პლატო, ფარავნისა და ხანჩალის ტბების მიდამოებში, 2000 მეტრს აღემატება, და ორივე სარგებლობს უფრო თხელი და მშრალი ჰაერით, სადაც ატმოსფეროს ტურბულენტობა, რასაც ასტრონომები „სიინგს“ უწოდებენ, მინიმალურია. უდაბნო, თავის მხრივ, დაბლობზეა და თბილისთან ახლოს, მაგრამ დაცული ტერიტორიების სააგენტოს მონაცემებით, მისი ნახევარუდაბნოს კლიმატი განსაკუთრებულად ბევრ მოწმენდილ, უღრუბლო ღამეს უზრუნველყოფს, რაც აბსოლუტურ სიბნელეზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია.

აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია

აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია კანობილის მთაზეა განლაგებული, ბალნეოლოგიური კურორტის, აბასთუმნის ზემოთ, სამცხე-ჯავახეთში, დაახლოებით 1650 მეტრ სიმაღლეზე. ის 1930-იან წლებში ქართველმა ასტრონომმა ევგენი ხარაძემ ააშენა და დღემდე ინახავს ისტორიულ გარდატეხის და ანარეკლურ ტელესკოპებს, მათ შორის 40 და 70 სანტიმეტრიანი აპერტურის ინსტრუმენტებს. ობსერვატორია დღეს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის კვლევით და სასწავლო ბაზად ფუნქციონირებს. ვიზიტის დაგეგმვა შესაძლებელია, თუმცა მხოლოდ წინასწარი შეთანხმებით უნივერსიტეტთან, და არა შემთხვევით მისვლით — ჯგუფის ზომა და ღია ღამეები დამოკიდებულია პერსონალის დატვირთვასა და მიმდინარე სამეცნიერო პროგრამებზე, ამიტომ ვიზიტის დეტალები აუცილებლად უნდა გადამოწმდეს უშუალოდ უნივერსიტეტთან.

- Advertisement -

აბასთუმანი შემთხვევით გასაჩერებელი ადგილი არ არის: გზა ციცაბოდ ადის ტყეში, გუმბათი არ თბება, ხოლო გიდის თანხლებით ვიზიტი ჩვეულებრივ ერთ-ორ საათს გრძელდება და მოიცავს ისტორიული ინსტრუმენტების გაცნობას ღამის დაკვირვებამდე. ის კარგად ერწყმის სამცხე-ჯავახეთის ფართო მარშრუტს — ორივე, „სამხრეთი 3 დღეში — ბორჯომი, ვარძია, რაბათი და აბასთუმანი“ და „საირმე და აბასთუმანი — მთის კურორტები, 4 ღამე“, გადის ქალაქზე, და ორივე მარშრუტის მორგება შესაძლებელია მზის ჩასვლამდე ჩასვლაზე, მოწმენდილ, უმთვარო ღამეს, თუ ობსერვატორიის ვიზიტი წინასწარ დადასტურებულია.

თუშეთი: საქართველოს ყველაზე ველური ცა

თუშეთი, რომელსაც აბანოს უღელტეხილის გავლით მიუყვებიან, დაახლოებით 2850 მეტრ სიმაღლეზე, საქართველოს ყველაზე იზოლირებული დასახლებული რეგიონია და პრაქტიკულად არ გააჩნია ხელოვნური განათება, გარდა ომალოს, დართლოსა და შენაქოს რამდენიმე მზის ენერგიით განათებული სასტუმროსი. მოწმენდილ, უმთვარო აგვისტო ან სექტემბრის ღამეს ირმის ნახტომი იმდენად ნათელია, რომ სუსტ ჩრდილსაც კი ქმნის, ხოლო ჰორიზონტი ყველა მიმართულებით ქალაქების ნათებისგან თავისუფალია. ფასი, რასაც ამისთვის იხდით, არის წვდომა: აბანოს უღელტეხილზე მიმავალი გრუნტის გზა ღიაა დაახლოებით ივნისიდან სექტემბრის ბოლომდე ან ოქტომბრის დასაწყისამდე, თოვლის პირობების მიხედვით, ზამთარში გაუვალია, და მის გავლა მხოლოდ გამოცდილი მძღოლით, 4×4 მანქანით არის რეკომენდებული. გამგზავრებამდე აუცილებლად გადაამოწმეთ გზის მდგომარეობა.

ჩვენ ვთავაზობთ ტურებს „თუშეთი — საქართველოს უკანასკნელი ველური საზღვარი, 4 დღე“, „თუშეთი 4×4-ით — ომალო, დართლო და დიკლო 3 დღეში“ და სპეციალურად შედგენილ „თუშეთის ფოტოექსპედიცია, 5 დღე“, რომელიც ადრეულ გამოღვიძებასა და ღამის ფოტოგადაღებისთვის ღია საღამოებზეა აგებული. ვინც თუშეთს ხევსურეთთან ერთად დაგეგმავს, მათთვის „ხევსურეთი და თუშეთი 4×4-ით, 5 დღე“ და „თუშეთიდან ხევსურეთამდე — ომალოდან შატილამდე ათსუნთის უღელტეხილის გავლით, 6 დღე“ ორივე მოიცავს რამდენიმე ღამეს სიმაღლეზე, ქალაქის ნათებისგან მოშორებით.

ჯავახეთის პლატო

ბორჯომისა და ახალქალაქის სამხრეთით ჯავახეთის პლატო მაღალმთიანი ვულკანური ველია, რომელზეც კრატერული ტბები — მათ შორის ფარავანი, საქართველოში ფართობით უდიდესი ტბა, და ხანჩალი, რამსარის კონვენციით დაცული ჭარბტენიანი ტერიტორია, არის განაფენილი. დასახლებები მცირე და იშვიათად არის განლაგებული, ღამით მოძრაობა თითქმის არ არის, ხოლო პლატოს სიმაღლე, 2000 მეტრზე მეტი, ზაფხულში ზევით მნიშვნელოვნად ნაკლებ ნისლიან ღამეს ნიშნავს, ვიდრე ქვემოთ, ხეობებში. ის ნაკლებადაა ვიზიტორებისთვის ცნობილი, ვიდრე თუშეთი ან ყაზბეგი, ამიტომ ინფრასტრუქტურა მოკრძალებულია: საკვები და წყალი წინასწარ წაიღეთ, სასტუმროების ხელმისაწვდომობა წინასწარ გადაამოწმეთ, ხოლო პლატოს ნაწილში მობილური კავშირი საერთოდ არ ფიქსირდება. ყველაზე პრაქტიკული ვარიანტია კერძო გიდისა და 4×4 მანქანის დაქირავება ერთი დღით, ჩვენი „მანქანა მძღოლით დღის განმავლობაში“ მომსახურებით, რათა არჩეულ წერტილამდე მისვლა და საღამოს დაკვირვების შემდეგ უსაფრთხოდ დაბრუნება შესაძლებელი იყოს.

უდაბნო და დავით გარეჯის ნახევარუდაბნო

სოფელი უდაბნო და დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსი აზერბაიჯანის საზღვართან, ეროზირებული თიხის ბორცვების ნახევარუდაბნოში მდებარეობს, თბილისიდან დაახლოებით 90 წუთის მანძილზე. ამ ადგილის მომხიბვლელობა სიახლოვესა და ნამდვილ სიბნელეში ერთდროულად მდგომარეობს: სოფელ უდაბნოს ბოლო ფარნის გავლის შემდეგ ტერიტორია ბრტყელი, ღია და პრაქტიკულად დაუსახლებელია, ხოლო მონასტრის დაბალი ქვის ნაგებობები კილომეტრებზე ერთადერთი შენობებია. რეგიონის მშრალი კლიმატი წლის განმავლობაში დიდი რაოდენობით უღრუბლო ღამეს უზრუნველყოფს, ზამთარშიც, როცა თუშეთი და ჯავახეთი უკვე თოვლით ან სიცივით ხურავენ წვდომას. სწორედ ამიტომ უდაბნო წლის ნებისმიერ დროს თბილისიდან ყველაზე რეალისტურ ერთდღიან ასტრო-დანიშნულებად რჩება.

- Advertisement -

ორივე ტური, „დავით გარეჯი — უდაბნო მონასტრები საქართველოს კიდეზე“ და „დავით გარეჯი და ნახევარუდაბნო — მონასტერი, სტეპი და ცისარტყელა ბორცვები“, ერთდღიანია და წინასწარი შეტყობინებით შესაძლებელია მათი გაწელვა მზის ჩასვლის შემდეგაც, თუმცა უნათებო სტეპის გზით თბილისში დაბრუნება ყოველთვის გზის მცოდნე მძღოლთან ერთად უნდა მოხდეს.

ირმის ნახტომის სეზონი და მთვარის ფაზის გათვალისწინება

ირმის ნახტომის ბირთვი, ცის ის ნათელი, მკვრივი ზოლი, რომელსაც ადამიანთა უმეტესობა წარმოიდგენს ვარსკვლავებიან ცაზე საუბრისას, საქართველოში ზამთარში ჰორიზონტის ქვემოთ იმყოფება. ის დაბლა, სამხრეთით, დაახლოებით აპრილიდან ჩნდება, უფრო მაღლა ავა ივნის-ივლისის მოკლე ღამეებში, როცა მთელი ღამის განმავლობაშია ხილული, და ჯერ კიდევ კარგი სამიზნე რჩება აგვისტოსა და სექტემბრის დასაწყისშიც, სანამ ოქტომბრისთვის მოხედვისთვის ძნელად ხელმისაწვდომი ხდება. ამ პერიოდის მიღმაც შესაძლებელია ვარსკვლავების სქელი ფენის ან, თუშეთსა და ჯავახეთში, გალაქტიკის სუსტი გარეთა მკლავების დანახვა, მაგრამ არა თავად ნათელი ბირთვის.

მთვარის ფაზა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ეს ასტროტურისტების უმეტესობას ჰგონია პირველი მგზავრობისას. სავსე მთვარე მთელ ცას ანათებს და ყველაფერს გარეშე, ყველაზე ნათელი ვარსკვლავებისა და პლანეტების, ფარავს, ხოლო ახალმთვარეობის ან წვრილი ნამგლის დროს ირმის ნახტომის ხედი ყველაზე ღრმა და კონტრასტულია. ზოგადი წესის მიხედვით, გეგმა ახალმთვარეობის წინ და მის შემდეგ ოთხი-ხუთი ღამისთვის ააწყვეთ, ხოლო სავსე მთვარის წინ და მის შემდეგ სამი ღამე აარიდეთ, თუ ირმის ნახტომია თქვენი მთავარი მიზანი. მთვარის ფაზის ზუსტი თარიღები წელიწადში იცვლება, ამიტომ მოგზაურობის თვის მთვარის კალენდარი გადამოწმდეს, და არა მეხსიერებიდან ან ამ სტატიის ერთხელ და სამუდამოდ დაფიქსირებული ცხრილიდან.

ასტროფოტოგრაფიის რჩევები საქართველოს ცისთვის

• წაიღეთ მდგრადი შტატივი — არც ერთ ზემოთ ხსენებულ ადგილას არ არის ფოტოაპარატისთვის მოწყობილი ყუმბარა ან რელსები, ხოლო ღამით ნიადაგი ხშირად არათანაბარია.
• ფართო, სწრაფი ობიექტივი (f/2.8 ან უფრო სწრაფი), ფოკუსის სინათლეზე ხელით დაყენებით დღის განმავლობაში და ლენტით დაფიქსირებით, უკეთესად მუშაობს, ვიდრე ღამით ავტოფოკუსზე დაყრდნობა.
• 10-20 წამიანი ექსპოზიცია, ISO 1600-3200, გონივრული საწყისი წერტილია ირმის ნახტომისთვის; უფრო ხანგრძლივი ექსპოზიცია სტატიკურ შტატივზე ვარსკვლავების კვალს, და არა წერტილებს, მოგცემთ.
• წითელი შუქის ჩანთის ფარანი თან იქონიეთ, თუ გაქვთ — თეთრი შუქი საკუთარ და სხვა მოგზაურთა ღამის ხედვას 20 წუთამდე აფუჭებს.
• სიმაღლეზე ტემპერატურა ჩასვლის შემდეგ სწრაფად ეცემა, ივლის-აგვისტოშიც კი, განსაკუთრებით თუშეთსა და ჯავახეთის პლატოზე — ჩაიცვით ისე, როგორც ცივ საღამოს სავალკეოდ, და არა თბილისში ზაფხულის ღამისთვის.
• ცივ ჰაერში ბატარეა უფრო სწრაფად იცლება, ამიტომ სათადარიგო ბატარეა ჯანდაცვის ჯიბეში, და არა ფოტო ჩანთაში, გქონდეთ.

პრაქტიკული შეჯამება

• სამუშაო ტელესკოპისთვის: აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია — წინასწარ დაჯავშნეთ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტთან, შეუხამეთ სამცხე-ჯავახეთის მარშრუტს, მაგალითად „სამხრეთი 3 დღეში“.
• ყველაზე ბნელი შიშველი თვალით სანახავი ცისთვის: თუშეთი, მხოლოდ ივნისიდან სექტემბრის ბოლომდე, საჭიროა 4×4 და გამოცდილი მძღოლი, გამგზავრებამდე გადაამოწმეთ აბანოს უღელტეხილის გზის მდგომარეობა.
• თუშეთის მაღალმთიანი, მაგრამ მშვიდი ალტერნატივა: ჯავახეთის პლატო, ფარავნისა და ხანჩალის მიდამოები, ხელმისაწვდომია კერძო მძღოლით.
• თბილისიდან ყველაზე მარტივი, წლის ნებისმიერ დროს ხელმისაწვდომი ასტრო-ღამე: უდაბნო და დავით გარეჯი, ორივე მხარეს ორ საათზე ნაკლები გზა.
• ირმის ნახტომის ბირთვის საუკეთესო სეზონი: აპრილიდან სექტემბრამდე, პიკი ივნის-ივლისში.
• დაგეგმეთ მთვარის მიხედვით: აირჩიეთ ღამეები ახალმთვარეობასთან ახლოს, თავი აარიდეთ სავსე მთვარის წინა და მომდევნო სამ ღამეს, და დაჯავშნამდე გადაამოწმეთ მთვარის ზუსტი ფაზის თარიღები.
• ყოველთვის გადაამოწმეთ გზის მდგომარეობა, ობსერვატორიის ვიზიტის საათები და დაცული ტერიტორიის წესები უშუალოდ შესაბამის ოფიციალურ წყაროსთან, გამგზავრებამდე.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Stargazing in Georgia: Abastumani observatory, Tusheti skies and the darkest places