დმანისი — შუასაუკუნეების ციხე-ქალაქი და ადამიანის ისტორიის უძველესი კვალი

მიმოხილვა

დმანისი პატარა ქალაქია კვემო ქართლში, სამხრეთ საქართველოში, თბილისიდან დაახლოებით 85 კილომეტრში, მდინარეების მაშავერასა და პინეზაურის ხეობაში. აქ დაახლოებით 2661 ადამიანი ცხოვრობს, რაც მას GTour-ის რეგიონული გზამკვლევების ერთ-ერთ ყველაზე წყნარ პუნქტად აქცევს, თუმცა მისი მნიშვნელობა ზომას სრულიად არ შეესაბამება — ქალაქზე აღმართულ ნანგრევებში ერთმანეთს ერწყმის შუა საუკუნეების მნიშვნელოვანი ქართული ქალაქის და მსოფლიოში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პალეოანთროპოლოგიური ძეგლის კვალი.

დმანისი ორი სრულიად განსხვავებული მიზეზით არის ცნობილი, რაც იშვიათად გვხვდება ერთად. პირველი — ის იყო გამაგრებული სავაჭრო ქალაქი სამხრეთ კავკასიიდან სომხეთისა და სპარსეთისკენ მიმავალ გზებზე და აყვავდა გაერთიანებული საქართველოს სამეფოს პერიოდში. მეორე — ამ შუასაუკუნეების კედლების ქვეშ და ირგვლივ არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ჰომინიდების ნაშთები, რომლებიც დღეს აფრიკის ფარგლებს გარეთ აღმოჩენილ უძველეს ნიმუშებად მიიჩნევა და რომლებმაც გადააფასებინა მეცნიერებს ადრეული ადამიანის აფრიკიდან გადასახლების სურათი. შუა საუკუნეების ფენოვანი ნანგრევისა და მსოფლიო მნიშვნელობის პრეისტორიული გათხრების შერწყმა დმანისს განსაკუთრებულ, იშვიათ მიმართულებად აქცევს როგორც ქართული ისტორიით, ისე ადამიანის წარმოშობით დაინტერესებული მოგზაურებისთვის.

ისტორია

არქეოლოგიური მონაცემებით, დმანისის ტერიტორია ბრინჯაოს ხანიდან მაინც იყო დასახლებული, თუმცა გამაგრებულ ქალაქად ის ადრეულ შუა საუკუნეებში ჩამოყალიბდა — ქართულ მატიანეებში მისი ხსენება დაახლოებით IX საუკუნიდან იწყება. XI–XII საუკუნეებში, მათ შორის დავით IV აღმაშენებლის მეფობისას, დმანისი იქცა მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრად ქარავნის გზებზე, რომლებიც თბილისს სომხეთსა და ისლამურ სამყაროსთან აკავშირებდა. ქალაქი რამდენჯერმე გადადიოდა ხელიდან ხელში ქართველ და მუსლიმ მმართველებს შორის, სანამ საბოლოოდ XII საუკუნის დასაწყისში გაერთიანებული საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში მტკიცედ არ გაერთიანდა.

ქალაქის შუა საუკუნეების აყვავებაზე მეტყველებს შემორჩენილი ციხესიმაგრე, აბანოს ნაშთები, ქარვასლის საფუძვლები, ბაზრის ნაგებობები და დმანისის სიონის ტაძარი, რომლის ნაწილები VI–IX საუკუნეებით თარიღდება და მოგვიანებით არაერთხელ განახლებულა. დმანისი დაინგრა მონღოლთა შემოსევების დროს XIII საუკუნეში და კიდევ უფრო დაზარალდა თემურ-ლენგის ლაშქრობების დროს XIV საუკუნის ბოლოს, რის შემდეგაც ქალაქმა აღარასოდეს აღიდგინა ყოფილი მასშტაბები და XV–XVI საუკუნეებისთვის ურბანული ცენტრის სახით ფაქტობრივად მიტოვებული იყო.

- Advertisement -

1991 წელს შუა საუკუნეების ძეგლზე მომუშავე არქეოლოგებმა მოულოდნელი აღმოჩენა გააკეთეს — ციხესიმაგრის ზემოთ არსებულ ფენებზე ბევრად ძველ ფენებში ქვის იარაღები და ცხოველთა ძვლები აღმოაჩინეს. შემდგომმა გათხრებმა, რომლებსაც ხელმძღვანელობდნენ ქართველი მკვლევრები, მათ შორის დავით ლორთქიფანიძე და საქართველოს ეროვნული მუზეუმის კოლეგები, გამოავლინა ჰომინიდების თავის ქალები და ჩონჩხის ნაშთები, რომელთა ასაკი დაახლოებით 1,8 მილიონი წლით განისაზღვრა. მეცნიერულ ლიტერატურაში ისინი ცნობილია როგორც დმანისის ჰომინიდები და ძირითადად ადრეულ Homo erectus-ის პოპულაციებს მიეკუთვნება. ეს აღმოჩენები, რომლებიც აფრიკის ფარგლებს გარეთ ნაპოვნი უძველეს ჰომინიდურ ნაშთებს შორის ითვლება, საფუძვლად დაედო ევრაზიაში ადრეული ადამიანის გავრცელების თეორიების გადახედვას და დღემდე რჩება ქართველი და საერთაშორისო გუნდების კვლევის საგნად.

რა ნახოთ

დმანისის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი

გათხრების ტერიტორია და ღია ცის ქვეშ მუზეუმი მდებარეობს მაღლობზე, მაშავერასა და პინეზაურის შესართავთან, სადაც შუა საუკუნეების ქალაქის ნანგრევები პალეოანთროპოლოგიურ გათხრებს ერწყმის. მოწყობილი ბილიკები საშუალებას აძლევს ვიზიტორებს, ნახონ გათხრების თხრილები, მათ შორის ის ადგილი, სადაც ჰომინიდების თავის ქალები აღმოაჩინეს, ასევე საინფორმაციო სტენდები, რომლებიც ფენების აგებულებას განმარტავენ. ნაკრძალი დაკავშირებულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის კვლევით საქმიანობასთან, რომელიც ამ აღმოჩენებთან დაკავშირებულ ექსპონატებს თბილისის კოლექციებშიც ინახავს.

დმანისის ციხესიმაგრე და ქალაქის ნანგრევები

გამაგრებული შუა საუკუნეების ქალაქი მოიცავს თავდაცვითი კედლების მონაკვეთებს, ციტადელს, აბანოს ნაშთებს, ბაზრის რიგებს და ქარვასლას, რაც კარგად ასახავს აბრეშუმის გზის ეპოქის სავაჭრო დასახლების გეგმარებას. შემორჩენილი ქვის ნაგებობების უმეტესობა XI–XIII საუკუნეებით თარიღდება — ქალაქის აყვავების პერიოდით — ხოლო ხილული დაზიანებები მოგვიანებით მონღოლთა და თემურ-ლენგის შემოსევებს უკავშირდება.

დმანისის სიონის ტაძარი

ეს გუმბათოვანი ბაზილიკა, რომლის მშენებლობის ფაზები VI და IX საუკუნეებს მიეწერება და მოგვიანებით განახლებულა, ციხის კომპლექსში საუკეთესოდ შემონახული საკულტო ნაგებობაა. მისი ქვის დეკორი და გეგმარება ადრეული ქართული საეკლესიო არქიტექტურისთვის დამახასიათებელია და დღემდე ქალაქის ქრისტიანული ისტორიის შესწავლის ცენტრალურ წერტილად რჩება.

მაშავერას ხეობა

ქალაქი მდებარეობს ორი ხეობის შეერთების ადგილას, ბუნებრივ, შთამბეჭდავ ლანდშაფტზე, რომელმაც სწორედ ციხესიმაგრის თავდაცვითი უპირატესობა განაპირობა. დღეს ეს ლანდშაფტი გთავაზობთ ხედებს ნანგრევებსა და კვემო ქართლის მიმდებარე სოფლებზე და ნათლად აჩვენებს, რატომ აირჩიეს სწორედ ეს ადგილი შუა საუკუნეების სიმაგრისთვის.

- Advertisement -

როგორ მივიდეთ

თბილისიდან დმანისამდე მისასვლელად საჭიროა გავლა მარნეულზე და გზის გაგრძელება დასავლეთისკენ ქალაქისკენ — მანქანით გზა დაახლოებით 2 საათსა და 10 წუთს სჭირდება, საგზაო მოძრაობასა და გზის მდგომარეობაზე დამოკიდებულებით; გამგზავრებამდე სასურველია გზის მდგომარეობის შემოწმება შესაბამის გვერდზე. თბილისის ორთაჭალის ავტოსადგურიდან დმანისისკენ მიდის მარშრუტკები, თუმცა მათი განრიგი შეზღუდულია, ამიტომ ერთდღიანი ვიზიტისთვის სანდოობის თვალსაზრისით სჯობს კერძო ტრანსფერის მოწყობა.

ქუთაისიდან მარშრუტი გადის ხაშურსა და თბილისზე, ან კვემო ქართლის მეორეხარისხოვან გზებზე, რაც დაახლოებით 5 საათსა და 20 წუთს მოითხოვს — ეს მანძილი ჩვეულებრივ დმანისს დასავლეთიდან ერთდღიანი ვიზიტის ნაცვლად სხვა კვემო ქართლის ძეგლებთან ერთად მოგზაურობის ნაწილად აქცევს. ბათუმიდან გზა დაახლოებით 7 საათსა და 35 წუთს გრძელდება და რეალისტურად მხოლოდ მრავალდღიანი მარშრუტის ფარგლებში ხორციელდება. დმანისამდე სამგზავრო სარკინიგზო მიმოსვლა არ არსებობს — უახლოესი სადგურები თბილისი-მარნეულის მიმართულებაზეა, საიდანაც საჭიროა გზაზე გაგრძელება, რასაც საქართველოს რკინიგზის მარშრუტების ინფორმაციაც ადასტურებს.

როდის წავიდეთ

გვიანი გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე (მაისიდან ოქტომბრამდე) ყველაზე კომფორტული პირობებია ღია ცის ქვეშ გათხრების ტერიტორიისა და ციხის ნანგრევების დასათვალიერებლად — ბილიკები მშრალია და ხეობებზე ხედვადობა კარგია. ზაფხულში ღია სივრცეში მდებარე ნანგრევები შეიძლება ცხელოდეს, ამიტომ სასურველია ვიზიტი დილის ადრეულ საათებში ან შუადღის შემდეგ. ზამთარში ვიზიტი შესაძლებელია, თუმცა ძლიერი წვიმის ან თოვლის დროს ტერიტორია შეიძლება გაიჭაობოს ან ნაწილობრივ დაიკეტოს, ხოლო სამუშაო საათები შემცირდეს.

სად დავრჩეთ და ვისადილოთ

უშუალოდ დმანისში საცხოვრებლისა და კვების ვარიანტები შეზღუდულია, რაც ქალაქის სიმცირეს ასახავს, ამიტომ მოგზაურთა უმეტესობა თბილისს ირჩევს ბაზად ან ვიზიტს კვემო ქართლის სხვა პუნქტებთან აერთიანებს. ადგილობრივი ორიენტირებისა და პრაქტიკული ინფორმაციისთვის მთავარი რესურსია დმანისის ტურისტული საინფორმაციო ცენტრი, რომელიც გთავაზობთ ცნობებს მუზეუმის სამუშაო საათებზე, ტერიტორიაზე შესვლასა და ახლომახლო სერვისებზე. GTour-ის გადამოწმებულ ბაზაში ასევე მოცემულია კვემო ქართლის ფართო რეგიონის სასტუმროები, სტუმარსახლები და რესტორნები, ხოლო ტურების გვერდის მეშვეობით შესაძლებელია კერძო მარშრუტის მოწყობა, რომელიც დმანისს რეგიონის სხვა ადგილას კომფორტულ ღამისთევას დაუკავშირებს.

პრაქტიკული ინფორმაცია

არქეოლოგიურ მუზეუმ-ნაკრძალს აქვს დადგენილი სამუშაო საათები და შესაძლოა დაიკეტოს ტექნიკური სამუშაოების ან უარყოფითი ამინდის გამო, ამიტომ წინასწარ, ადგილობრივი საინფორმაციო ცენტრის ან ტურ-ოპერატორის მეშვეობით საათების დაზუსტება მიზანშეწონილია. მყარი ფეხსაცმელი რეკომენდებულია არათანაბარ ნანგრევებსა და გათხრების ბილიკებზე სიარულისთვის. მობილური ქსელის დაფარვა ზოგადად საიმედოა, თუმცა ხეობის ტერიტორიაზე შეიძლება არათანმიმდევრული იყოს. ჰომინიდების აღმოჩენებით დაინტერესებულმა მოგზაურებმა გაითვალისწინონ, რომ ორიგინალური ნამარხები ძირითადად თბილისში, საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია შენახული და შესწავლილი, ხოლო დმანისის ძეგლი თავად გათხრების კონტექსტს აჩვენებს, არა ნამარხების სრულ ექსპოზიციას.

ხშირად დასმული კითხვები

• რით არის ცნობილი დმანისი? დმანისი ცნობილია როგორც შუა საუკუნეების ციხე-ქალაქი, რომელიც ოდესღაც მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი იყო საქართველოს, სომხეთსა და ისლამურ სამყაროს შორის მიმავალ გზებზე, ისე დაახლოებით 1,8 მილიონი წლის ჰომინიდების ნაშთების აღმოჩენით, რომლებიც აფრიკის ფარგლებს გარეთ ნაპოვნთაგან უძველესად ითვლება.
• შეუძლიათ თუ არა ვიზიტორებს ნამდვილი ჰომინიდური ნამარხების ნახვა ადგილზე? დმანისში შესაძლებელია იმ თხრილების ნახვა, სადაც ნამარხები აღმოაჩინეს, თუმცა თავად თავის ქალები და ჩონჩხის ნაშთები ძირითადად თბილისში, საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია შენახული და შესწავლილი.
• რამდენ ხანს სჭირდება დმანისის მონახულებას? ციხის ნანგრევებისა და გათხრების ტერიტორიის ფოკუსირებული დათვალიერება ჩვეულებრივ ორი-სამ საათს მოითხოვს, რაც მას თბილისიდან უფრო გრძელი, კვემო ქართლის სხვა პუნქტებთან შერწყმული ერთდღიანი მოგზაურობის ნაწილად აქცევს.
• შეიძლება თუ არა დმანისის ერთდღიანი ვიზიტი თბილისიდან? დიახ, ვინაიდან გზას დაახლოებით ორი საათი სჭირდება ერთი მხარისკენ, დმანისი კარგად ერგება ერთდღიან მოგზაურობას თბილისიდან, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ის ისეთი ოპერატორის, როგორიც GTour-ია, კერძო ტრანსფერის სახით არის მოწყობილი.
• რასთან ერთად ჯობს დმანისის მონახულება? ბევრი მარშრუტი დმანისს კვემო ქართლის სხვა ისტორიულ ან ბუნებრივ ძეგლებთან აერთიანებს; GTour-ის საუკეთესო ადგილების გზამკვლევები და რეგიონული გზამკვლევები გთავაზობთ მომიჯნავე პუნქტებს, რომლებიც კარგად ერწყმის ამ მარშრუტს.
• ხელმისაწვდომია თუ არა ძეგლი შეზღუდული მოძრაობის მქონე პირებისთვის? ნანგრევები და გათხრების ბილიკები არათანაბარ ქვის ზედაპირებსა და დახრილ ადგილებს მოიცავს, ამიტომ ტერიტორია სრულად არ არის ადაპტირებული შეზღუდული მოძრაობის მქონე პირებისთვის — მათ წინასწარ ტურისტულ საინფორმაციო ცენტრთან დაკავშირება ჯობთ.
• არსებობს თუ არა შესასვლელი საფასური მუზეუმ-ნაკრძალში? დმანისის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი ჩვეულებრივ მცირე შესასვლელ საფასურს აწესებს, ხოლო დეტალები და სეზონური ცვლილებები საუკეთესოდ დასტურდება დმანისის ტურისტული საინფორმაციო ცენტრის ან ტურ-ოპერატორის მეშვეობით მოგზაურობამდე.
• რა ენაზეა ძეგლის საინფორმაციო სტენდები? საინფორმაციო სტენდები ძირითადად ქართულ და ინგლისურ ენებზეა წარმოდგენილი, თუმცა დეტალების სიღრმე მუზეუმ-ნაკრძალის სხვადასხვა უბანში შეიძლება განსხვავდებოდეს.
• რატომ არის დმანისი მნიშვნელოვანი ადრეული ადამიანის მიგრაციის შესწავლისთვის? დმანისში აღმოჩენილი დაახლოებით 1,8 მილიონი წლის ჰომინიდების ნაშთები აფრიკის ფარგლებს გარეთ ჰომინიდების არსებობის ერთ-ერთ უძველეს მტკიცებულებას წარმოადგენს, რამაც მკვლევრები აიძულა გადაეხედათ ევრაზიაში ადრეული ადამიანის გავრცელების დროისა და მარშრუტებისთვის.
• შედის თუ არა დმანისი რომელიმე იუნესკოს ნუსხაში? დმანისი დაცულია როგორც ეროვნული მნიშვნელობის არქეოლოგიური და კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად; ფორმალური საერთაშორისო სტატუსით დაინტერესებულმა მოგზაურებმა უნდა მიმართონ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულ სააგენტოს ყველაზე განახლებული ინფორმაციისთვის.

ინგლისური ორიგინალი და განახლებული ვერსია: GTour — Dmanisi