ეკლესია-მონასტრებში საქართველოში: ჩაცმის წესი, ფოტოგადაღება და ქცევის ნორმები

საქართველოს მართლმადიდებლურ ეკლესია-მონასტრებს აქვთ ჩაცმის წესი, რომელიც ეხება ყველა სტუმარს, რწმენის მიუხედავად: მხრები და მუხლები დაფარული უნდა იყოს, ქალებს თავსაფარი სჭირდებათ, მამაკაცებს კი შარვალი, არა შორტები. ტაძრის შენობის გადაღება ჩვეულებრივ დასაშვებია, მაგრამ არა წირვის დროს, არა ბლიცით ძველი ფრესკების გვერდით და არასდროს — მლოცველებზე ნებართვის გარეშე მიმართული კამერით. ერთიანი წერილობითი წესი არსად არ არსებობს, ამიტომ ყველაზე სანდო გზაა, შეხედოთ, როგორ იქცევიან ქართველები კარიბჭესთან, ისესხოთ თავსაფარი ან ქვედაკაბა, თუ შემოგთავაზეს, და შიგნით ხმა დაიწიოთ.

ეს სტატია განმარტავს, რა ჩაიცვათ, როგორ მუშაობს სანთლისა და ხატის ტრადიცია, როდის იმართება წირვა და რა თავისებურებები აქვთ იმ სამ ძეგლს, რომელზეც ყველა სტუმარი ინტერესდება — ჯვარს, სვეტიცხოველსა და გელათს. ასევე აღინიშნება მონასტრები, სადაც კომპლექსის ნაწილები დახურულია სტუმრებისთვის ან ერთი სქესისთვის. ვინაიდან პრაქტიკა ოდნავ განსხვავდება სოფლის ეკლესიასა და ათასობით ტურისტის მიმღებ მონასტერს შორის, ეს მასალა საიმედო საფუძველია, ხოლო კონკრეტული დეტალები საჭიროებისამებრ გადაამოწმეთ გიდთან ან თავად სამრევლოსთან.

ჩაცმულობა: ქვედაკაბა, შარვალი და თავსაფარი

ქალებისგან მოსალოდნელია თავის, მხრებისა და მუხლების დაფარვა. გრძელი ქვედაკაბა ან შარვალზე მოხვეული ქსოვილი თითქმის ყველგან მისაღებია; მხოლოდ შარვალი ჩვეულებრივ დასაშვებია ისეთ დიდ ტურისტულ ობიექტებზე, როგორიცაა სვეტიცხოველი, მაგრამ არ ეთმობა უფრო კონსერვატიულ დედათა მონასტრებში. ხშირად მოსაწვევ ეკლესიებში შესასვლელთან დგას კალათა თავსაფრებითა და ქსოვილის ქვედაკაბებით — უფასოდ სესხება და გასვლისას დაბრუნება შეიძლება. თუ საერთო კალათაზე დამოკიდებული ყოფნა არ გსურთ, საკუთარი თავსაფარი წაიღეთ და მსუბუქი შარფი ჩანთაში იქონიეთ ნებისმიერ მარშრუტზე, რომელშიც ეკლესიებია, რადგან წინასწარ იშვიათად იცით, რამდენად მკაცრია კონკრეტული სამრევლო.

მამაკაცებმა უნდა ატარონ შარვალი, არა შორტები, და მხრები დაფარული იქონიონ — მაისური დასაშვებია, მაისური-ჟილეტი არა. ქუდი ან კეპი შენობაში უნდა მოიხადონ. არც ერთი სქესისგან არ მოითხოვება ფეხსაცმლის მოხდა, რაც ქართულ პრაქტიკას მეჩეთებისგან განასხვავებს, თუმცა ძალიან პატარა სამლოცველოებში ზოგჯერ ადგილობრივი ჩვევის გამო ფეხსაცმელს კარიბჭესთან ტოვებენ.

- Advertisement -

• ქალებისთვის: თავსაფარი, დაფარული მხრები და მუხლები, ქვედაკაბა ან შარვალზე მოხვეული ქსოვილი
• მამაკაცებისთვის: გრძელი შარვალი, დაფარული მხრები, შენობაში ქუდის მოხდა
• ორივესთვის: ჩუმად საუბარი, ტელეფონი დადუმებული, არ იკვებებიან და არ სვამენ შიგნით

ფოტოგადაღება, ტელეფონები და დრონები

ეკლესიის ეზოსა და გარე ფასადის გადაღება ჩვეულებრივ თავისუფალია. შიგნით უმეტეს მონასტრებში ნებადართულია არქიტექტურისა და ფრესკების გადაღება ბლიცის გარეშე, მაგრამ წირვის დაწყებისთანავე გადაღება უნდა შეწყვიტოთ და არასდროს გადაუღოთ მღვდელს ლიტურგიის დროს, აღსარებას ან გლოვის ცერემონიას ნებართვის გარეშე. შტატივები მცირე ეკლესიებში არასასურველია, სადაც სივრცე შეზღუდულია და მლოცველები ხატებს შორის გადაადგილდებიან. იუნესკოს ძეგლებზე, როგორიცაა მცხეთის ისტორიული ძეგლები და გელათის მონასტერი, დრონის ფრენა წინასწარ ნებართვას მოითხოვს შესაბამისი კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ორგანოსგან — ეს არ არის ის, რაც მოქმედ სამონასტრო თემზე ექსპრომტად შეიძლება გააკეთოთ; ჰკითხეთ გიდს ან ადგილზე ოფისს ადგილზე ჩასვლისას.

სანთელი, ხატები და ზოგადი ქცევა

სანთლებს ჰყიდიან პატარა მაგიდასთან კარიბჭესთან, ჩვეულებრივ მოკრძალებული ლარით, რომელიც ღია ყუთში ჩაიდება ფიქსირებული ფასის ნაცვლად. ჩვეულებრივ ორი მაგიდაა: ერთი, ხშირად ჯვრის ფორმის ან მრავალსანთლიანი, ეკლესიის ცენტრთან ახლოს — ცოცხლებისთვის განკუთვნილი სანთლებისთვის; მეორე, დაბალი მაგიდა კიდესთან ან მემორიალურ ხატთან ახლოს — გარდაცვლილთათვის. თუ არ იცით, რომელია რომელი, უყურეთ, სად დებენ სხვა სტუმრები თავიანთ სანთლებს, ან ჩუმად ჰკითხეთ ეკლესიის მსახურს.

ხატებს ეხებიან, არ ეხებიან შიშველი ხელით ჩარჩოს კიდის ან წმინდანის ხელის ან ფეხის მოკლე ამბორის გარდა, არასდროს — სახეზე. ჩვეულებრივია, ადამიანები ჯვარს გადასახოთ შესვლისას და ხატის წინ; არამართლმადიდებელი სტუმრებისგან ამის გამეორება არ არის მოსალოდნელი, მაგრამ უნდა მოერიდონ იმის წინ გავლას, ვინც ლოცულობს ან სანთელს ანთებს. წირვის დროს ნავის კიდეებთან დარჩით და არ დაჯდეთ სკამებზე, რომლებიც ხანდაზმულთათვის ან ავადმყოფთათვისაა განკუთვნილი — ეს ხშირად ერთადერთი ჯდომის ადგილია ქართულ ეკლესიებში, რადგან საზოგადოება ტრადიციულად დგას მთელი წირვის განმავლობაში.

წირვის განრიგი

ქართული მართლმადიდებლური სამრევლოები ჩვეულებრივ მართავენ საღამოს წირვას 17:00-18:00 საათებზე და დილის ლიტურგიას 08:00-დან 10:00-მდე, ხოლო კვირას და დიდ დღესასწაულებზე — უფრო ხანგრძლივს და მრავალხალხიანს. სოფლის მონასტრები ზოგჯერ მონასტრული განრიგით მოქმედებენ და არა სამრევლო განრიგით, გათენებამდე ადრეული სამსახურით. ეს არაფერი ეროვნულ დონეზე ფიქსირებული არ არის, დროც იცვლება დიდმარხვის, შობისა და აღდგომის დროს, ამიტომ ეს განრიგი მხოლოდ ორიენტირად მიიღეთ და ადგილზე ან გიდის მეშვეობით გადაამოწმეთ. თუ წირვის დროს მოხვდებით, ქვემოთ ჩუმად დგომა შეგიძლიათ; ნუ გაივლით ეკლესიის სიგრძეს, ნუ გადაუღებთ საკურთხეველს და თავი შეიკავეთ მთავარი კარიდან შუა წირვის გასვლისგან, თუ ეს შესაძლებელია.

ჯვრის მონასტერი: კლდოვანი ეკლესია მცხეთის ზემოთ

ჯვარი მდებარეობს ვიწრო ქედზე მტკვრისა და არაგვის შესართავთან, მცხეთის ისტორიულ ძეგლთა იუნესკოს ნუსხის ნაწილი. ეს არის მე-6 საუკუნის პატარა გუმბათოვანი ეკლესია, აგებული წმინდა ნინოს მიერ აღმართული ხის ჯვრის ადგილას, ხოლო ინტერიერი კომპაქტურია, ამიტომ ჯგუფები რიგრიგობით შედიან. ჩაცმის წესი სრულად მოქმედებს: ქალებისთვის თავსაფრები ხშირად შეთავაზებულია კარიბჭესთან, ბევრი საავტობუსო ჯგუფის გათვალისწინებით. ვინაიდან გარე პლატფორმა მცხეთის პანორამული ხედისთვისაა საყვარელი, ფოტოგადაღება გარეთ შეასრულეთ, სადაც მეტი ადგილია, და სწრაფად გადადექით, რათა სხვებსაც მცირე ინტერიერში იგივე საშუალება ჰქონდეთ.

- Advertisement -

სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი: საქართველოს მთავარი ტაძარი

სვეტიცხოველი, მცხეთის ცენტრში, საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის საყდარია და ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და მოსაწვევი ეკლესია ქვეყანაში. როგორც მთავარი საკათედრო ტაძარი, მას მუდმივად სტუმრობენ მლოცველები და ტურისტული ჯგუფები, და ეს არის ერთ-ერთი იმ იშვიათ ადგილთაგანი, სადაც მხოლოდ შარვალი ქალებისთვის ზოგადად მისაღებია, თუმცა თავსაფარი მაინც მოსალოდნელია, ხოლო ქვედაკაბები ან ქსოვილის ჩახვევები კარიბჭესთან ინახება ვისთვისაც ეს სასურველია. ქორწილები, ნათლობები და დასაფლავებები რეგულარულად იმართება შიგნით, და სტუმრებს მოეთხოვებათ უკან დახევა და კამერის დაშვება, თუ კერძო ცერემონია მიმდინარეობს, თუნდაც ამის შესახებ წინასწარ არ იყოს გაცხადებული. ეზო და მიმდებარე კედელი ფოტოგადაღებისთვის ღიაა; შიგნით ძველი ფრესკებისა და ხატთაშენდილის გვერდით ბლიცის გამოყენებას მოერიდეთ.

გელათის მონასტერი: ფრესკები, აკადემია და მოქმედი თემი

გელათი, ქუთაისის მახლობლად, მოქმედი მონასტერია და ასევე იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი, სადაც დასაფლავებულია დავით აღმაშენებელი და შემონახულია ქვეყანაში საუკეთესოდ დაცული შუა საუკუნეების ფრესკებიდან ზოგიერთი. ვინაიდან აქ ბერები ცხოვრობენ და ლოცულობენ, ჩაცმის წესი უფრო თანმიმდევრულად მოქმედებს, ვიდრე წმინდა ტურისტულ ეკლესიებში, და სიჩუმე ეზოშიც კი არის მოსალოდნელი. ფოტოგადაღება ბლიცის გარეშე ზოგადად ნებადართულია მთავარ ტაძარში, მაგრამ მცირე გვერდით სამლოცველოებსა და აკადემიის შენობას შეიძლება ჰქონდეთ საკუთარი ნიშნები, რომლებიც ფოტოგადაღებას ზღუდავენ ფერწერის დასაცავად — მიჰყევით ნებისმიერ გამოკრულ შეტყობინებას, ზოგადი წესის ნაცვლად. თუ მთავარ ტაძარში მიმდინარეობს წირვა, სტუმრებს ჩვეულებრივ მაინც შეუძლიათ კომპლექსის სხვა შენობების დათვალიერება.

მონასტრები შეზღუდული ზონებით, ქალთა და მამაკაცთა სექციები

რამდენიმე ქართულ სამონასტრო ძეგლს აქვს ზონები, რომლებიც დახურულია ზოგადი სტუმრებისთვის ან ერთი სქესისთვის — ჩვეულებრივ იმიტომ, რომ თემი მცირეა, სივრცე მოქმედი ბერის ან მონაზვნის საკანია, ან ძეგლი მგრძნობიარე სასაზღვრო ზონაშია. დავით გარეჯაში ზემო გამოქვაბული კომპლექსი, უდაბნო, და ფრესკებიანი მღვიმეები ბერთუბანში, ახლოს ან კვეთს აზერბაიჯანთან ადმინისტრაციულ ხაზს; ბერთუბანზე წვდომა კონკრეტულად პერიოდულად შეზღუდულია სასაზღვრო მიზეზების გამო, არა სქესის გამო, და ეს წინასწარი გაფრთხილების გარეშე იცვლება, ამიტომ მიმდინარე წვდომა გადაამოწმეთ გიდთან ან ტუროპერატორთან, სანამ გეგმავთ ვიზიტს, რომელიც მასზე წვდომაზეა დამოკიდებული. ზოგიერთი მცირე მოქმედი მონასტერი ერთსქესიანი თემია, რაც იმას ნიშნავს, რომ შიდა საკნები და ბერების ან მონაზვნების საცხოვრებელი დახურულია საპირისპირო სქესისთვის ან ნებისმიერი სტუმრისთვის; საჯარო ეკლესია თავად ყველასთვის ღიაა. წირვის დროს ეკლესიაში ჩვეულებრივია, ქართული ტრადიციით, მამაკაცები მარჯვნივ იდგნენ, საკურთხევლის მხარეს, ქალები კი — მარცხნივ, თუმცა ეს ჩვევაა და არა მკაცრი წესი და არ მოქმედებს შემთხვევით სტუმრებზე წირვის საათების გარეთ. ეჭვის შემთხვევაში, ზუსტი გზაა, ჩუმად ჰკითხოთ მსახურს, ბერს ან გიდს, სანამ თოკს ან ნახევრად ღია კარს გადაუვლით, და არა ვივარაუდოთ, რომ სივრცე ღიაა მხოლოდ იმიტომ, რომ ხელმისაწვდომად გამოიყურება.

ხშირად დასმული კითხვები

• სავალდებულოა თუ არა თავსაფარი ქალებისთვის ყველა ეკლესიაში? დიახ, თითქმის ყველგან, გარდა ზოგიერთი დიდი საკათედრო ტაძრისა, სადაც შარვალი დასაშვებია, მაგრამ თავსაფარი მაინც მოსალოდნელია.
• შეიძლება თუ არა ეკლესიის შიგნით ფოტოგადაღება? ჩვეულებრივ დიახ, ბლიცის გარეშე, მაგრამ წირვის დაწყებისას გადაღება უნდა შეწყდეს.
• სად ინთება სანთელი ცოცხლებისთვის და სად — გარდაცვლილთათვის? ცენტრალურ, ხშირად ჯვრის ფორმის მაგიდასთან — ცოცხლებისთვის, დაბალ მაგიდასთან კიდეში — გარდაცვლილთათვის.
• რა დროს იმართება წირვა? ჩვეულებრივ 08:00-10:00 დილით და 17:00-18:00 საღამოს, უფრო ხანგრძლივი კვირას და დღესასწაულებზე; განრიგი იცვლება მარხვისა და დღესასწაულების დროს.
• ყველა ადგილას შეიძლება შესვლა დავით გარეჯაში? არა ყოველთვის — ბერთუბანზე წვდომა სასაზღვრო მიზეზებით პერიოდულად იზღუდება, წინასწარ გადაამოწმეთ.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Visiting churches and monasteries in Georgia: dress code, photography, services and etiquette