ვანი — კოლხეთის ოქროსმცველი ქალაქის კვალზე იმერეთში

მიმოხილვა

ვანი დასავლეთ საქართველოში, იმერეთის რეგიონში მდებარე პატარა ქალაქია, გაშენებული სულორის — რიონის შენაკადის — ხეობაზე მოფენილ გორაკებზე, ქუთაისიდან მანქანით დაახლოებით 40 წუთის მანძილზე. დღეს მოსახლეობა აქ დაახლოებით 3 744 ადამიანს შეადგენს და ქალაქი სოფლის მეურნეობაზე ორიენტირებულ მშვიდ ცენტრად რჩება, თუმცა მისი სახელი საქართველოს საზღვრებს გარეთაც კარგადაა ცნობილი — ქალაქის კიდეზე მდებარეობს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ანტიკური ძეგლი, ძველი კოლხეთის ქალაქის ნაშთები. სწორედ კოლხეთს უკავშირდება ბერძნული მითოლოგია იაზონისა და არგონავტების თქმულებით.

ვანი თანაბრად საინტერესოა როგორც მოგზაურებისთვის, ისე ისტორიკოსებისთვის, რადგან გათხრილმა ტერასებმა, საკურთხევლებმა და სამარხებმა რომამდელი ხანის კავკასიის ერთ-ერთი უმდიდრესი ოქროსა და ბრინჯაოს კოლექცია მოგვცა. ამ ექსპონატების დიდი ნაწილი დღეს თბილისში, საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ინახება, თავად ნაქალაქარი კი, სპეციალურად აშენებულ მუზეუმთან ერთად, ვანში რჩება და ღია არქეოლოგიურ ნაკრძალად ფუნქციონირებს. GTour ვანს კერძო მარშრუტებში მოთხოვნისამებრ, ჩვეულებრივ იმერეთის სხვა მიმართულებებთან ერთად, რთავს.

ისტორია

არქეოლოგიური მონაცემებით, ვანის გორაზე დასახლება ჯერ კიდევ ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VIII საუკუნიდან, ადრეული რკინის ხანიდან არსებობდა, ხოლო გამაგრებულ საქალაქო ცენტრად იგი ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VI-I საუკუნეებში ჩამოყალიბდა — სწორედ ამ პერიოდს უკავშირებენ ანტიკურ წყაროებში აღწერილ კოლხეთის სამეფოს. მეცნიერთა შორის კამათის საგანია, იყო თუ არა ვანი სამეფო რეზიდენცია, რელიგიური ცენტრი თუ რეგიონული ადმინისტრაციული ქალაქი, მაგრამ მისი სიმდიდრე ეჭვს არ იწვევს: ტერასებსა და სამარხებში აღმოჩენილი ოქროს სამკაული, ბრინჯაოს ქანდაკებათა ფრაგმენტები, შემოტანილი ბერძნული კერამიკა და მონეტები მეტყველებს მდიდარ, შავი ზღვის სანაპიროზე ფართო სავაჭრო კავშირების მქონე ელიტურ დასახლებაზე.

პირველი ოქროს ნივთები ვანში შემთხვევით, XIX საუკუნის ბოლოს აღმოჩნდა, როდესაც სასოფლო-სამეურნეო და სამშენებლო სამუშაოებისას გორაკზე სამარხეული ინვენტარი ამოვიდა ზედაპირზე — ამან ქართველი და რუსი მეცნიერების ყურადღება მიიპყრო. სისტემატური, ხანგრძლივი გათხრები საბჭოთა პერიოდში დაიწყო, XX საუკუნის შუა წლებიდან მათ ხელმძღვანელობდნენ ქართველი არქეოლოგები საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ეგიდით, და ათწლეულების განმავლობაში გაგრძელდა, რამაც გამოავლინა ნაგებობათა თანმიმდევრული ფენები, ტაძრის ტერასები, მონუმენტური კიბე და თავდაცვითი კედლის სისტემა. მონაცემები მიუთითებს, რომ ქალაქი ძალადობრივად განადგურდა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე I საუკუნის შუა პერიოდში, რაც ემთხვევა პომპეუსის სარდლობით კავკასიაში რომაული ლაშქრობების დროს, თუმცა განადგურების ზუსტი გარემოებები კვლავ სამეცნიერო დისკუსიის საგნად რჩება.

- Advertisement -

1985 წელს ადგილზე გაიხსნა ვანის არქეოლოგიური მუზეუმი, რომელიც ნივთიერ მასალას ინახავს და გათხრილ ტერასებს სტუმრებისთვის წარმოაჩენს; დღეს ის საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფილიალად ფუნქციონირებს. ძეგლი საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაშია შეტანილი და ფიგურირებს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა წინასწარ ჩამონათვალში, რაც მის საერთაშორისო მნიშვნელობაზე მეტყველებს, ისევე როგორც საქართველოს სხვა ძეგლების, მაგალითად, ქუთაისთან მდებარე გელათის მონასტრის შემთხვევაში.

რა ნახოთ

ვანის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი

ადგილზე არსებული მუზეუმი გათხრების დროს ნაპოვნი ექსპონატების რეპლიკებსა და ორიგინალთა ნაწილს წარმოადგენს, განმარტებითი მასალით კოლხური დასახლების განვითარების შესახებ მისი სხვადასხვა საშენებლო ფაზის მიხედვით. მას საქართველოს ეროვნული მუზეუმი მართავს და ის მის უკან მდებარე ღია გათხრების ტერასებისკენ მთავარ შესასვლელს წარმოადგენს. წარწერები და გიდის განმარტებები ეხმარება სტუმრებს გაუგოთ ეს ფირფიტებისგან მრავალფეროვანი, რთული ძეგლი.

ტაძრის ტერასები და საკურთხეველთა ნაშთები

გორაკში ამოჭრილი საფეხურებიანი ტერასები საუკუნეების განმავლობაში გამოყენებული საკურთხევლებისა და ტაძრების თანმიმდევრობას ინახავდა. ქვის საძირკვლები, სვეტების ბაზები და რიტუალური ნაგებობები ადგილზევე ჩანს, რაც წარმოდგენას გვიქმნის იმ რელიგიური არქიტექტურის მასშტაბზე, რომელიც ოდესღაც ზედა ქალაქს განაგებდა.

მონუმენტური კიბე და საქალაქო კედელი

გრძელი ქვის კიბე ქვემო ქალაქს ზედა საკურთხეველ ტერასებთან აკავშირებდა, ხოლო დასახლების გარშემორტყმული თავდაცვითი კედლის მონაკვეთები დღემდე ჩანს გორაკზე. ერთად ისინი ცხადყოფენ, რაოდენ დიდი საინჟინრო ძალისხმევა იყო ჩადებული ამ შედარებით მცირე, მაგრამ მდიდარ ქალაქში.

ნეკროპოლისი და ვანის ოქრო

ვანში გათხრილმა მდიდარმა სამარხებმა დახვეწილი ოქროს სამკაული, დიადემები და ბრინჯაოს ნივთები მოგვცა, რომლებიც დღეს უმეტესად თბილისში, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის არქეოლოგიურ საგანძურშია წარმოდგენილი, და არა ადგილზე. ვანის სტუმრები სამარხეულ ტერასებსა და საძირკვლებს კონტექსტში ხედავენ, თავად ოქროს კი საუკეთესოდ თბილისის მუზეუმში, იმერეთში მოგზაურობის წინ ან შემდეგ ათვალიერებენ.

- Advertisement -

როგორ ჩავიდეთ

თბილისიდან ვანამდე გზა დაახლოებით 3 საათი და 30 წუთი სჭირდება, ძირითადად თბილისი-ქუთაისის მაგისტრალით, შემდეგ კი ვანისკენ გადახვევით; მარშრუტკები თბილისის დიდუბის სადგურიდან ქუთაისამდე დადის, ხოლო იქიდან ადგილობრივი მარშრუტკით შეიძლება ვანამდე გაგრძელება. გრძელი მგზავრობის წინ, განსაკუთრებით ზამთარში, რეკომენდებულია გზის მდგომარეობის გვერდის შემოწმება.

ქუთაისიდან ვანამდე მანძილი მცირეა — მანქანით ან ქუთაისის ავტოსადგურიდან ადგილობრივი მარშრუტკით დაახლოებით 40 წუთი სჭირდება, რაც მას ქუთაისზე დაფუძნებული მარშრუტის მარტივ ნახევარდღიან დამატებად აქცევს. ქუთაისის საერთაშორისო აეროპორტში, საიდანაც ხშირად იწყება მოგზაურობა იმერეთში, მოქმედებს ტურისტული საინფორმაციო ცენტრი, სადაც შემდგომი ტრანსპორტისა და ტურების მოწყობაა შესაძლებელი.

ბათუმიდან ვანამდე მგზავრობას ქუთაისის მაგისტრალით დაახლოებით 2 საათი და 25 წუთი სჭირდება. ვანში პირდაპირი სარკინიგზო მიმოსვლა არ არის; უახლოესი სარკინიგზო სადგური ქუთაისშია, სადაც საქართველოს რკინიგზის მატარებლები თბილისიდან დადის, შემდეგ კი ვანამდე საავტომობილო გზით გრძელდება მგზავრობა.

როდის ჩავიდეთ

გაზაფხული (აპრილი-ივნისი) და შემოდგომა (სექტემბერი-ოქტომბერი) ყველაზე კომფორტულ პირობებს სთავაზობს ღია ტერასებზე სეირნობისას — ჰავა რბილია, ხოლო განათება ფოტოგრაფიისთვის ხელსაყრელი. ზაფხული თბილი და ძირითადად მშრალია, ვიზიტისთვის შესაფერისი, თუმცა შუადღისას, გორაკის ღია მონაკვეთებზე, ნაკლებად კომფორტული. ზამთარი ცივია და ასფალტდაუფარავ ბილიკებზე ხანდახან სველ პირობებს ქმნის, თუმცა თავად მუზეუმის შენობა ღიაა ამ დროსაც; მთავარი სეზონის მიღმა რეკომენდებულია სამუშაო საათების წინასწარ გადამოწმება.

სად დავრჩეთ და ვისადილოთ

ვანში სტუმრებისთვის ინფრასტრუქტურა შეზღუდულია, ამიტომ მოგზაურთა უმეტესობა 40 წუთის მანძილზე მდებარე ქუთაისში ჩერდება, სადაც სასტუმროებისა და რესტორნების გაცილებით ფართო არჩევანია. მათთვის, ვინც საჰაერო ტრანსპორტით ჩამოდის, ქუთაისის აეროპორტის ტურისტული საინფორმაციო ცენტრი რუკებსა და განახლებულ ინფორმაციას სთავაზობს ვანისა და იმერეთის სხვა ძეგლებამდე მისასვლელად. GTour-ის გადამოწმებული სასტუმროების, მარნებისა და რესტორნების სია ხელმისაწვდომია საიტზე, და კერძო ტურების მოწყობაც შესაძლებელია ვანის სხვა მიმართულებებთან ერთად დასაკავშირებლად.

პრაქტიკული ინფორმაცია

ვანის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი ჩვეულებრივ ყოველდღიურად მუშაობს, კვირაში ერთი დასვენების დღით; მოგზაურობის წინ მიმდინარე განრიგის გადამოწმება სასურველია, რადგან საათები სეზონის მიხედვით იცვლება. მუზეუმსა და გათხრების ტერასებზე შესვლა ფასიანია. ძეგლის ბილიკები ნაწილობრივ ღია გორაკზეა გაყვანილი, ამიტომ მოსახერხებელი ფეხსაცმელი გამოსადეგია, ზაფხულში კი ქუდი ან მზისგან დამცავი საშუალებები რეკომენდებულია. ვანის გაერთიანება ქუთაისის გელათისა და ბაგრატის ძეგლებთან, ან იმერეთის მღვიმეებსა და ღვინის ობიექტებთან, ერთ დღეში მარტივად შესაძლებელია — რეგიონის გზამკვლევებსა და საუკეთესო მარშრუტების გვერდებზე მეტი იდეაა ნახსენები.

ხშირად დასმული კითხვები

• რით არის ცნობილი ვანი? ვანი ცნობილია ძველი კოლხური ქალაქის არქეოლოგიური ნაშთებით, რომელიც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით VIII-I საუკუნეებით თარიღდება, და მისი საკურთხევლებისა და სამარხების ოქროსა და ბრინჯაოს ექსპონატებით.
• დაკავშირებულია თუ არა ვანი ბერძნული მითოლოგიის კოლხეთთან? ვანი ისტორიული კოლხეთის ტერიტორიაზეა მდებარე, ანუ იმ სამეფოსთან, რომელსაც ბერძნული მითოლოგია იაზონსა და ოქროს საწმისს უკავშირებს, თუმცა არქეოლოგები ძეგლის ისტორიასა და მითს ცალ-ცალკე ფაქტებად განიხილავენ.
• სად შეიძლება ვანის ორიგინალური ოქროს ნახვა? ვანის ოქროს ნაპოვნის დიდი ნაწილი თბილისში, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის არქეოლოგიურ საგანძურშია წარმოდგენილი, ხოლო ვანის მუზეუმი გათხრების კონტექსტსა და სხვა ექსპონატების ნაწილს აჩვენებს.
• რამდენ ხანს სჭირდება ვანის ძეგლის დათვალიერება? მუზეუმისა და ღია ტერასების დათვალიერებას, როგორც წესი, ერთი საათი ნახევრიდან ორ საათამდე სჭირდება, რაც საკურთხევლებისა და კედლის მონაკვეთების გიდიან დათვალიერებით გახანგრძლივდება.
• ვანი კარგი ერთდღიანი მარშრუტია ქუთაისიდან? დიახ, 40-წუთიანი მანძილი ვანს ქუთაისის მარშრუტის მარტივ ნახევარდღიან დამატებად აქცევს, ხშირად იმერეთის სხვა ძეგლებთან, მაგალითად გელათთან ან საწაფლიასთან ერთად.
• არის თუ არა სასტუმროები თავად ვანში? ვანში საცხოვრებელი ბაზა შეზღუდულია, და სტუმართა უმეტესობა ქუთაისში ჩერდება, სადაც სასტუმროებისა და რესტორნების არჩევანი გაცილებით ფართოა.
• საუბრობენ თუ არა მუზეუმში ინგლისურად? საინფორმაციო ფირფიტები და პერსონალის ნაწილობრივი განმარტებები ინგლისურ ენაზეც ხელმისაწვდომია, თუმცა დეტალური ისტორიული კონტექსტის მსურველებს გიდიანი ვიზიტის მოწყობა ურჩევენ.
• საჭიროა თუ არა გიდი ძეგლის გასაგებად? გიდი სავალდებულო არ არის, მაგრამ სასარგებლოა, რადგან ძეგლი რამდენიმე საშენებლო ფაზას მოიცავს, რაც გაუწვრთნელი თვალისთვის ყოველთვის არ ჩანს; GTour ინგლისურენოვანი გიდის მოწყობას სთავაზობს.
• რომელია საუკეთესო სეზონი ვიზიტისთვის? გაზაფხული და შემოდგომა ღია გორაკის ტერასებზე სეირნობისთვის ყველაზე კომფორტულ პირობებს სთავაზობს, ხოლო ზაფხულში ვიზიტი შუადღის სიცხის თავიდან ასაცილებლად დილით არის სასურველი.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Vani